પોલીસ અધિકારીઓ સામે FIR નોંધવા માટે CrPC કલમ 197ની મંજૂરી જરૂરી નથી
Click the Language Button below to read in your language.
આ લેખ સુપ્રીમ કોર્ટના 24 ઓગસ્ટ 2026 ના ચુકાદાના આધારે U R VAKIL AI ની મદદ થી તૈયાર કર્યો છે. ચુકાદામાં મુખ્યત્વે સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે CrPCની કલમ 197 હેઠળની પૂર્વ મંજૂરી FIR નોંધવાના કે તપાસ શરૂ કરવાના તબક્કે જરૂરી નથી; આ મંજૂરીનો પ્રશ્ન કોર્ટ દ્વારા cognizance લેવામાં આવે ત્યારે ઊભો થાય છે.પોલીસ અધિકારીઓ સામે FIR નોંધવા માટે CrPC કલમ 197ની મંજૂરી જરૂરી નથી: સુપ્રીમ કોર્ટ
તમે પણ U R VAKIL AI App Google પ્લે સ્ટોર પર થી મફત ડાઉનલોડ કરી શકો છો.
નવી દિલ્હી: સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સરકારી કર્મચારી અથવા પોલીસ અધિકારી સામે FIR નોંધવા અથવા તપાસ શરૂ કરવા માટે CrPCની કલમ 197 હેઠળ અગાઉથી સરકારી મંજૂરી મેળવવી જરૂરી નથી. કલમ 197 હેઠળની મંજૂરીની આવશ્યકતા કોર્ટ દ્વારા ગુનાનું cognizance લેવામાં આવે તે તબક્કે લાગુ પડે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે કર્ણાટક હાઇકોર્ટના તે નિર્ણયને રદ કર્યો છે, જેમાં પોલીસ અધિકારીઓ સામેની FIR અને ત્યારબાદની કાર્યવાહી માત્ર એ આધાર પર રદ કરવામાં આવી હતી કે કલમ 197 હેઠળ જરૂરી મંજૂરી લેવામાં આવી નહોતી.
મામલો શું હતો?
આ કેસ શ્રી અનુમંડલા રાજેશ રેડ્ડી અને કર્ણાટક રાજ્ય તથા અન્ય લોકો વચ્ચેનો હતો. અપીલકર્તાનો આક્ષેપ હતો કે કેટલાક પોલીસ અધિકારીઓએ તેને કસ્ટડીમાં લીધો, તેની પાસેથી દસ્તાવેજો પર હસ્તાક્ષર કરાવ્યા તથા તેના મોબાઇલ અને ડિજિટલ ડેટા સાથે ચેડાં કર્યા.
અપીલકર્તાએ પોલીસ સત્તાવાળાઓ સમક્ષ ફરિયાદ કરી હતી, પરંતુ તેની ફરિયાદ પર FIR નોંધવામાં આવી નહોતી. ત્યારબાદ તેણે ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારીઓ સમક્ષ પણ ફરિયાદ કરી હતી. અંતે તેણે મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ CrPCની કલમ 200 હેઠળ ખાનગી ફરિયાદ કરી.
મેજિસ્ટ્રેટે CrPCની કલમ 156(3) હેઠળ ફરિયાદ પોલીસને તપાસ માટે મોકલી હતી અને તેના આધારે FIR નોંધવામાં આવી હતી.
કર્ણાટક હાઇકોર્ટે શું કહ્યું હતું?
કર્ણાટક હાઇકોર્ટે પોલીસ અધિકારીઓ સામેની કાર્યવાહી રદ કરતી વખતે મુખ્યત્વે બે કારણો ધ્યાનમાં લીધા હતા.
પ્રથમ, પોલીસ અધિકારીઓએ તેમની સત્તાવાર ફરજ બજાવતી વખતે કથિત કૃત્યો કર્યા હોવાથી CrPCની કલમ 197 હેઠળ અગાઉથી મંજૂરી જરૂરી હતી.
બીજું, હાઇકોર્ટના મતે ફરિયાદીએ Magistrate સમક્ષ કલમ 156(3) હેઠળ અરજી કરતાં પહેલાં Priyanka Srivastava કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે નક્કી કરેલી પ્રક્રિયાનું યોગ્ય રીતે પાલન કર્યું નહોતું.
સુપ્રીમ કોર્ટે શું કહ્યું?
સુપ્રીમ કોર્ટે હાઇકોર્ટનો અભિગમ કાયદેસર રીતે યોગ્ય નથી તેમ જણાવ્યું.
કોર્ટએ CrPCની કલમ 197ના શબ્દોનું વિશ્લેષણ કરતાં જણાવ્યું કે આ કલમનો હેતુ જાહેર સેવકોને સત્તાવાર ફરજ બજાવતી વખતે કરવામાં આવેલા કૃત્યો અંગે અયોગ્ય ફોજદારી કાર્યવાહીથી રક્ષણ આપવાનો છે. પરંતુ આ રક્ષણ FIR નોંધવાના તબક્કે લાગુ પડતું નથી.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કલમ 197 હેઠળની મંજૂરી ત્યારે જરૂરી બને છે જ્યારે કોર્ટ ગુનાનું cognizance લેવા જઈ રહી હોય. FIR નોંધવી અને તપાસ કરવી તે તેના પહેલાંના તબક્કા છે.
કલમ 156(3) હેઠળ Magistrateનો આદેશ cognizance ગણાય નહીં
સુપ્રીમ કોર્ટે ખાસ કરીને જણાવ્યું કે CrPCની કલમ 156(3) હેઠળ Magistrate દ્વારા FIR નોંધવા અને તપાસ કરવાનો આદેશ આપવો એ pre-cognizance stageની કાર્યવાહી છે.
અર્થાત્, જ્યારે Magistrate પોલીસને FIR નોંધવા અને તપાસ કરવા માટે કહે છે, ત્યારે Magistrateએ હજુ ગુનાનું cognizance લીધું નથી.
તેથી માત્ર એ કારણસર કે આરોપી પોલીસ અધિકારી છે અથવા સરકારી કર્મચારી છે, કલમ 156(3) હેઠળ FIR નોંધવા માટે કલમ 197ની પૂર્વ મંજૂરી જરૂરી બની જતી નથી.
કોર્ટે અગાઉના ચુકાદાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો
સુપ્રીમ કોર્ટે Ashwini Kumar Upadhyay v. Union of India અને State of Karnataka v. Pastor P. Raju સહિતના અગાઉના ચુકાદાઓના સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં લીધા.
કોર્ટે સમજાવ્યું કે criminal processમાં FIR નોંધવી, તપાસ કરવી અને પોલીસ રિપોર્ટ રજૂ કરવો એ cognizance પહેલાંના તબક્કા છે. ત્યારબાદ જ્યારે કોર્ટ પોલીસ રિપોર્ટ અથવા અન્ય સામગ્રીના આધારે આગળની ન્યાયિક કાર્યવાહી શરૂ કરવા માટે cognizance લે છે, ત્યારે જ્યાં કાયદા મુજબ જરૂરી હોય ત્યાં sanctionનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
એટલે કલમ 197ની મંજૂરી FIR નોંધવાની પૂર્વશરત નથી.
Priyanka Srivastavaના ચુકાદા અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા
સુપ્રીમ કોર્ટે Priyanka Srivastava v. State of Uttar Pradeshના ચુકાદામાં આપવામાં આવેલી માર્ગદર્શિકાઓ પર પણ વિચાર કર્યો.
આ ચુકાદા મુજબ, સામાન્ય રીતે Section 156(3) હેઠળ Magistrateનો સંપર્ક કરતાં પહેલાં ફરિયાદીએ Section 154(1) અને Section 154(3) હેઠળ પોલીસ સત્તાવાળાઓ સમક્ષ ફરિયાદ કરવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ અને Section 156(3)ની અરજી સાથે જરૂરી વિગતો તથા affidavit રજૂ કરવાની બાબતોનું પાલન કરવું જોઈએ.
પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ માર્ગદર્શિકાઓનો હેતુ કાયદાની પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ રોકવાનો છે. તેને માત્ર ટેકનિકલ અથવા યાંત્રિક રીતે લાગુ કરીને ન્યાયના મૂળ હેતુને નિષ્ફળ બનાવી શકાય નહીં.
આ કેસમાં ફરિયાદીએ સ્થાનિક પોલીસ ઉપરાંત ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારીઓ, DCP તથા Director General and Inspector General of Police સમક્ષ પણ ફરિયાદો કરી હતી. તેથી હાઇકોર્ટે એવું માનવું ખોટું કર્યું કે ફરિયાદીએ પોલીસ સમક્ષ જવાનો કોઈ પ્રયાસ કર્યા વિના સીધા Magistrateનો સંપર્ક કર્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટે શું આદેશ આપ્યો? પોલીસ અધિકારીઓ સામે FIR નોંધવા માટે CrPC કલમ 197ની મંજૂરી જરૂરી નથી
સુપ્રીમ કોર્ટે કર્ણાટક હાઇકોર્ટનો આદેશ રદ કર્યો.
હાઇકોર્ટના આદેશ બાદ તપાસ એજન્સીએ 20 સપ્ટેમ્બર 2023ના રોજ Final Report રજૂ કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે આ Final Report ફરી ખોલવા અને જ્યાંથી તપાસ અટકી હતી ત્યાંથી તપાસ ફરી શરૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો.
સાથે જ સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે જો તપાસ દરમિયાન ગુનો સાબિત થાય અને એવું જણાય કે સંબંધિત અધિકારીઓએ કથિત કૃત્યો તેમની સત્તાવાર ફરજ બજાવતી વખતે કર્યા હતા, તો Investigating Officerએ કાયદા મુજબ sanction લેવાની આવશ્યકતા ધ્યાનમાં રાખવાની રહેશે.
ચુકાદાનો મહત્વપૂર્ણ કાયદાકીય સિદ્ધાંત
આ ચુકાદાનો મુખ્ય સિદ્ધાંત એ છે કે:
CrPC કલમ 197 હેઠળની પૂર્વ મંજૂરી FIR નોંધવા અથવા તપાસ શરૂ કરવા માટે જરૂરી નથી. આવી મંજૂરીની આવશ્યકતા, જ્યાં કાયદા મુજબ લાગુ પડે, કોર્ટ દ્વારા cognizance લેવામાં આવે તે તબક્કે ઊભી થાય છે.
અટલે પોલીસ અધિકારી અથવા અન્ય જાહેર સેવક સામે cognizable offence અંગે ફરિયાદ હોય તો માત્ર Section 197ની મંજૂરી ઉપલબ્ધ નથી તે કારણસર FIR નોંધવાનું અથવા તપાસ શરૂ કરવાનું અટકાવી શકાય નહીં.
ચુકાદાની તારીખ અને બેન્ચ
આ ચુકાદો 24 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની બેન્ચ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
કેસનું નામ: Sri Anumandala Rajesh Reddy v. State of Karnataka & Anr.
કેસ: Criminal Appeal arising out of SLP (Crl.) No. 1137 of 2025 with connected matters.
મહત્વપૂર્ણ નોંધ
આ ચુકાદો CrPC હેઠળના Section 197ના sanctionના તબક્કા અંગે છે. ચુકાદામાં એ પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે જો તપાસ પછી એવું જણાય કે આરોપિત કૃત્યો સત્તાવાર ફરજના discharge સાથે સંબંધિત હતા અને cognizanceના તબક્કે sanction કાયદેસર રીતે જરૂરી બને છે, તો sanctionનો પ્રશ્ન તે તબક્કે ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે.
CrPC Section 197, કલમ 197 CrPC, FIR, પોલીસ અધિકારી સામે FIR, પોલીસ વિરુદ્ધ ફરિયાદ, Police Officials, Supreme Court, Supreme Court Judgment 2026, સુપ્રીમ કોર્ટ ચુકાદો, Section 156(3) CrPC, Priyanka Srivastava Case, Cognizance, Sanction for Prosecution, Public Servants, Criminal Procedure Code, પોલીસ ફરિયાદ, ફોજદારી કાર્યવાહી, કાનૂની સમાચાર, Law Street Daily