બેંક પાસે રાખેલા દસ્તાવેજો ખોવાઈ જાય બેન્ક જવાબદાર ગણાય

બેંક પાસે રાખેલા મૂળ મિલકત દસ્તાવેજો ખોવાઈ જાય તો જવાબદારી બેંકની : બોમ્બે હાઈકોર્ટ, રૂ.5,000 પ્રતિ દિવસ વળતર ચૂકવવાનો આદેશ

મુંબઈ : બોમ્બે હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે લોન સંપૂર્ણપણે ચૂકવાઈ ગયા બાદ બેંકની કસ્ટડીમાં રહેલા મૂળ મિલકત દસ્તાવેજોની યોગ્ય જાળવણી અને પરત કરવાની જવાબદારી બેંકની છે. માત્ર એટલા કારણસર કે લોન ચૂકવ્યા બાદ લોનધારકે તરત જ મૂળ દસ્તાવેજો પરત માંગ્યા નહોતા, બેંક પોતાની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ શકતી નથી.

In Vogue Creations v. State Bank of India કેસમાં બોમ્બે હાઈકોર્ટની ડિવિઝન બેન્ચે સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાને મૂળ મિલકત દસ્તાવેજો ગુમાવવા બદલ 1 ડિસેમ્બર, 2023થી દરરોજ રૂ.5,000ના દરે વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ વળતર જરૂરી પ્રમાણિત નકલો અને પુનઃનિર્મિત ટાઇટલ રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે ત્યાં સુધી ચૂકવવાનું રહેશે. ચુકાદો 2 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો.

કેસની હકીકતો

In Vogue Creations નામની પાર્ટનરશિપ ફર્મે 1979માં મુંબઈની બે મિલકતો સંબંધિત મૂળ દસ્તાવેજો સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાની કોમર્શિયલ બ્રાન્ચમાં લોન સુવિધા માટે સિક્યોરિટી તરીકે જમા કરાવ્યા હતા. એક મિલકત પ્રભાદેવી, મુંબઈ ખાતે હતી જ્યારે બીજી મિલકત MIDC, તલોજા, પનવેલ ખાતે આવેલી હતી.

બેંક દ્વારા આપવામાં આવેલી લોનની સંપૂર્ણ ચુકવણી 28 ઓગસ્ટ, 2003ના રોજ થઈ ગઈ હતી. બેંકે 27 જુલાઈ, 2023ના રોજ No Dues/No Claims Certificate પણ આપ્યું હતું અને મિલકતો પર પોતાનો કોઈ દાવો કે મોર્ટગેજ બાકી ન હોવાનું સ્વીકાર્યું હતું. તેમ છતાં, મૂળ ટાઇટલ દસ્તાવેજો અરજદારને પરત કરવામાં આવ્યા નહોતા.

ત્યારબાદ બેંકે ડિસેમ્બર 2023માં સંબંધિત સોસાયટી અને MIDCને જણાવ્યું હતું કે મૂળ દસ્તાવેજો શોધી શકાયા નથી. અરજદારે પોલીસ ફરિયાદ કરી, અખબારી જાહેરાત આપી અને Banking Ombudsman સમક્ષ પણ ફરિયાદ કરી હતી. Banking Ombudsman દ્વારા રૂ.1 લાખનું વળતર ચૂકવવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી. અરજદારે આ રકમ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હોવા છતાં બેંકે 22 નવેમ્બર, 2024ના રોજ તે રકમ અરજદારના ખાતામાં જમા કરી હતી.

મૂળ દસ્તાવેજો ખોવાઈ જવાથી મિલકતના વેચાણમાં મુશ્કેલી : બેંક પાસે રાખેલા દસ્તાવેજો ખોવાઈ જાય બેન્ક જવાબદાર ગણાય

અરજદારનો મુખ્ય મુદ્દો એ હતો કે મૂળ ટાઇટલ દસ્તાવેજો ગુમ થઈ જવાને કારણે તે પોતાની મિલકતોનું વેચાણ અથવા અન્ય રીતે વ્યવહાર કરી શકતો નહોતો. મૂળ દસ્તાવેજો ટાઇટલની ચેઇનમાં મહત્વપૂર્ણ હોય છે અને મિલકત વેચવા, મોર્ટગેજ કરવા, ટ્રાન્સફર કરવા અથવા અન્ય રીતે વ્યવહાર કરવા માટે તેની જરૂર પડી શકે છે.

બેંકની દલીલ શું હતી?

બેંકે દલીલ કરી હતી કે લોન ચૂકવ્યા બાદ અરજદારે લાંબા સમય સુધી મૂળ દસ્તાવેજો પરત માંગ્યા નહોતા. આ દરમિયાન બેંકની બ્રાન્ચનું સ્થળાંતર થયું હતું અને ત્યારબાદ દસ્તાવેજો શોધવાના પ્રયાસો છતાં તે મળી શક્યા નહોતા.

બેંકે વધુમાં દલીલ કરી હતી કે RBIનું 13 સપ્ટેમ્બર, 2023નું Circular વર્ષ 2003થી લાગુ કરી શકાય નહીં અને તે માત્ર Circular લાગુ થયા બાદ બંધ થયેલી લોનને લાગુ પડે છે. બેંકે એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે અરજદારને Banking Ombudsman દ્વારા રૂ.1 લાખનું વળતર મળી ચૂક્યું હોવાથી ફરી વળતર માટેની કાર્યવાહી યોગ્ય નથી.

હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ અભિગમ : બેંક પાસે રાખેલા દસ્તાવેજો ખોવાઈ જાય બેન્ક જવાબદાર ગણાય

હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે લોનની સંપૂર્ણ ચુકવણી થઈ ગયા બાદ બેંક પાસે મૂળ ટાઇટલ દસ્તાવેજો પોતાની પાસે રાખવાનો કોઈ હક અથવા યોગ્ય કારણ બાકી રહેતું નથી. બેંકે કસ્ટડીમાં લીધેલા કિંમતી મૂળ દસ્તાવેજોની યોગ્ય જાળવણી, ઓળખ, રિટ્રીવલ અને પરત કરવાની વ્યવસ્થા કરવી જરૂરી છે.

કોર્ટના જણાવ્યા મુજબ, બેંકની બ્રાન્ચ બદલાય, રેકોર્ડ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ટ્રાન્સફર થાય અથવા કર્મચારીઓ બદલાય તે બેંકની આંતરિક વહીવટી બાબતો છે. તેનો બોજ લોનધારક પર મૂકી શકાય નહીં. લોનધારકે તરત જ દસ્તાવેજો પરત માંગ્યા ન હોય તે કારણસર બેંક દસ્તાવેજોની કસ્ટડી અંગેની પોતાની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ શકે નહીં.

RBI Circularનું મહત્વ

હાઈકોર્ટે RBIના 13 સપ્ટેમ્બર, 2023ના “Responsible Lending Conduct – Release of Movable/Immovable Property Documents on Repayment/Settlement of Personal Loans” Circularની જોગવાઈઓ પર પણ વિગતવાર વિચાર કર્યો.

Circular મુજબ, લોનની સંપૂર્ણ ચુકવણી અથવા સેટલમેન્ટ થયા બાદ બેંક અને અન્ય સંબંધિત regulated entitiesએ 30 દિવસની અંદર મૂળ movable અથવા immovable property documents પરત કરવા જોઈએ.

જો બેંકની ભૂલને કારણે દસ્તાવેજો પરત કરવામાં વિલંબ થાય તો બેંકે દરરોજ રૂ.5,000ના દરે વળતર ચૂકવવાનું રહે છે. દસ્તાવેજો ખોવાઈ જાય અથવા નુકસાન થાય તો બેંકે duplicate અથવા certified copies મેળવવામાં લોનધારકને મદદ કરવી અને તેના સંબંધિત ખર્ચ પણ ઉઠાવવો પડે છે.

RBI Circular 1 ડિસેમ્બર, 2023થી લાગુ

હાઈકોર્ટે બેંકની એ દલીલને મર્યાદિત હદ સુધી સ્વીકારી કે RBI Circularને 2003થી પાછળની તારીખથી લાગુ કરી શકાય નહીં.

કોર્ટે નોંધ્યું કે Circularમાં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું છે કે તે એવા કેસોમાં લાગુ પડે છે જ્યાં મૂળ દસ્તાવેજોની પરત કરવાની તારીખ 1 ડિસેમ્બર, 2023 અથવા ત્યારબાદની હોય.

સિનિયર સીટીઝન પોતાની વિધવા પુત્રવધૂ પાસે ભરણપોષણ માંગી શકે નહીં.

આથી, 2003થી રૂ.5,000 પ્રતિ દિવસના દરે વળતર આપવાનો આદેશ કરવામાં આવ્યો નથી. પરંતુ દસ્તાવેજો બેંકની કસ્ટડીમાં ગુમ થયેલા હોવા અને અરજદારને સતત નુકસાન થતું હોવાને ધ્યાનમાં રાખીને કોર્ટએ 1 ડિસેમ્બર, 2023થી રૂ.5,000 પ્રતિ દિવસના દરે વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો.

Banking Ombudsman પાસેથી મળેલા રૂ.1 લાખથી બેંકની જવાબદારી સમાપ્ત નહીં થાય

હાઈકોર્ટે વધુ એક મહત્વપૂર્ણ બાબત સ્પષ્ટ કરી કે Banking Ombudsmanની કાર્યવાહી અને હાઈકોર્ટ સમક્ષની કાર્યવાહી અલગ ક્ષેત્રોમાં કાર્ય કરે છે.

અરજદારને Banking Ombudsmanની કાર્યવાહી હેઠળ રૂ.1 લાખ ચૂકવવામાં આવ્યા હોવા છતાં તે હાઈકોર્ટ સમક્ષ વધુ યોગ્ય વળતર મેળવવા માટેની કાર્યવાહીથી વંચિત થતો નથી. RBI Circularમાં પણ આપવામાં આવેલ વળતર અન્ય લાગુ કાયદા હેઠળ ઉપલબ્ધ અન્ય વળતરના અધિકારને અસર નહીં કરે તેવી જોગવાઈ છે.

હાઈકોર્ટે જણાવ્યું કે જો અગાઉ જમા કરાયેલા રૂ.1 લાખની રકમ અરજદાર પાસે રહે છે, તો તેનો આ ચુકાદા હેઠળ ચૂકવવાના વળતરમાં યોગ્ય સમાયોજન કરવામાં આવશે.

હાઈકોર્ટનો અંતિમ આદેશ : બેંક પાસે રાખેલા દસ્તાવેજો ખોવાઈ જાય બેન્ક જવાબદાર ગણાય

બોમ્બે હાઈકોર્ટે Writ Petition મંજૂર કરી અને સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાને 1 ડિસેમ્બર, 2023થી દરરોજ રૂ.5,000ના દરે વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો.

આ વળતર બંને મિલકતોના ખોવાયેલા દસ્તાવેજોની પ્રમાણિત નકલો ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે અને જરૂરી endorsements, affidavits, indemnities તથા અન્ય જરૂરી દસ્તાવેજો સાથે ટાઇટલ રેકોર્ડનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવે ત્યાં સુધી ચાલુ રહેશે.

કોર્ટે અરજદારને પણ આવકવેરા, સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને રજિસ્ટ્રેશન સંબંધિત સત્તાવાળાઓને જરૂરી નોટિસ આપવા જણાવ્યું છે. સમગ્ર પ્રક્રિયા આદેશની તારીખથી 12 અઠવાડિયામાં પૂર્ણ કરવાની રહેશે.

ચુકાદાનો કાનૂની સાર : બેંક પાસે રાખેલા દસ્તાવેજો ખોવાઈ જાય બેન્ક જવાબદાર ગણાય

આ ચુકાદો બેંકિંગ અને પ્રોપર્ટી કાયદા બંને દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ છે. બેંક પાસે મૂળ મિલકત દસ્તાવેજો સિક્યોરિટી તરીકે જમા કરાવવામાં આવ્યા હોય તો તે દસ્તાવેજોની સુરક્ષિત કસ્ટડી બેંકની મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી બને છે. લોન પૂર્ણપણે ચૂકવાઈ ગયા બાદ દસ્તાવેજો પરત કરવાની ફરજ પણ બેંકની છે.

માત્ર દસ્તાવેજો ખોવાઈ ગયા બાદ FIR, અખબારી જાહેરાત અથવા duplicate copies મેળવવાના પ્રયાસો કરવાથી બેંકનો મૂળભૂત default દૂર થતો નથી. આવા પગલાં નુકસાનની અસર ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ મૂળ દસ્તાવેજોની કસ્ટડીમાં થયેલી બેદરકારીને સંપૂર્ણપણે દૂર કરતા નથી.

આ ચુકાદાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંદેશ એ છે કે લોનધારકને પોતાની મિલકતના મૂળ દસ્તાવેજો સુરક્ષિત રીતે પરત મળવાની કાયદેસર અપેક્ષા રાખવાનો અધિકાર છે અને બેંકની આંતરિક વહીવટી સમસ્યાઓનો બોજ લોનધારક પર નાખી શકાય નહીં.

કેસની વિગતો

કેસનું નામ: M/s. In Vogue Creations v. State Bank of India

કોર્ટ: Bombay High Court

કેસ નંબર: Writ Petition No.10241 of 2025

CNR No.: HCBM010265292025

ચુકાદાની તારીખ: 2 સપ્ટેમ્બર, 2026

બેન્ચ: Acting Chief Justice Ravindra V. Ghuge અને Justice Gautam A. Ankhad

મુખ્ય સિદ્ધાંત: બેંકની કસ્ટડીમાં રહેલા મૂળ મિલકત દસ્તાવેજો ગુમ થાય તો બેંક જવાબદાર; RBI Circular મુજબ લાગુ સમયગાળા માટે રૂ.5,000 પ્રતિ દિવસનું વળતર અને દસ્તાવેજોની પુનઃરચનાની જવાબદારી.

સ્ત્રોત: Bombay High Court Judgment, Writ Petition No.10241 of 2025.

Bombay High Court, In Vogue Creations vs State Bank of India, State Bank of India, SBI, મૂળ મિલકત દસ્તાવેજો, Property Documents, Title Deeds, બેંકની જવાબદારી, Bank Liability, RBI Circular, Responsible Lending Conduct, રૂ.5000 પ્રતિ દિવસ વળતર, Compensation, Banking Ombudsman, લોન ચુકવણી, Loan Repayment, મિલકત કાયદો, Property Law, Banking Law, Legal News India, Bombay High Court Judgment, બેંકિંગ કાયદો, ટાઇટલ ડોક્યુમેન્ટ, કાનૂની ચુકાદો, U R VAKIL Update,