પતિએ પત્નીના નામે ખરીદેલી મિલકત માં પત્ની અડધો હક્ક માંગી શકે.
પતિએ મિલકતની આખી ખરીદી કિંમત ચૂકવી હોય તો પણ પત્નીના નામે નોંધાયેલી માલિકી આપમેળે સમાપ્ત થતી નથી : કેરળ હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો. પતિએ પત્નીના નામે ખરીદેલી મિલકત માં પત્ની અડધો હક્ક માંગી શકે.
કેરળ હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ વૈવાહિક મિલકત વિવાદમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પતિએ મિલકતની સંપૂર્ણ ખરીદી કિંમત ચૂકવી હોય તે એકમાત્ર હકીકતના આધારે પત્નીના નામે નોંધાયેલો અડધો હિસ્સો રદ કરી શકાય નહીં.
કોર્ટના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે રજિસ્ટર્ડ સેલ ડીડમાં પતિ અને પત્ની બંનેના નામે મિલકત ટ્રાન્સફર કરવામાં આવી હોય અને બંનેના હિસ્સા અલગથી દર્શાવવામાં આવ્યા ન હોય, ત્યારે સામાન્ય રીતે બંનેને સમાન હિસ્સાના સહ-માલિક ગણવામાં આવશે. માત્ર એટલા માટે કે ખરીદીના પૈસા પતિએ ચૂકવ્યા હતા, પત્નીને તેની માલિકીમાંથી વંચિત કરી શકાય નહીં.
ચુકાદો કયા કેસમાં આવ્યો?
આ ચુકાદો Mat. Appeal No.391 of 2025 માં 22 જુલાઈ 2026ના રોજ કેરળ હાઈકોર્ટ, એર્નાકુલમ ખાતે ડૉ. જસ્ટિસ A.K. જયસંકરન નાંબિયાર અને જસ્ટિસ પ્રીતા A.K.ની બેન્ચે આપ્યો હતો. અપીલ ફેમિલી કોર્ટ, મૂવાટ્ટુપુઝાના 30 મે 2024ના ચુકાદા સામે કરવામાં આવી હતી.
મામલાની પૃષ્ઠભૂમિ
પતિ અને પત્નીના લગ્ન 3 ફેબ્રુઆરી 2011ના રોજ મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ અનુસાર થયા હતા. પતિ ડ્રાઇવર તરીકે કામ કરતા હતા અને ગલ્ફ દેશોમાં રોજગાર માટે જતા હતા.
વર્ષ 2017માં પતિએ 2.02 એકર જમીન અને તેના ઉપરના મકાનની ખરીદી માટે કુલ રૂ.13.25 લાખનો સોદો કર્યો હતો. શરૂઆતમાં રૂ.75,000ની એડવાન્સ રકમ ચૂકવવામાં આવી હતી અને ત્યારબાદ 1 જાન્યુઆરી 2018ના રોજ સેલ ડીડ દ્વારા મિલકત પતિ અને પત્ની બંનેના સંયુક્ત નામે ખરીદવામાં આવી હતી. પતિનો દાવો હતો કે બાકીની રકમ તેના પિતાએ આપેલી હતી અને પત્નીએ ખરીદીમાં કોઈ રકમનું યોગદાન આપ્યું નહોતું. પત્નીનું નામ માત્ર ટ્રસ્ટી અથવા ફિડ્યુશિયરી ક્ષમતામાં મૂકવામાં આવ્યું હોવાનું પણ પતિએ જણાવ્યું હતું.
પત્નીનો શું દાવો હતો? પતિએ પત્નીના નામે ખરીદેલી મિલકત માં પત્ની અડધો હક્ક માંગી શકે.
પત્નીએ પતિના દાવાનો વિરોધ કર્યો હતો. તેણીએ જણાવ્યું હતું કે મિલકતની ખરીદીમાં તેણે પણ નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું હતું અને લગ્ન સમયે પોતાના પરિવાર તરફથી મળેલી રોકડ રકમ તથા સોનાના દાગીનાનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
પત્નીએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે તેના પિતાએ પતિને રૂ.10 લાખ આપ્યા હતા, જે પતિએ પોતાના અંગત ઉપયોગમાં ખર્ચ્યા હતા. તેથી મિલકતમાં પોતાનો કાયદેસર હિસ્સો હોવાનું તેણીએ દલીલ કરી હતી.
ફેમિલી કોર્ટનો નિર્ણય
ફેમિલી કોર્ટે પતિની દલીલ સ્વીકારી હતી કે મિલકતની સંપૂર્ણ ખરીદી કિંમત પતિએ જ ચૂકવી હતી. પત્ની પોતાની બચત અથવા અન્ય નાણાંમાંથી ખરીદીમાં યોગદાન આપ્યું હોવાનું સાબિત કરી શકી નથી એવું માનીને ફેમિલી કોર્ટે પતિને મિલકતનો વાસ્તવિક અને સંપૂર્ણ માલિક જાહેર કર્યો હતો.
ફેમિલી કોર્ટે મિલકતનો કબજો પત્ની પાસેથી પરત મેળવવાનો હક પણ પતિને આપ્યો હતો અને ત્યારબાદ પત્ની સામે પ્રતિબંધાત્મક ઇન્જંક્શન આપવાનો આદેશ કર્યો હતો.
કેરળ હાઈકોર્ટે શું કહ્યું? : પતિએ પત્નીના નામે ખરીદેલી મિલકત માં પત્ની અડધો હક્ક માંગી શકે.
હાઈકોર્ટે ફેમિલી કોર્ટના અભિગમ સાથે અસંમતિ દર્શાવી અને અપીલ મંજૂર કરી.
કોર્ટે જણાવ્યું કે રજિસ્ટર્ડ સેલ ડીડમાં મિલકત બે વ્યક્તિઓના સંયુક્ત નામે ટ્રાન્સફર કરવામાં આવી હોય તો શરૂઆતની ધારણા એવી રહે છે કે બંને વ્યક્તિઓને મિલકતમાં અલગ-અલગ હિસ્સાનો ટાઇટલ આપવામાં આવ્યો છે.
જો સેલ ડીડમાં બંનેના ચોક્કસ હિસ્સા દર્શાવવામાં આવ્યા ન હોય, તો બંનેને સમાન હિસ્સાના સહ-માલિક માનવામાં આવશે. આ કેસમાં સેલ ડીડ પતિ અને પત્ની બંનેના નામે હતી અને તેમાં બંનેના અલગ હિસ્સા દર્શાવવામાં આવ્યા નહોતા. તેથી હાઈકોર્ટે બંનેને મિલકતના સમાન હિસ્સાના સહ-માલિક ગણાવ્યા.
માત્ર પતિએ પૈસા ચૂકવવાથી પત્નીનો હિસ્સો સમાપ્ત નહીં થાય
કોર્ટનું એક મહત્વપૂર્ણ તારણ એ હતું કે પતિએ સમગ્ર ખરીદી કિંમત ચૂકવી હતી તે બાબત મહત્વપૂર્ણ પરિબળ હોઈ શકે છે, પરંતુ તે પોતે જ પત્નીના નામે રહેલી મિલકતને બેનામી અથવા ટ્રસ્ટ હેઠળની મિલકત સાબિત કરવા માટે પૂરતી નથી.
પતિએ એ સાબિત કરવું જરૂરી હતું કે પત્ની તેના નામે રહેલો હિસ્સો વાસ્તવમાં પતિ માટે ટ્રસ્ટ તરીકે ધારણ કરતી હતી. માત્ર એવો દાવો કરવો પૂરતો નથી.
બેનામી વ્યવહાર અંગે કોર્ટનું મહત્વપૂર્ણ અવલોકન
કોર્ટે Jaydayal Poddar v. Bibi Hazra અને Binapani Paul v. Pratima Ghosh જેવા સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું કે બેનામી વ્યવહારમાં પક્ષકારોની “intention” મહત્વપૂર્ણ છે.
કોઈ મિલકત બેનામી હોવાનું કહેનાર વ્યક્તિ પર તે બાબત સાબિત કરવાનો ગંભીર બોજ રહે છે. માત્ર અનુમાન અથવા શંકાના આધારે બેનામી વ્યવહાર સાબિત કરી શકાય નહીં.
કોર્ટે બેનામી વ્યવહારની તપાસ માટે કેટલાક પરિબળો તરફ ધ્યાન દોર્યું, જેમાં ખરીદીના પૈસાનો સ્ત્રોત, ખરીદી બાદ મિલકતનો કબજો, બેનામી વ્યવહાર કરવાનો સંભવિત હેતુ, પક્ષકારો વચ્ચેનો સંબંધ, ટાઇટલ ડીડ કોના કબજામાં હતી અને ખરીદી બાદ પક્ષકારોનું વર્તન સામેલ છે.
પત્નીનું નામ સેલ ડીડમાં શા માટે હતું?
કેરળ હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે પત્નીનું નામ સેલ ડીડમાં માત્ર ઔપચારિક રીતે અથવા પતિની ટ્રસ્ટી તરીકે મૂકવામાં આવ્યું હતું તે સાબિત કરવા માટે પતિ તરફથી પૂરતો પુરાવો રજૂ કરવામાં આવ્યો નહોતો.
સેલ ડીડમાં પત્નીનું નામ સહ-માલિક તરીકે હતું અને પત્ની તે મિલકતમાં રહેતી પણ હતી. સેલ ડીડમાં પત્નીનું નામ પતિ માટે ટ્રસ્ટી તરીકે દર્શાવાયું હોય તેવી કોઈ જોગવાઈ પણ નહોતી. આ સંજોગોમાં પત્નીના નામે થયેલું અડધા હિસ્સાનું ટાઇટલ સંપૂર્ણ માલિકી તરીકે જ માનવું જોઈએ, એવું કોર્ટએ જણાવ્યું.
પતિએ ખરીદી વખતે પત્નીને સહ-માલિક બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો હતો
કોર્ટના મતે, પતિએ સંપૂર્ણ ખરીદી કિંમત ચૂકવી હોવા છતાં તેણે ખુલ્લી આંખે અને સંપૂર્ણ જાણકારી સાથે પત્નીને સેલ ડીડમાં સહ-માલિક તરીકે સામેલ કરી હતી.
ખરીદી પછી પણ ઘણા વર્ષો સુધી પતિએ સેલ ડીડમાં સુધારો કરાવવા અથવા સમગ્ર મિલકત પર પોતાનો સંપૂર્ણ ટાઇટલ જાહેર કરાવવા માટે કોઈ કાર્યવાહી કરી નહોતી.
આ ઉપરાંત, પતિ-પત્નીના સંબંધોમાં પાછળથી વિખવાદ ઊભો થયો હોવાના કારણે ખરીદીના સમયે પત્નીને આપવામાં આવેલો માલિકી હિસ્સો આપમેળે સમાપ્ત થઈ જાય નહીં.
અંતિમ ચુકાદો : પતિએ પત્નીના નામે ખરીદેલી મિલકત માં પત્ની અડધો હક્ક માંગી શકે.
કેરળ હાઈકોર્ટે ફેમિલી કોર્ટનો ચુકાદો અને ડિક્રી રદ કરી દીધી.
કોર્ટે જાહેર કર્યું કે અપીલકર્તા પત્ની Ext.A2 ટાઇટલ ડોક્યુમેન્ટ હેઠળની મિલકતના એક-અડધા હિસ્સાની સંપૂર્ણ માલિક અને ટાઇટલ હોલ્ડર છે.
અર્થાત્, પતિએ મિલકતની સંપૂર્ણ ખરીદી કિંમત ચૂકવી હોવા છતાં, સંયુક્ત સેલ ડીડમાં પત્નીના નામે રહેલો અડધો હિસ્સો માત્ર પૈસા પતિએ ચૂકવ્યા હતા તે આધારે છીનવી શકાય નહીં.
કાયદાકીય રીતે આ ચુકાદાનો મહત્વનો સંદેશ
આ ચુકાદો દર્શાવે છે કે મિલકતના માલિકી હક્ક માટે માત્ર “પૈસા કોણે ચૂકવ્યા?” તે પ્રશ્ન જ નિર્ણાયક નથી. રજિસ્ટર્ડ સેલ ડીડમાં કોનું નામ માલિક તરીકે છે, પક્ષકારોની ખરીદી સમયે શું મનોવૃત્તિ હતી, મિલકતનો કબજો કોની પાસે છે અને બેનામી અથવા ટ્રસ્ટનો દાવો કરનાર પક્ષ પાસે તેને સમર્થન આપતા પુરાવા છે કે નહીં—આ બધા મુદ્દાઓ મહત્વ ધરાવે છે.
ખાસ કરીને પતિ-પત્ની વચ્ચેની મિલકતમાં, ખરીદી સમયે બંનેના નામે સેલ ડીડ કરવામાં આવી હોય અને વિપરીત કોઈ સ્પષ્ટ કરાર કે પુરાવો ન હોય, તો માત્ર પછીથી થયેલા વૈવાહિક વિખવાદને કારણે એક પક્ષનો પહેલેથી પ્રાપ્ત માલિકી હક્ક નાબૂદ થઈ જતો નથી.
ચુકાદો : Shereefa Shanavaz v. Shanavaz & Another, Mat. Appeal No.391 of 2025, Kerala High Court, નિર્ણય તારીખ 22 જુલાઈ 2026.
કેરળ હાઈકોર્ટ, Kerala High Court, Mat Appeal No 391 of 2025, Shereefa Shanavaz, Shanavaz, મિલકત વિવાદ, મિલકત માલિકી, પત્નીનો મિલકતમાં હિસ્સો, પતિ પત્નીની મિલકત, સંયુક્ત માલિકી, Joint Property Ownership, Co-owner, Sale Deed, Registered Sale Deed, Benami Property, બેનામી મિલકત, Trust Property, વૈવાહિક મિલકત, Matrimonial Property, Property Law, Hindu Muslim Personal Law, Family Court, Property Rights, Legal News, Indian Property Law,