AIBE-Hindu Marriage Act-Section-16-24-25-26

Click the Language Button below to read in your language.

લગ્નની કાયદેસરતા, સંતાનોની કાયદેસર સ્થિતિ અને ભરણપોષણ (Legitimacy of Children and Maintenance)

હિન્દુ મેરેજ એક્ટ, 1955 – કલમ 16, 24, 25 અને 26

Legitimacy of Children and Maintenance : હિન્દુ મેરેજ એક્ટ, 1955 માત્ર લગ્નની માન્યતા, છૂટાછેડા કે ન્યાયિક અલગાવ જેવી બાબતો પૂરતો મર્યાદિત નથી. આ કાયદો લગ્નજીવનમાં ઊભી થતી મુશ્કેલીઓ દરમિયાન પતિ-પત્ની અને તેમનાં સંતાનોના અધિકારોનું પણ રક્ષણ કરે છે.ઘણી વખત લગ્ન કાયદેસર રીતે અમાન્ય જાહેર થાય છે અથવા લગ્ન રદ કરવાની ડિક્રી આપવામાં આવે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં સૌથી મહત્ત્વનો પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે આવા લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનોની કાયદેસર સ્થિતિ શું રહેશે? શું તેમને તેમના માતા-પિતાની મિલકતમાં અધિકાર મળશે?

તેવી જ રીતે, છૂટાછેડાની કાર્યવાહી દરમિયાન આર્થિક રીતે નબળી સ્થિતિમાં રહેલા પતિ કે પત્નીને ભરણપોષણ કેવી રીતે મળશે? સંતાનોના શિક્ષણ, ઉછેર અને સંભાળની જવાબદારી કોની રહેશે?

આવા પ્રશ્નોના જવાબ હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ 16, 24, 25 અને 26માં આપવામાં આવ્યા છે. AIBE પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ આ ચારેય કલમો ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

કલમ 16 – અમાન્ય અથવા રદબાતલ લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનોની કાયદેસરતા (Legitimacy of Children)

હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ 16 લગ્ન અમાન્ય હોવા છતાં તે લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનોના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે.

સામાન્ય રીતે, જો કોઈ લગ્ન કાયદાની દૃષ્ટિએ અમાન્ય હોય, તો તે લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનોની કાયદેસર સ્થિતિ અંગે પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે. પરંતુ કાયદો સંતાનોને તેમના માતા-પિતાની ભૂલ માટે જવાબદાર ગણતો નથી. આ જ હેતુથી કલમ 16ની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

કલમ 16(1) – રદબાતલ લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનો

જો હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ 11 હેઠળ કોઈ લગ્ન રદબાતલ (Void Marriage) જાહેર કરવામાં આવે, તો આવા લગ્નમાંથી જન્મેલું સંતાન કાયદેસર (Legitimate) ગણાશે.

અહીં ખાસ ધ્યાન રાખવું કે લગ્ન રદબાતલ હોવા છતાં સંતાનની કાયદેસર સ્થિતિ પર તેની નકારાત્મક અસર થતી નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વ્યક્તિના પ્રથમ લગ્ન કાયદેસર રીતે ચાલુ હોય અને તે બીજી વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરે, તો કલમ 5ના ઉલ્લંઘનને કારણે બીજાં લગ્ન કલમ 11 હેઠળ રદબાતલ બની શકે છે. તેમ છતાં, આવા લગ્નમાંથી જન્મેલું સંતાન કલમ 16(1) હેઠળ કાયદેસર ગણાશે.

કલમ 16(2) – રદ કરી શકાય તેવા લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનો

કલમ 12 હેઠળ રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન (Voidable Marriage)ને સક્ષમ અદાલત દ્વારા રદ કરવાની ડિક્રી આપવામાં આવે તો પણ તે લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનો કાયદેસર ગણાશે.

અહીં એક મહત્ત્વની બાબત એ છે કે લગ્ન રદ કરવાની અરજી દાખલ થઈ તે પહેલાં અથવા અદાલત દ્વારા ડિક્રી આપવામાં આવી તે પહેલાં ગર્ભધારણ કે જન્મ થયો હોય, તો પણ કાયદો સંતાનની કાયદેસર સ્થિતિનું રક્ષણ કરે છે.

આ જોગવાઈનો મુખ્ય ઉદ્દેશ એ છે કે લગ્નમાં કોઈ કાનૂની ખામી હોય તો તેની સજા નિર્દોષ સંતાનને ન મળવી જોઈએ.

કલમ 16(3) – મિલકતમાં સંતાનોના અધિકારો

કલમ 16(3) આ વિષયની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈ છે અને AIBE પરીક્ષામાં તેના પરથી પ્રશ્ન પૂછાઈ શકે છે.

આ કલમ મુજબ, કલમ 16 હેઠળ કાયદેસર ગણાયેલા સંતાનોને તેમના માતા-પિતાની મિલકતમાં અધિકાર મળે છે. પરંતુ તેમને તેમના માતા-પિતા સિવાય અન્ય કોઈ વ્યક્તિની મિલકતમાં અધિકાર મળતો નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, રદબાતલ લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનને તેના પિતાની મિલકતમાં કાયદા મુજબ અધિકાર મળી શકે છે. પરંતુ માત્ર આ કલમના આધારે તેને પિતાના અન્ય સગાં, જેમ કે કાકા કે દાદાની મિલકતમાં સીધો અધિકાર મળતો નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો – Revanasiddappa v. Mallikarjun (2023) – Legitimacy of Children and Maintenance

આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ 16 હેઠળ કાયદેસર ગણાયેલા સંતાનોને તેમના માતા-પિતાની મિલકતમાં અધિકાર છે.

કોર્ટે સમજાવ્યું કે આવા સંતાનોને તેમના માતા-પિતાની મિલકતમાં અધિકાર આપવાનો હેતુ સામાજિક ન્યાય અને સંતાનોના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે.

જોકે, આવા સંતાનોને હિન્દુ સંયુક્ત કુટુંબની સહદાયિક મિલકતમાં જન્મથી જ અન્ય સહદાયિકોની જેમ અધિકાર મળતો નથી. તેઓ તેમના માતા કે પિતાને મળવાપાત્ર હિસ્સામાં કાયદા મુજબ અધિકાર મેળવી શકે છે.

આ ચુકાદો કલમ 16(3) સમજવા માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

કલમ 24 – કાર્યવાહી દરમિયાન વચગાળાનું ભરણપોષણ (Maintenance Pendente Lite)

કોઈપણ વૈવાહિક વિવાદની કાર્યવાહી લાંબા સમય સુધી ચાલી શકે છે. છૂટાછેડા, ન્યાયિક અલગાવ અથવા લગ્ન રદ કરવાની કાર્યવાહી દરમિયાન પતિ કે પત્નીમાંથી કોઈ એક વ્યક્તિ પાસે પોતાનું ગુજરાન ચલાવવા માટે પૂરતી આવક ન હોય તો તેની આર્થિક સ્થિતિ મુશ્કેલ બની શકે છે.

આવી પરિસ્થિતિમાં કલમ 24 રાહત આપે છે.

આ કલમ મુજબ, જો પતિ અથવા પત્ની પાસે પોતાનું ભરણપોષણ કરવા માટે પૂરતી સ્વતંત્ર આવક ન હોય, તો તે અદાલતમાં વચગાળાના ભરણપોષણ માટે અરજી કરી શકે છે.

અદાલત યોગ્ય લાગે તો બીજા પક્ષને નીચે મુજબની રકમ ચૂકવવાનો આદેશ આપી શકે છે.

વૈવાહિક કાર્યવાહી ચાલુ હોય તે સમયગાળા માટે માસિક અથવા સમયાંતરે ભરણપોષણની રકમ.

કોર્ટની કાર્યવાહી ચલાવવા માટે જરૂરી ખર્ચ (Expenses of Proceedings).

કલમ 24ની મુખ્ય વિશેષતાઓ

આ કલમ હેઠળ પતિ અને પત્ની બંને અરજી કરી શકે છે. એટલે કે, ભરણપોષણ મેળવવાનો અધિકાર માત્ર પત્ની પૂરતો મર્યાદિત નથી. જો પતિ પાસે પૂરતી સ્વતંત્ર આવક ન હોય અને પત્ની આર્થિક રીતે સક્ષમ હોય, તો પતિ પણ કલમ 24 હેઠળ ભરણપોષણ માગી શકે છે.

અરજદાર પાસે પોતાનું ભરણપોષણ કરવા માટે પૂરતી સ્વતંત્ર આવક હોવી જોઈએ નહીં. માત્ર એટલા માટે કે અરજદાર પાસે કોઈ આવક નથી એવું કહેવું જરૂરી નથી; તેની આવક પોતાની જરૂરિયાતો અને કાર્યવાહીનો ખર્ચ પૂરો કરવા માટે પૂરતી છે કે નહીં તે અદાલત નક્કી કરે છે.

અદાલત બંને પક્ષોની આવક, આર્થિક સ્થિતિ અને સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય રકમ નક્કી કરે છે.

ઉદાહરણ

માનો કે પતિ અને પત્ની વચ્ચે છૂટાછેડાની કાર્યવાહી ચાલી રહી છે. પત્ની પાસે કોઈ નોકરી કે સ્વતંત્ર આવક નથી, જ્યારે પતિ નિયમિત આવક મેળવે છે. આવી સ્થિતિમાં પત્ની કલમ 24 હેઠળ વચગાળાના ભરણપોષણ અને કોર્ટના ખર્ચ માટે અરજી કરી શકે છે.

તેવી જ રીતે, જો પતિ પાસે પૂરતી આવક ન હોય અને પત્ની આર્થિક રીતે સક્ષમ હોય, તો પતિ પણ આ કલમ હેઠળ અરજી કરી શકે છે.

AIBE માટે ખાસ યાદ રાખો: કલમ 24 હેઠળનું ભરણપોષણ કાર્યવાહી ચાલુ હોય તે સમયગાળા માટે હોય છે. તેને Permanent Alimony કહેવામાં આવતું નથી.

કલમ 25 – કાયમી ભરણપોષણ (Permanent Alimony and Maintenance)

કલમ 24 હેઠળ ભરણપોષણનો હેતુ વૈવાહિક કાર્યવાહી દરમિયાન આર્થિક સહાય આપવાનો છે. જ્યારે કલમ 25 હેઠળ અદાલત કાયમી ભરણપોષણની વ્યવસ્થા કરી શકે છે.

આ કલમ મુજબ, હિન્દુ મેરેજ એક્ટ હેઠળ અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતી અદાલત કોઈપણ ડિક્રી પસાર કરતી વખતે અથવા ડિક્રી પસાર થયા પછી પણ પતિ કે પત્નીની અરજીના આધારે કાયમી ભરણપોષણનો આદેશ આપી શકે છે.

અદાલત બીજા પક્ષને અરજદારના ભરણપોષણ અને જીવનનિર્વાહ માટે યોગ્ય રકમ ચૂકવવાનો આદેશ આપી શકે છે.

આ રકમ એકસાથે (Gross Sum) અથવા માસિક કે સમયાંતરે ચૂકવવાની રકમ તરીકે નક્કી થઈ શકે છે.

કાયદા મુજબ, આ ભરણપોષણ અરજદારના જીવનકાળથી વધુ સમય માટે નક્કી કરી શકાય નહીં.

કાયમી ભરણપોષણ નક્કી કરતી વખતે અદાલત કઈ બાબતો ધ્યાનમાં લે છે?

અદાલત કોઈ ચોક્કસ રકમ નક્કી કરતી વખતે માત્ર પતિ કે પત્નીની આવકને ધ્યાનમાં લેતી નથી. બંને પક્ષોની સમગ્ર આર્થિક અને સામાજિક પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરે છે.

અદાલત ખાસ કરીને પ્રતિવાદીની આવક અને અન્ય મિલકત, અરજદારની આવક અને અન્ય મિલકત, બંને પક્ષોનું વર્તન (Conduct of the Parties) અને કેસના અન્ય સંજોગોને ધ્યાનમાં લે છે.

અદાલતને યોગ્ય લાગે તો ભરણપોષણની ચુકવણીની ખાતરી માટે પ્રતિવાદીની સ્થાવર મિલકત પર ચાર્જ (Charge on Immovable Property) પણ ઊભો કરી શકે છે.

કલમ 25(2) – ભરણપોષણના આદેશમાં ફેરફાર

કલમ 25 હેઠળ એક વખત ભરણપોષણનો આદેશ આપવામાં આવ્યા પછી પણ તે હંમેશાં એકસરખો રહે તે જરૂરી નથી.

જો અદાલતને જણાય કે બંને પક્ષોમાંથી કોઈ એકની પરિસ્થિતિમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ફેરફાર થયો છે, તો તે પક્ષની અરજીના આધારે અદાલત અગાઉના આદેશમાં ફેરફાર (Vary), સુધારો (Modify) અથવા તેને રદ (Rescind) કરી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, જો ભરણપોષણ મેળવનાર વ્યક્તિને સારી આવક મળવા લાગે અથવા ભરણપોષણ ચૂકવનાર વ્યક્તિની આર્થિક સ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર થાય, તો અદાલત યોગ્ય સંજોગોમાં અગાઉના આદેશની સમીક્ષા કરી શકે છે.

કલમ 25(3) – ભરણપોષણનો આદેશ રદ અથવા સુધારવાની સત્તા

આ કલમ હેઠળ પણ અદાલતને ભરણપોષણના આદેશમાં ફેરફાર કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે.

જો ભરણપોષણ મેળવનાર વ્યક્તિએ ફરીથી લગ્ન કર્યા હોય, તો બીજા પક્ષની અરજીના આધારે અદાલત ભરણપોષણનો આદેશ બદલી અથવા રદ કરી શકે છે.

આ ઉપરાંત, જો ભરણપોષણ મેળવનાર પત્ની ચારિત્ર્યહીન રહી હોય અથવા ભરણપોષણ મેળવનાર પતિએ લગ્નજીવનની બહાર કોઈ સ્ત્રી સાથે જાતીય સંબંધ બાંધ્યો હોય, તો પણ અદાલત બીજા પક્ષની અરજીના આધારે આદેશમાં યોગ્ય ફેરફાર કરી શકે છે.

અહીં ધ્યાન રાખવાનું કે આ જોગવાઈ હેઠળ ભરણપોષણનો આદેશ આપમેળે રદ થતો નથી. અદાલત સમક્ષ અરજી થવી અને અદાલત દ્વારા યોગ્ય આદેશ આપવામાં આવવો જરૂરી છે.

કલમ 24 અને કલમ 25 વચ્ચેનો તફાવત

આ બંને કલમો AIBE પરીક્ષામાં ખાસ મહત્ત્વ ધરાવે છે. પરીક્ષામાં ઘણી વખત પૂછવામાં આવે છે કે વચગાળાનું ભરણપોષણ અને કાયમી ભરણપોષણ વચ્ચે શું તફાવત છે.

મુદ્દો	કલમ 24	કલમ 25
ભરણપોષણ	વચગાળાનું	કાયમી
સમયગાળો	કાર્યવાહી દરમિયાન	ડિક્રી સમયે અથવા ત્યારબાદ
અરજી કોણ કરી શકે?	પતિ અથવા પત્ની	પતિ અથવા પત્ની
મુખ્ય હેતુ	કાર્યવાહી દરમિયાન આર્થિક સહાય	લાંબા ગાળાના ભરણપોષણની વ્યવસ્થા
કોર્ટ ખર્ચ	મળી શકે છે	આ કલમનો મુખ્ય વિષય નથી
ચુકવણી	સમયાંતરે	એકસાથે અથવા માસિક/સમયાંતરે

કલમ 26 – સંતાનોની કસ્ટડી, ભરણપોષણ અને શિક્ષણ – Custody, Maintenance and Education of Children

પતિ-પત્ની વચ્ચે છૂટાછેડા અથવા અન્ય વૈવાહિક વિવાદ ઊભો થાય ત્યારે તેની સૌથી વધુ અસર ઘણીવાર સંતાનો પર પડે છે. માતા-પિતા વચ્ચેના મતભેદને કારણે સંતાનોના શિક્ષણ, ઉછેર અને ભવિષ્ય પર નકારાત્મક અસર ન થાય તે માટે કલમ 26ની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

આ કલમ હેઠળ અદાલત સગીર સંતાનોની કસ્ટડી (Custody), ભરણપોષણ (Maintenance) અને શિક્ષણ (Education) અંગે યોગ્ય આદેશ આપી શકે છે.

કલમ 26ની મુખ્ય જોગવાઈઓ

સગીર સંતાનોની કસ્ટડી

વૈવાહિક કાર્યવાહી દરમિયાન અથવા ડિક્રી પસાર થયા પછી પણ અદાલત સંતાનોની કસ્ટડી અંગે યોગ્ય આદેશ આપી શકે છે.

અદાલત નક્કી કરી શકે છે કે સંતાન કોની સાથે રહેશે અને તેની સંભાળ કોણ રાખશે.

સંતાનોનું ભરણપોષણ

અદાલત સંતાનોના ખોરાક, રહેઠાણ, કપડાં, આરોગ્ય અને અન્ય જરૂરી જરૂરિયાતો માટે ભરણપોષણની રકમ નક્કી કરી શકે છે.

સંતાનોનું શિક્ષણ

સંતાનોના શિક્ષણની વ્યવસ્થા કરવી પણ અદાલતની જવાબદારીના ક્ષેત્રમાં આવે છે. અદાલત સંતાનના હિતને ધ્યાનમાં રાખીને શિક્ષણ સંબંધિત ખર્ચ અંગે આદેશ આપી શકે છે.

સંતાનની ઇચ્છા ધ્યાનમાં લેવી

કલમ 26 મુજબ, શક્ય હોય ત્યાં સુધી અદાલતે સગીર સંતાનની ઇચ્છાને ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ.

પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે સંતાન જે કહે તે જ અંતિમ નિર્ણય બની જાય. અદાલત માટે સંતાનનું કલ્યાણ (Welfare of the Child) સૌથી મહત્ત્વનું છે.

આદેશમાં ફેરફાર કરવાની સત્તા

પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર થાય તો અદાલત અગાઉ આપેલા કસ્ટડી, ભરણપોષણ અથવા શિક્ષણ સંબંધિત આદેશમાં ફેરફાર કરી શકે છે.

આ ઉપરાંત, કલમ 26ના પરંતુક મુજબ, આવી અરજીની નોટિસ બજાવવામાં આવ્યા પછી શક્ય હોય ત્યાં સુધી 60 દિવસની અંદર તેનો નિકાલ કરવાનો પ્રયત્ન અદાલતે કરવો જોઈએ.

કલમ 26નું ઉદાહરણ

માનો કે પતિ અને પત્ની વચ્ચે છૂટાછેડાનો કેસ ચાલી રહ્યો છે અને તેમનું એક સગીર સંતાન છે. બંને પક્ષો સંતાનની કસ્ટડી મેળવવા માગે છે.

આવી સ્થિતિમાં અદાલત માત્ર માતા કે પિતાના અધિકારને જ મહત્ત્વ આપશે નહીં, પરંતુ સંતાનનું ભવિષ્ય, શિક્ષણ, સુરક્ષા, ઉછેર અને માનસિક સુખાકારીને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય કરશે.

અદાલત જરૂરિયાત મુજબ સંતાનની કસ્ટડી એક પક્ષને આપી શકે છે અને બીજા પક્ષને ભરણપોષણ ચૂકવવાનો આદેશ પણ આપી શકે છે.

ચારેય કલમોનો એકસાથે અભ્યાસ – Legitimacy of Children and Maintenance

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતી વખતે આ ચારેય કલમોનો મૂળભૂત હેતુ સમજવો જરૂરી છે.

કલમ 16 લગ્ન અમાન્ય હોવા છતાં તેમાંથી જન્મેલા સંતાનોની કાયદેસર સ્થિતિ અને માતા-પિતાની મિલકતમાં તેમના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે.

કલમ 24 વૈવાહિક કાર્યવાહી ચાલુ હોય ત્યારે પતિ અથવા પત્નીને વચગાળાનું ભરણપોષણ અને કાર્યવાહીનો ખર્ચ મેળવવાની સગવડ આપે છે.

કલમ 25 ડિક્રી પસાર કરતી વખતે અથવા ત્યારબાદ પતિ કે પત્નીને કાયમી ભરણપોષણ આપવાની જોગવાઈ કરે છે.

કલમ 26 સગીર સંતાનોની કસ્ટડી, ભરણપોષણ અને શિક્ષણનું રક્ષણ કરે છે.

આમ, આ ચારેય કલમોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ લગ્નજીવનમાં કાનૂની વિવાદ ઊભો થાય ત્યારે પતિ, પત્ની અને સંતાનોના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે.

AIBE પરીક્ષા માટે 20 મહત્ત્વપૂર્ણ MCQ

નીચેના પ્રશ્નો હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ 16, 24, 25 અને 26 પર આધારિત છે.

પ્રશ્ન 1. હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કઈ કલમ અમાન્ય અને રદ કરી શકાય તેવા લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનોની કાયદેસરતા અંગે જોગવાઈ કરે છે?

(A) કલમ 11

(B) કલમ 12

(C) કલમ 16

(D) કલમ 25

સાચો જવાબ: (C) કલમ 16

સમજૂતી: કલમ 16 હેઠળ કલમ 11ના રદબાતલ લગ્ન અને કલમ 12 હેઠળ રદ કરાયેલા લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનોને કાયદેસર ગણવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 2. કલમ 16(1) કયા પ્રકારનાં લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનોને કાયદેસર જાહેર કરે છે?

(A) માન્ય લગ્ન

(B) રદબાતલ લગ્ન

(C) માત્ર પરસ્પર સંમતિથી થયેલા લગ્ન

(D) માત્ર નોંધાયેલા લગ્ન

સાચો જવાબ: (B) રદબાતલ લગ્ન

સમજૂતી: કલમ 11 હેઠળ લગ્ન રદબાતલ હોવા છતાં તેમાંથી જન્મેલું સંતાન કાયદેસર ગણાય છે.

પ્રશ્ન 3. કલમ 16(2) કયા પ્રકારનાં લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનોને કાયદેસર ગણાવે છે?

(A) રદબાતલ લગ્ન

(B) રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન

(C) બાળલગ્ન

(D) માત્ર નોંધાયેલા લગ્ન

સાચો જવાબ: (B) રદ કરી શકાય તેવા લગ્ન

સમજૂતી: કલમ 12 હેઠળ રદ કરી શકાય તેવા લગ્નને અદાલત દ્વારા રદ કરવામાં આવે ત્યારે ડિક્રી પહેલાં ગર્ભધારણ થયેલું સંતાન, જરૂરી શરતો પૂર્ણ થતી હોય તો, કાયદેસર ગણાય છે.

પ્રશ્ન 4. કલમ 16(3) હેઠળ અમાન્ય લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનને કઈ મિલકતમાં અધિકાર મળે છે?

(A) માત્ર માતાની મિલકતમાં

(B) માત્ર પિતાની મિલકતમાં

(C) માતા-પિતાની મિલકતમાં

(D) તમામ સગાંસંબંધીઓની મિલકતમાં

સાચો જવાબ: (C) માતા-પિતાની મિલકતમાં

સમજૂતી: કલમ 16(3) મુજબ આવા સંતાનોને તેમના માતા-પિતાની મિલકતમાં અધિકાર મળે છે, પરંતુ માતા-પિતા સિવાય અન્ય કોઈ વ્યક્તિની મિલકતમાં આ કલમના આધારે અધિકાર મળતો નથી.

પ્રશ્ન 5. Revanasiddappa v. Mallikarjun કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કયા વિષય અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણય આપ્યો હતો?

(A) છૂટાછેડાના આધાર

(B) અમાન્ય લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનોના મિલકત અધિકારો

(C) દત્તક લેવાની પ્રક્રિયા

(D) ન્યાયિક અલગાવ

સાચો જવાબ: (B) અમાન્ય લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનોના મિલકત અધિકારો

સમજૂતી: 2023ના આ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કલમ 16 હેઠળના સંતાનોને માતા-પિતાના મિલકતી હિસ્સામાં અધિકાર મળી શકે છે, પરંતુ તેઓ માત્ર જન્મના આધારે સહદાયિક (Coparcener) બનતા નથી.

પ્રશ્ન 6. હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ 24 કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) કાયમી ભરણપોષણ

(B) સંતાનોની કસ્ટડી

(C) કાર્યવાહી દરમિયાન વચગાળાનું ભરણપોષણ

(D) લગ્નની નોંધણી

સાચો જવાબ: (C) કાર્યવાહી દરમિયાન વચગાળાનું ભરણપોષણ

સમજૂતી: કલમ 24 હેઠળ વૈવાહિક કાર્યવાહી દરમિયાન પૂરતી સ્વતંત્ર આવક ન ધરાવતા પતિ અથવા પત્નીને વચગાળાનું ભરણપોષણ મળી શકે છે.

પ્રશ્ન 7. કલમ 24 હેઠળ ભરણપોષણ મેળવવા માટે કોણ અરજી કરી શકે છે?

(A) માત્ર પત્ની

(B) માત્ર પતિ

(C) પતિ અથવા પત્ની બંને

(D) માત્ર સંતાન

સાચો જવાબ: (C) પતિ અથવા પત્ની બંને

સમજૂતી: કલમ 24 લિંગનિરપેક્ષ જોગવાઈ છે. આર્થિક રીતે અસમર્થ પતિ અથવા પત્ની બંને ભરણપોષણ માગી શકે છે.

પ્રશ્ન 8. કલમ 24 હેઠળ ભરણપોષણ મેળવવા માટે મુખ્ય શરત કઈ છે?

(A) અરજદારની કોઈ મિલકત હોવી જોઈએ

(B) અરજદાર પાસે પોતાનું ભરણપોષણ કરવા પૂરતી સ્વતંત્ર આવક ન હોવી જોઈએ

(C) અરજદારની ઉંમર 60 વર્ષથી વધુ હોવી જોઈએ

(D) લગ્નને ઓછામાં ઓછાં 10 વર્ષ થયેલાં હોવાં જોઈએ

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: અરજદાર પાસે પોતાનું ભરણપોષણ કરવા માટે પૂરતી સ્વતંત્ર આવક ન હોવી જોઈએ. અદાલત કાર્યવાહીનો જરૂરી ખર્ચ પણ અપાવી શકે છે.

પ્રશ્ન 9. કલમ 24 હેઠળ કઈ બે પ્રકારની રાહત મેળવી શકાય છે?

(A) છૂટાછેડા અને કસ્ટડી

(B) વચગાળાનું ભરણપોષણ અને કાર્યવાહીનો ખર્ચ

(C) મિલકત અને વારસાઈ હક

(D) લગ્ન નોંધણી અને વળતર

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: કલમ 24 હેઠળ Maintenance Pendente Lite અને Expenses of Proceedings બંને મળી શકે છે.

પ્રશ્ન 10. કલમ 25 કઈ બાબત અંગે જોગવાઈ કરે છે?

(A) વચગાળાનું ભરણપોષણ

(B) કાયમી ભરણપોષણ

(C) સંતાનોની કસ્ટડી

(D) લગ્નની માન્યતા

સાચો જવાબ: (B) કાયમી ભરણપોષણ

સમજૂતી: કલમ 25 હેઠળ અદાલત ડિક્રી પસાર કરતી વખતે અથવા ત્યારબાદ કાયમી ભરણપોષણનો આદેશ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 11. કલમ 25 હેઠળ ભરણપોષણની રકમ કયા સ્વરૂપે આપી શકાય છે?

(A) માત્ર માસિક રકમ

(B) માત્ર એકસાથે રકમ

(C) એકસાથે અથવા માસિક કે સમયાંતરે રકમ

(D) માત્ર વાર્ષિક રકમ

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: કલમ 25 મુજબ ભરણપોષણ Gross Sum અથવા Monthly/Periodical Sum તરીકે નક્કી કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 12. કલમ 25 હેઠળ કાયમી ભરણપોષણનો સમયગાળો વધુમાં વધુ કેટલો હોઈ શકે?

(A) 5 વર્ષ

(B) 10 વર્ષ

(C) અરજદારના જીવનકાળ સુધી

(D) 20 વર્ષ

સાચો જવાબ: (C) અરજદારના જીવનકાળ સુધી

સમજૂતી: કલમ 25 હેઠળ અદાલત અરજદારના જીવનકાળથી વધુ સમય માટે કાયમી ભરણપોષણ નક્કી કરી શકતી નથી.

પ્રશ્ન 13. કલમ 25 હેઠળ કાયમી ભરણપોષણ નક્કી કરતી વખતે અદાલત કઈ બાબત ધ્યાનમાં લે છે?

(A) માત્ર પ્રતિવાદીની આવક

(B) માત્ર અરજદારની ઉંમર

(C) બંને પક્ષોની આવક, મિલકત, વર્તન અને કેસના સંજોગો

(D) માત્ર લગ્નનો સમયગાળો

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: અદાલત બંને પક્ષોની આર્થિક સ્થિતિ, વર્તન અને અન્ય સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખીને ન્યાયસંગત રકમ નક્કી કરે છે.

પ્રશ્ન 14. કલમ 25(2) હેઠળ અદાલત ક્યારે ભરણપોષણના આદેશમાં ફેરફાર કરી શકે છે?

(A) જ્યારે કોઈ પક્ષ લગ્ન કરે

(B) જ્યારે બંનેમાંથી કોઈ એકની પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર થાય

(C) માત્ર પાંચ વર્ષ પછી

(D) માત્ર હાઈકોર્ટની મંજૂરીથી

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: બંને પક્ષોમાંથી કોઈ એકની પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર થાય તો અદાલત અરજીના આધારે અગાઉના આદેશમાં ફેરફાર, સુધારો અથવા રદ કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 15. કલમ 25(3) હેઠળ ભરણપોષણ મેળવનાર વ્યક્તિ ફરીથી લગ્ન કરે તો શું થઈ શકે?

(A) ભરણપોષણ આપમેળે બમણું થાય

(B) ભરણપોષણનો આદેશ ક્યારેય રદ ન થઈ શકે

(C) અદાલત અરજીના આધારે ભરણપોષણનો આદેશ બદલી અથવા રદ કરી શકે

(D) લગ્ન આપમેળે અમાન્ય બને

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: ફરીથી લગ્ન કરવાના સંજોગોમાં બીજા પક્ષની અરજી પર અદાલત ભરણપોષણનો આદેશ બદલી અથવા રદ કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 16. હિન્દુ મેરેજ એક્ટની કલમ 26 કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) કાયમી ભરણપોષણ

(B) સગીર સંતાનોની કસ્ટડી, ભરણપોષણ અને શિક્ષણ

(C) લગ્નની નોંધણી

(D) અમાન્ય લગ્ન

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: કલમ 26 હેઠળ અદાલત સગીર સંતાનોની કસ્ટડી, ભરણપોષણ અને શિક્ષણ અંગે આદેશ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 17. કલમ 26 હેઠળ અદાલત સંતાનની ઇચ્છાને ક્યારે ધ્યાનમાં લે છે?

(A) દરેક પરિસ્થિતિમાં સંતાનની ઇચ્છા અંતિમ ગણાય છે

(B) શક્ય હોય ત્યાં સુધી સંતાનની ઇચ્છા ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે

(C) માત્ર પિતાની મંજૂરી હોય ત્યારે

(D) માત્ર માતાની મંજૂરી હોય ત્યારે

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: કલમ 26 મુજબ શક્ય હોય ત્યાં સુધી સગીર સંતાનની ઇચ્છાને ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ. જોકે સંતાનનું કલ્યાણ સૌથી મહત્ત્વનું છે.

પ્રશ્ન 18. કલમ 26 હેઠળ અદાલત સંતાનો અંગે આદેશ ક્યારે આપી શકે છે?

(A) માત્ર છૂટાછેડાની ડિક્રી પહેલાં

(B) માત્ર છૂટાછેડાની ડિક્રી પછી

(C) કાર્યવાહી દરમિયાન અને ડિક્રી પસાર થયા પછી પણ

(D) માત્ર સંતાન 18 વર્ષનું થાય ત્યારે

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: કલમ 26 હેઠળ અદાલત કાર્યવાહી દરમિયાન તેમજ ડિક્રી પસાર થયા પછી પણ સંતાનોની કસ્ટડી, ભરણપોષણ અને શિક્ષણ અંગે આદેશ આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 19. કલમ 26 હેઠળ સંતાનની કસ્ટડી અને ભરણપોષણ અંગેની અરજીની નોટિસ બજાવવામાં આવ્યા પછી, શક્ય હોય ત્યાં સુધી કેટલા સમયમાં અરજીનો નિકાલ કરવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ?

(A) 30 દિવસ

(B) 45 દિવસ

(C) 60 દિવસ

(D) 90 દિવસ

સાચો જવાબ: (C) 60 દિવસ

સમજૂતી: કલમ 26ના પરંતુક મુજબ નોટિસ બજાવવામાં આવ્યા પછી શક્ય હોય ત્યાં સુધી 60 દિવસમાં અરજીનો નિકાલ કરવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

પ્રશ્ન 20. નીચેના પૈકી કઈ જોડણી સાચી છે?

(A) કલમ 16 – વચગાળાનું ભરણપોષણ

(B) કલમ 24 – કાયમી ભરણપોષણ

(C) કલમ 25 – કાયમી ભરણપોષણ

(D) કલમ 26 – લગ્નની માન્યતા

સાચો જવાબ: (C) કલમ 25 – કાયમી ભરણપોષણ

સમજૂતી: કલમ 16 સંતાનોની કાયદેસરતા, કલમ 24 વચગાળાનું ભરણપોષણ, કલમ 25 કાયમી ભરણપોષણ અને કલમ 26 સંતાનોની કસ્ટડી, ભરણપોષણ તથા શિક્ષણ સાથે સંબંધિત છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ રિવિઝન

કલમ	વિષય	યાદ રાખવાનો મુદ્દો
16	સંતાનોની કાયદેસરતા	અમાન્ય લગ્નમાંથી જન્મેલા સંતાનો
16(3)	મિલકતના અધિકારો	માત્ર માતા-પિતાની મિલકત
24	વચગાળાનું ભરણપોષણ	Maintenance Pendente Lite
25	કાયમી ભરણપોષણ	Permanent Alimony
26	સંતાનોના અધિકારો	Custody, Maintenance and Education

મહત્ત્વપૂર્ણ કેસ લૉ

Revanasiddappa v. Mallikarjun

સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો – 1 સપ્ટેમ્બર, 2023

કલમ 16 હેઠળ કાયદેસર ગણાયેલા સંતાનોને માતા-પિતાની મિલકતમાં અધિકાર છે. તેઓ માત્ર જન્મના આધારે હિન્દુ મિતાક્ષરા સંયુક્ત કુટુંબમાં સહદાયિક બનતા નથી. માતા-પિતાને મળવાપાત્ર હિસ્સામાં તેઓ કાયદા મુજબ વારસાઈ અધિકાર મેળવી શકે છે.