AIBE – Evidence Act – Sections 45 to 51 – નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય

AIBE – Evidence Act – Sections 45 to 51 – Expert Opinion – નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય

Click the Language Button below to read in your language.

કોર્ટમાં કોઈ કેસનો નિર્ણય કરતી વખતે ઘણી વખત એવા પ્રશ્નો ઊભા થાય છે કે જેનો જવાબ સામાન્ય વ્યક્તિના જ્ઞાનથી આપી શકાય તેમ નથી. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ ઝેર આપવાથી થયું છે કે નહીં, કોઈ દસ્તાવેજ પરની સહી અસલી છે કે બનાવટી, કોઈ વ્યક્તિની માનસિક સ્થિતિ કેવી હતી અથવા કોઈ ડિજિટલ પુરાવા સાથે ચેડાં કરવામાં આવ્યા છે કે નહીં.

આવા સંજોગોમાં કોર્ટને વિશિષ્ટ જ્ઞાન, અનુભવ અને કુશળતા ધરાવતી વ્યક્તિઓના અભિપ્રાયની જરૂર પડે છે. આવી વ્યક્તિઓને કાયદાની ભાષામાં Expert અથવા નિષ્ણાત કહેવામાં આવે છે અને તેમના અભિપ્રાયને Expert Opinion કહેવામાં આવે છે.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 (Indian Evidence Act, 1872) ની કલમ 45 થી 51 માં નિષ્ણાતના અભિપ્રાય અને અન્ય વ્યક્તિઓના વિશિષ્ટ જ્ઞાનના આધારે આપવામાં આવતા અભિપ્રાય અંગે જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી.હવે 1 જુલાઈ, 2024 થી Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) અમલમાં આવ્યો છે. જૂના કાયદાની આ જોગવાઈઓને નવા કાયદામાં કલમ 39 થી 45 હેઠળ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.

Expert Opinion એટલે શું?

Expert Opinion એટલે કોઈ ચોક્કસ વિષયમાં વિશેષ જ્ઞાન, તાલીમ, અનુભવ અથવા કુશળતા ધરાવતી વ્યક્તિ દ્વારા આપવામાં આવતો અભિપ્રાય.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ ઝેરથી થયું હોવાની શંકા હોય તો ડૉક્ટર અથવા ફોરેન્સિક નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય ઉપયોગી બની શકે છે. કોઈ દસ્તાવેજ પર કરવામાં આવેલી સહી અસલી છે કે નહીં તે નક્કી કરવા હસ્તાક્ષર નિષ્ણાતની મદદ લેવામાં આવી શકે છે.

અહીં ખાસ ધ્યાનમાં રાખવાની બાબત એ છે કે નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય કોર્ટ માટે સંબંધિત પુરાવો (Relevant Fact) છે, પરંતુ તે કોર્ટ માટે અંતિમ કે બંધનકર્તા નિર્ણય નથી. નિષ્ણાતના અભિપ્રાયની વિશ્વસનીયતા, તેની પાછળના વૈજ્ઞાનિક આધાર અને અન્ય પુરાવાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કોર્ટ પોતાનો સ્વતંત્ર નિર્ણય કરે છે.

Indian Evidence Act, 1872 – Section 45 : Opinions of Experts – નિષ્ણાતોના અભિપ્રાય

કલમ 45 મુજબ, જ્યારે કોર્ટને વિદેશી કાયદા, વિજ્ઞાન, કલા અથવા અન્ય કોઈ વિશિષ્ટ ક્ષેત્ર અંગે અભિપ્રાય બનાવવાનો હોય અથવા હસ્તાક્ષર તથા આંગળાંની છાપની ઓળખ કરવાની હોય, ત્યારે તે વિષયમાં વિશેષ કુશળતા ધરાવતી વ્યક્તિનો અભિપ્રાય સંબંધિત હકીકત ગણાય છે.

આવી વ્યક્તિને Expert કહેવામાં આવે છે.

આ કલમ હેઠળ નિષ્ણાતના અભિપ્રાયની જરૂરિયાત ઊભી થાય તેવા મુખ્ય વિષયોમાં વિદેશી કાયદો, વિજ્ઞાન, કલા, હસ્તાક્ષરની ઓળખ અને ફિંગરપ્રિન્ટની ઓળખનો સમાવેશ થાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, Aનું મૃત્યુ ઝેર આપવાથી થયું હોવાની શંકા છે. ડૉક્ટર અથવા ઝેરવિજ્ઞાનના નિષ્ણાત (Toxicology Expert) દ્વારા આપવામાં આવેલો અભિપ્રાય કે કયા ઝેરથી કયા પ્રકારનાં લક્ષણો જોવા મળે છે, તે કોર્ટ માટે સંબંધિત પુરાવો છે.

બીજું ઉદાહરણ લઈએ. કોઈ વ્યક્તિએ ગુનો કર્યો ત્યારે તે માનસિક અસ્વસ્થતાને કારણે પોતાના કૃત્યનું સ્વરૂપ અથવા તે ખોટું કે કાયદાની વિરુદ્ધ છે તે સમજવાની સ્થિતિમાં નહોતી કે કેમ, તે પ્રશ્ન ઊભો થાય ત્યારે માનસિક રોગના નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય સંબંધિત બની શકે છે.

તેવી જ રીતે, કોઈ દસ્તાવેજ પરની સહી Aની છે કે નહીં તે નક્કી કરવા હસ્તાક્ષર નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય લેવામાં આવી શકે છે.

BSA Section 39 – Opinions of Experts

ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 ની કલમ 39 જૂના Evidence Act ની કલમ 45ને અનુરૂપ છે.

નવા કાયદામાં આ જોગવાઈને વધુ વિસ્તૃત બનાવવામાં આવી છે. તેમાં વિદેશી કાયદો, વિજ્ઞાન, કલા અથવા અન્ય કોઈ ક્ષેત્રમાં વિશેષ કુશળતા ધરાવતી વ્યક્તિના અભિપ્રાયને સંબંધિત પુરાવા તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યો છે.

આ ઉપરાંત, કમ્પ્યુટર, ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ સ્વરૂપમાં સંગ્રહિત કે પ્રસારિત થયેલી માહિતી અંગે કોર્ટને અભિપ્રાય બનાવવાનો હોય ત્યારે Information Technology Act, 2000 ની કલમ 79A હેઠળના Examiner of Electronic Evidence નો અભિપ્રાય પણ સંબંધિત હકીકત ગણાય છે.

આ જોગવાઈ આજના ડિજિટલ યુગમાં ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. મોબાઇલ ફોન, CCTV ફૂટેજ, ઇમેઇલ, WhatsApp ચેટ, ડિજિટલ દસ્તાવેજો અથવા અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવાની તપાસ માટે નિષ્ણાતની મદદ લેવામાં આવી શકે છે.

AIBE માટે ખાસ નોંધ: Evidence Act ની કલમ 45 અને BSA ની કલમ 39 વચ્ચેનો સંબંધ યાદ રાખવો. નવા કાયદામાં ડિજિટલ પુરાવાના નિષ્ણાતનો સ્પષ્ટ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

Indian Evidence Act, 1872 – Section 46 : નિષ્ણાતના અભિપ્રાયને સમર્થન આપતી અથવા વિરોધ કરતી હકીકતો

કલમ 46 મુજબ, જ્યારે કોઈ નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય કોર્ટમાં સંબંધિત હોય, ત્યારે તે અભિપ્રાયને સમર્થન આપતી અથવા તેની વિરુદ્ધ જતી હકીકતો પણ સંબંધિત ગણાય છે.

આ કલમનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે કોર્ટ નિષ્ણાતના અભિપ્રાયને અલગથી નહીં, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલી અન્ય હકીકતોના આધારે પણ તપાસી શકે.

ઉદાહરણ તરીકે, Aને કોઈ ચોક્કસ ઝેર આપવામાં આવ્યું હોવાની શંકા છે. અન્ય વ્યક્તિઓને પણ એ જ ઝેર આપવામાં આવ્યું હોય અને તેમનામાં જે લક્ષણો જોવા મળ્યાં હોય, તે લક્ષણો નિષ્ણાતના અભિપ્રાયને સમર્થન આપે છે કે નહીં તે બાબત સંબંધિત બની શકે છે.

બીજું ઉદાહરણ, કોઈ બંદરમાં પાણીના પ્રવાહમાં અવરોધ માટે દરિયાઈ દીવાલ જવાબદાર છે કે નહીં તે પ્રશ્ન હોય, તો અન્ય બંદરોમાં જ્યાં આવી દીવાલ નથી ત્યાં પણ સમાન સમયે અવરોધ સર્જાયો હતો કે નહીં તે હકીકત નિષ્ણાતના અભિપ્રાયની ચકાસણી માટે સંબંધિત બની શકે છે.

BSA Section 40 – નિષ્ણાતના અભિપ્રાયને સમર્થન

BSA ની કલમ 40 જૂના Evidence Act ની કલમ 46ને અનુરૂપ છે.

આ કલમનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત યથાવત્ રાખવામાં આવ્યો છે. નિષ્ણાતના અભિપ્રાયને સમર્થન આપતી અથવા તેની સાથે અસંગત હોય તેવી હકીકતો કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરી શકાય છે.

AIBE માટે ખાસ નોંધ: કલમ 45 નિષ્ણાતના અભિપ્રાયની સુસંગતતા દર્શાવે છે, જ્યારે કલમ 46 તે અભિપ્રાયને સમર્થન આપતી અથવા તેની વિરુદ્ધ જતી હકીકતોની સુસંગતતા દર્શાવે છે. BSA માં આ અનુક્રમે કલમ 39 અને 40 છે.

Indian Evidence Act, 1872 – Section 47 : હસ્તાક્ષર અંગેનો અભિપ્રાય

કલમ 47 મુજબ, જ્યારે કોર્ટને કોઈ દસ્તાવેજ કોના હસ્તાક્ષરમાં લખાયેલો છે તે નક્કી કરવાનું હોય, ત્યારે જે વ્યક્તિ તે હસ્તાક્ષરથી પરિચિત હોય તેનો અભિપ્રાય સંબંધિત ગણાય છે.

કોઈ વ્યક્તિ હસ્તાક્ષરથી પરિચિત છે એવું ત્યારે કહી શકાય જ્યારે તેણે તે વ્યક્તિને લખતાં જોયા હોય, તેના દ્વારા લખાયેલા દસ્તાવેજો વ્યવસાય કે અન્ય વ્યવહાર દરમિયાન નિયમિત રીતે મેળવ્યા હોય અથવા તે હસ્તાક્ષર સાથે વ્યવહાર કરવાની તેની નિયમિત તક રહી હોય.

ઉદાહરણ તરીકે, Aના હસ્તાક્ષરમાં લખાયેલો એક પત્ર કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. B એ A સાથે લાંબા સમયથી વ્યવસાય કર્યો છે અને Aના હસ્તાક્ષરમાં લખાયેલા અનેક પત્રો મેળવ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં Bનો અભિપ્રાય કે રજૂ કરેલો પત્ર Aના હસ્તાક્ષરમાં છે કે નહીં, તે સંબંધિત હકીકત ગણાશે.

આ કલમ હેઠળ હસ્તાક્ષરથી પરિચિત વ્યક્તિનો અભિપ્રાય મહત્વપૂર્ણ છે. તેના માટે હંમેશાં ફોરેન્સિક નિષ્ણાત હોવું જરૂરી નથી.

BSA Section 41 – Opinion as to Handwriting and Signature, When Relevant

BSA ની કલમ 41 જૂના Evidence Act ની કલમ 47ને અનુરૂપ છે.

આ કલમમાં હસ્તાક્ષર ઉપરાંત Electronic Signature અંગે પણ સ્પષ્ટ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. કોઈ વ્યક્તિની ઇલેક્ટ્રોનિક સહી અંગે કોર્ટને અભિપ્રાય બનાવવાનો હોય ત્યારે જે Certifying Authority એ સંબંધિત Electronic Signature Certificate જારી કર્યું હોય તેનો અભિપ્રાય સંબંધિત હકીકત ગણાય છે.

આથી, નવા કાયદામાં પરંપરાગત હસ્તાક્ષર સાથે ડિજિટલ સહીને પણ આવરી લેવામાં આવી છે.

Indian Evidence Act, 1872 – Section 48 : Opinion as to Existence of General Custom or Right, When Relevant – રૂઢિ અથવા અધિકારના અસ્તિત્વ અંગેનો અભિપ્રાય

કલમ 48 મુજબ, જ્યારે કોર્ટ સમક્ષ કોઈ સામાન્ય રૂઢિ (General Custom) અથવા અધિકાર (Right) અસ્તિત્વમાં છે કે નહીં તે પ્રશ્ન હોય, ત્યારે તે રૂઢિ અથવા અધિકાર વિશે જાણવાની વાજબી શક્યતા ધરાવતી વ્યક્તિઓનો અભિપ્રાય સંબંધિત ગણાય છે.

આ જોગવાઈનો ઉપયોગ ખાસ કરીને પરંપરાગત અધિકારો, સામાજિક રૂઢિઓ અને સ્થાનિક પ્રથાઓ અંગેના વિવાદોમાં થાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ ગામના લોકોને ગામના એક ચોક્કસ કૂવામાંથી પાણી લેવાનો પરંપરાગત અધિકાર છે કે નહીં તે અંગે વિવાદ ઊભો થાય છે. આવી સ્થિતિમાં ગામના જૂના રહેવાસીઓ અથવા તે અધિકાર વિશે વિશેષ જાણકારી ધરાવતી વ્યક્તિઓનો અભિપ્રાય સંબંધિત બની શકે છે.

અહીં General Custom or Right નો અર્થ માત્ર એક વ્યક્તિના અંગત અધિકાર પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેમાં લોકોના નોંધપાત્ર વર્ગને સામાન્ય રીતે પ્રાપ્ત હોય તેવી રૂઢિ અથવા અધિકારનો પણ સમાવેશ થાય છે.

BSA Section 42 – Opinion as to Existence of General Custom or Right, When Relevant

BSA ની કલમ 42 જૂના Evidence Act ની કલમ 48ને અનુરૂપ છે.

આ કલમ હેઠળ સામાન્ય રૂઢિ અથવા અધિકારના અસ્તિત્વ અંગે જાણવાની શક્યતા ધરાવતી વ્યક્તિઓના અભિપ્રાયને સંબંધિત પુરાવા તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ ગામના રહેવાસીઓને જાહેર રસ્તાનો ઉપયોગ કરવાનો પરંપરાગત અધિકાર છે કે નહીં તે પ્રશ્ન હોય ત્યારે લાંબા સમયથી તે ગામમાં રહેતા અને તે પ્રથા વિશે જાણતા લોકોના અભિપ્રાયને ધ્યાનમાં લઈ શકાય છે.

Indian Evidence Act, 1872 – Section 49 : Opinion as to Usages, Tenets, etc., When Relevant – પ્રચલિત રીતરિવાજ, ધાર્મિક સિદ્ધાંતો વગેરે અંગેનો અભિપ્રાય

કલમ 49 મુજબ, જ્યારે કોર્ટને કોઈ ચોક્કસ સમુદાય, પરિવાર અથવા ધાર્મિક સંસ્થા સંબંધિત રીતરિવાજો, સિદ્ધાંતો અથવા વ્યવસ્થાપન અંગે અભિપ્રાય બનાવવાનો હોય, ત્યારે તે વિષયનું વિશેષ જ્ઞાન ધરાવતી વ્યક્તિઓના અભિપ્રાય સંબંધિત ગણાય છે.

આ કલમમાં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના વિષયોનો સમાવેશ થાય છે.

કોઈ સમુદાય અથવા પરિવારના રીતરિવાજો અને માન્યતાઓ (Usages and Tenets).

કોઈ ધાર્મિક અથવા સખાવતી સંસ્થાનું બંધારણ અને તેનું સંચાલન (Constitution and Governance of Religious or Charitable Foundation).

કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર અથવા ચોક્કસ વર્ગના લોકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા શબ્દો અથવા શબ્દપ્રયોગોના અર્થ.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ ધાર્મિક ટ્રસ્ટમાં મહંતની નિમણૂક કઈ પરંપરા મુજબ થાય છે તે અંગે વિવાદ હોય, તો તે પરંપરાનું વિશેષ જ્ઞાન ધરાવતા વ્યક્તિનો અભિપ્રાય સંબંધિત બની શકે છે.

તેવી જ રીતે, કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં વપરાતા સ્થાનિક શબ્દનો ચોક્કસ અર્થ શું થાય છે તે નક્કી કરવા તે વિસ્તારની ભાષા અને પરંપરાથી પરિચિત વ્યક્તિનો અભિપ્રાય ઉપયોગી થઈ શકે છે.

BSA Section 43 – Opinion as to Usages, Tenets, etc., When Relevant

BSA ની કલમ 43 જૂના Evidence Act ની કલમ 49ને અનુરૂપ છે.

આ કલમ હેઠળ સમુદાય અથવા પરિવારના રીતરિવાજો, ધાર્મિક કે સખાવતી સંસ્થાના બંધારણ અને સંચાલન તથા સ્થાનિક અથવા વર્ગવિશેષની ભાષામાં વપરાતા શબ્દોના અર્થ અંગે વિશેષ જાણકારી ધરાવતી વ્યક્તિઓના અભિપ્રાય સંબંધિત ગણાય છે.

Indian Evidence Act, 1872 – Section 50 : Opinion on Relationship, When Relevant – સંબંધ અંગેનો અભિપ્રાય

કલમ 50 મુજબ, જ્યારે કોર્ટ સમક્ષ બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેના સંબંધ અંગે પ્રશ્ન હોય, ત્યારે પરિવારના સભ્ય અથવા અન્ય એવી વ્યક્તિ કે જેને તે સંબંધ અંગે વિશેષ જાણકારી હોય અને જે પોતાના વર્તન દ્વારા તે સંબંધ અંગે અભિપ્રાય વ્યક્ત કરે છે, તેનો અભિપ્રાય સંબંધિત હકીકત ગણાય છે.

આ જોગવાઈ ખાસ કરીને કુટુંબ સંબંધિત વિવાદોમાં ઉપયોગી બને છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A અને B પતિ-પત્ની છે કે નહીં તે પ્રશ્ન કોર્ટ સમક્ષ આવે છે. જો બંનેને લાંબા સમયથી તેમના મિત્રો, સગાંસંબંધીઓ અને સમાજના લોકો પતિ-પત્ની તરીકે સ્વીકારતા અને તેમની સાથે તે રીતે વ્યવહાર કરતા હોય, તો આ હકીકત સંબંધિત ગણાશે.

બીજું ઉદાહરણ, A એ Bનો કાયદેસર પુત્ર છે કે નહીં તે પ્રશ્ન હોય, તો પરિવારના સભ્યો દ્વારા Aને હંમેશાં Bના પુત્ર તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો અને તેની સાથે તે રીતે વર્તન કરવામાં આવતું હતું, તે હકીકત સંબંધિત બની શકે છે.

પરંતુ આ કલમમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ મર્યાદા પણ છે. માત્ર આવા અભિપ્રાયના આધારે Divorce Act, 1869 હેઠળની કાર્યવાહી અથવા Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023 ની કલમ 82 અને 84 હેઠળની કાર્યવાહીમાં લગ્ન સાબિત કરી શકાતા નથી.

BSA Section 44 – Opinion on Relationship, When Relevant

BSA ની કલમ 44 જૂના Evidence Act ની કલમ 50ને અનુરૂપ છે.

આ કલમ હેઠળ કોઈ વ્યક્તિનો પરિવારના સભ્ય તરીકે અથવા અન્ય રીતે સંબંધ અંગે વિશેષ જ્ઞાનના આધારે વ્યક્ત થયેલો અભિપ્રાય, જે તેના વર્તનમાંથી દેખાય છે, તે સંબંધિત હકીકત ગણાય છે.

BSA માં પણ લગ્ન સાબિત કરવા અંગે ઉપર જણાવેલી કાનૂની મર્યાદા જાળવી રાખવામાં આવી છે. નવા કાયદામાં સંબંધિત ફોજદારી જોગવાઈઓનો સંદર્ભ Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023 ની કલમ 82 અને 84 તરીકે આપવામાં આવ્યો છે.

Indian Evidence Act, 1872 – Section 51 : Grounds of Opinion, When Relevant – અભિપ્રાયના આધાર અંગેની જોગવાઈ

કલમ 51 મુજબ, જ્યારે કોઈ જીવિત વ્યક્તિનો અભિપ્રાય કોર્ટમાં સંબંધિત હોય, ત્યારે તે અભિપ્રાય કયા આધાર પર આપવામાં આવ્યો છે તે બાબતો પણ સંબંધિત ગણાય છે.

એટલે કે, માત્ર નિષ્ણાતે શું અભિપ્રાય આપ્યો છે તે જાણવું પૂરતું નથી. તેણે તે અભિપ્રાય કયા પુરાવા, તપાસ, અવલોકન અથવા પ્રયોગના આધારે આપ્યો છે તે જાણવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ ફોરેન્સિક નિષ્ણાત કોઈ દસ્તાવેજ બનાવટી હોવાનું જણાવે છે. તો તેણે કયા નમૂનાઓની સરખામણી કરી, કઈ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ અપનાવી અને કયા પરીક્ષણો કર્યા તેના વિશેની વિગતો પણ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરી શકાય છે.

તેવી જ રીતે, કોઈ ડૉક્ટર પોતાનો તબીબી અભિપ્રાય આપતી વખતે તેણે કરેલી તપાસ અને તેના આધારે મેળવેલા તારણો સમજાવી શકે છે.

BSA Section 45 – Grounds of Opinion, When Relevant

BSA ની કલમ 45 જૂના Evidence Act ની કલમ 51ને અનુરૂપ છે.

આ કલમ મુજબ, જ્યારે કોઈ જીવિત વ્યક્તિનો અભિપ્રાય સંબંધિત હોય, ત્યારે તે અભિપ્રાયના આધારો પણ સંબંધિત ગણાય છે.

આ કલમનું મહત્વ એ છે કે કોર્ટ નિષ્ણાતના અભિપ્રાયની પાછળ રહેલા તર્ક, તપાસ અને વૈજ્ઞાનિક આધારને સમજી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, નિષ્ણાતે પોતાનો અભિપ્રાય બનાવવા માટે જે પ્રયોગો કર્યા હોય તેની વિગતો કોર્ટ સમક્ષ આપી શકે છે.

જૂના Evidence Act અને નવા BSA વચ્ચેની સરખામણી

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી માટે નીચેની સરખામણી ખાસ યાદ રાખવી જરૂરી છે.

Indian Evidence Act, 1872	Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023
Section 45 – Opinions of Experts	Section 39
Section 46 – Facts Bearing Upon Opinions of Experts	Section 40
Section 47 – Opinion as to Handwriting	Section 41
Section 48 – General Custom or Right	Section 42
Section 49 – Usages, Tenets, etc.	Section 43
Section 50 – Opinion on Relationship	Section 44
Section 51 – Grounds of Opinion	Section 45

આ અનુરૂપ જોગવાઈઓ માટે ગૃહ મંત્રાલયના NCRB દ્વારા પ્રકાશિત સત્તાવાર Corresponding Section Table પણ ઉપયોગી છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દા

Expert Opinion એટલે નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય, જે કોર્ટ માટે Relevant Fact છે.

નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય કોર્ટ માટે બંધનકર્તા નથી. અંતિમ નિર્ણય લેવાની સત્તા કોર્ટની છે.

હસ્તાક્ષર અને ફિંગરપ્રિન્ટની ઓળખ માટે નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય સંબંધિત છે.

BSA ની કલમ 39(2) હેઠળ Examiner of Electronic Evidence નો અભિપ્રાય પણ સંબંધિત છે.

હસ્તાક્ષરથી પરિચિત વ્યક્તિનો અભિપ્રાય BSA ની કલમ 41 હેઠળ સંબંધિત છે.

સામાન્ય રૂઢિ અથવા અધિકાર અંગેનો અભિપ્રાય BSA ની કલમ 42 હેઠળ સંબંધિત છે.

કુટુંબ અથવા ધાર્મિક સંસ્થાના રીતરિવાજો અંગેનો અભિપ્રાય BSA ની કલમ 43 હેઠળ સંબંધિત છે.

વ્યક્તિઓ વચ્ચેના સંબંધ અંગેનો અભિપ્રાય BSA ની કલમ 44 હેઠળ સંબંધિત છે.

અભિપ્રાય કયા આધારે આપવામાં આવ્યો છે તે બાબત BSA ની કલમ 45 હેઠળ સંબંધિત છે.

Expert Opinion અંગેની જોગવાઈઓ પુરાવાના કાયદામાં ખૂબ જ મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. ઘણી વખત કેસમાં એવા પ્રશ્નો ઊભા થાય છે કે જેનો જવાબ માત્ર સાક્ષીઓના નિવેદનોથી મળી શકતો નથી. આવા સમયે નિષ્ણાતનું જ્ઞાન અને વૈજ્ઞાનિક તપાસ કોર્ટને સત્ય સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે.

AIBE પરીક્ષામાં આ વિષયમાંથી ખાસ કરીને Expert Opinion, Handwriting, Fingerprint, General Custom, Relationship અને Grounds of Opinion અંગે પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.

વિદ્યાર્થીઓએ જૂના Indian Evidence Act ની કલમ 45 થી 51 અને નવા Bharatiya Sakshya Adhiniyam ની કલમ 39 થી 45 વચ્ચેનો સંબંધ ખાસ યાદ રાખવો જોઈએ. આ વિષયની સારી સમજ કાયદાની પરીક્ષા ઉપરાંત પ્રેક્ટિસમાં પણ ઉપયોગી સાબિત થશે.

AIBE – Expert Opinion – Evidence Act Sections 45 to 51 – 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ
ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 અને ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023

પ્રશ્ન 1. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 45 કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) કબૂલાત (Confession)

(B) નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય (Expert Opinion)

(C) સ્વીકૃતિ (Admission)

(D) મૌખિક પુરાવો (Oral Evidence)

સાચો જવાબ: (B) નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય (Expert Opinion)

સમજૂતી: કલમ 45 મુજબ વિદેશી કાયદો, વિજ્ઞાન, કલા, હસ્તાક્ષર અને ફિંગરપ્રિન્ટ જેવા વિશિષ્ટ વિષયોમાં નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય સંબંધિત હકીકત છે.

પ્રશ્ન 2. Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કઈ કલમ Expert Opinion અંગે જોગવાઈ કરે છે?

(A) કલમ 39

(B) કલમ 40

(C) કલમ 41

(D) કલમ 42

સાચો જવાબ: (A) કલમ 39

સમજૂતી: BSA ની કલમ 39 જૂના Evidence Act ની કલમ 45ને અનુરૂપ છે. તેમાં નિષ્ણાતોના અભિપ્રાયની સુસંગતતા અંગે જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 3. નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય કોર્ટ માટે કેવો પુરાવો છે?

(A) અંતિમ પુરાવો

(B) બંધનકર્તા પુરાવો

(C) સંબંધિત હકીકત

(D) નિર્ણાયક પુરાવો

સાચો જવાબ: (C) સંબંધિત હકીકત

સમજૂતી: નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય સંબંધિત હકીકત છે, પરંતુ કોર્ટ તેના આધારે આપમેળે નિર્ણય લેવા બંધાયેલી નથી. કોર્ટ અન્ય પુરાવાઓ સાથે તેનું મૂલ્યાંકન કરે છે.

પ્રશ્ન 4. નીચેના પૈકી કઈ વ્યક્તિનો અભિપ્રાય કલમ 45 હેઠળ સંબંધિત બની શકે છે?

(A) ડૉક્ટર

(B) હસ્તાક્ષર નિષ્ણાત

(C) ફિંગરપ્રિન્ટ નિષ્ણાત

(D) ઉપરોક્ત તમામ

સાચો જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ

સમજૂતી: વિશિષ્ટ જ્ઞાન અથવા કુશળતા ધરાવતા ડૉક્ટર, હસ્તાક્ષર નિષ્ણાત અને ફિંગરપ્રિન્ટ નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય કાયદાની શરતો મુજબ સંબંધિત બની શકે છે.

પ્રશ્ન 5. Evidence Act ની કલમ 46 કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) હસ્તાક્ષરની ઓળખ

(B) નિષ્ણાતના અભિપ્રાયને સમર્થન આપતી અથવા વિરોધ કરતી હકીકતો

(C) લગ્ન સંબંધ

(D) સામાન્ય રૂઢિ

સાચો જવાબ: (B) નિષ્ણાતના અભિપ્રાયને સમર્થન આપતી અથવા વિરોધ કરતી હકીકતો

સમજૂતી: નિષ્ણાતના અભિપ્રાયને સમર્થન આપતી અથવા તેની વિરુદ્ધ જતી હકીકતો પણ કોર્ટ માટે સંબંધિત ગણાય છે. BSA માં આ જોગવાઈ કલમ 40 હેઠળ છે.

પ્રશ્ન 6. Evidence Act ની કલમ 47 કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) હસ્તાક્ષરથી પરિચિત વ્યક્તિનો અભિપ્રાય

(B) નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય

(C) સામાન્ય રૂઢિ

(D) સંબંધ અંગેનો અભિપ્રાય

સાચો જવાબ: (A) હસ્તાક્ષરથી પરિચિત વ્યક્તિનો અભિપ્રાય

સમજૂતી: કલમ 47 મુજબ કોઈ વ્યક્તિના હસ્તાક્ષરથી પરિચિત વ્યક્તિનો અભિપ્રાય સંબંધિત છે. BSA માં આ જોગવાઈ કલમ 41 હેઠળ છે.

પ્રશ્ન 7. BSA ની કલમ 41 હેઠળ કઈ બાબતનો સમાવેશ થાય છે?

(A) માત્ર ફિંગરપ્રિન્ટ

(B) માત્ર સામાન્ય રૂઢિ

(C) હસ્તાક્ષર અને Electronic Signature અંગેનો અભિપ્રાય

(D) માત્ર લગ્ન સંબંધ

સાચો જવાબ: (C) હસ્તાક્ષર અને Electronic Signature અંગેનો અભિપ્રાય

સમજૂતી: BSA ની કલમ 41 હેઠળ હસ્તાક્ષર તથા Electronic Signature અંગેનો અભિપ્રાય સંબંધિત છે. Electronic Signature Certificate જારી કરનાર Certifying Authority નો અભિપ્રાય પણ આ જોગવાઈ હેઠળ આવે છે.

પ્રશ્ન 8. સામાન્ય રૂઢિ અથવા અધિકારના અસ્તિત્વ અંગેનો અભિપ્રાય Evidence Act ની કઈ કલમ હેઠળ સંબંધિત છે?

(A) કલમ 45

(B) કલમ 47

(C) કલમ 48

(D) કલમ 50

સાચો જવાબ: (C) કલમ 48

સમજૂતી: કલમ 48 મુજબ સામાન્ય રૂઢિ અથવા અધિકાર અંગે જાણવાની વાજબી શક્યતા ધરાવતી વ્યક્તિઓનો અભિપ્રાય સંબંધિત છે. BSA માં આ જોગવાઈ કલમ 42 હેઠળ છે.

પ્રશ્ન 9. ધાર્મિક સંસ્થાના રીતરિવાજો અને તેના સંચાલન અંગેનો અભિપ્રાય કઈ કલમ હેઠળ સંબંધિત છે?

(A) Evidence Act કલમ 47

(B) Evidence Act કલમ 48

(C) Evidence Act કલમ 49

(D) Evidence Act કલમ 51

સાચો જવાબ: (C) Evidence Act કલમ 49

સમજૂતી: કલમ 49 હેઠળ કોઈ સમુદાય અથવા પરિવારના રીતરિવાજો, ધાર્મિક કે સખાવતી સંસ્થાના બંધારણ અને સંચાલન અંગે જાણકાર વ્યક્તિઓનો અભિપ્રાય સંબંધિત છે. BSA માં કલમ 43 આ જોગવાઈ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 10. બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેના સંબંધ અંગેનો અભિપ્રાય Evidence Act ની કઈ કલમ હેઠળ સંબંધિત છે?

(A) કલમ 45

(B) કલમ 48

(C) કલમ 50

(D) કલમ 51

સાચો જવાબ: (C) કલમ 50

સમજૂતી: કલમ 50 મુજબ સંબંધ અંગે વિશેષ જાણકારી ધરાવતી વ્યક્તિનો અભિપ્રાય, જે તેના વર્તન દ્વારા વ્યક્ત થયો હોય, તે સંબંધિત હકીકત છે. BSA માં આ જોગવાઈ કલમ 44 હેઠળ છે.

પ્રશ્ન 11. Expert Opinion કયા આધાર પર આપવામાં આવ્યો છે તે અંગેની જોગવાઈ Evidence Act ની કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 45

(B) કલમ 46

(C) કલમ 50

(D) કલમ 51

સાચો જવાબ: (D) કલમ 51

સમજૂતી: કલમ 51 મુજબ જ્યારે કોઈ જીવિત વ્યક્તિનો અભિપ્રાય સંબંધિત હોય ત્યારે તે અભિપ્રાયના આધાર પણ સંબંધિત ગણાય છે. BSA માં આ જોગવાઈ કલમ 45 હેઠળ છે.

પ્રશ્ન 12. BSA ની કલમ 43 કઈ જોગવાઈ સાથે સંબંધિત છે?

(A) Expert Opinion

(B) General Custom

(C) Usages, Tenets અને ધાર્મિક સંસ્થાના સંચાલન અંગેનો અભિપ્રાય

(D) Relationship

સાચો જવાબ: (C) Usages, Tenets અને ધાર્મિક સંસ્થાના સંચાલન અંગેનો અભિપ્રાય

સમજૂતી: BSA ની કલમ 43 જૂના Evidence Act ની કલમ 49ને અનુરૂપ છે.

પ્રશ્ન 13. Information Technology Act, 2000 ની કઈ કલમ હેઠળ Examiner of Electronic Evidence ની જોગવાઈ છે?

(A) કલમ 65

(B) કલમ 66

(C) કલમ 79A

(D) કલમ 80

સાચો જવાબ: (C) કલમ 79A

સમજૂતી: Information Technology Act, 2000 ની કલમ 79A હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા Examiner of Electronic Evidence ને નિયુક્ત કરવામાં આવે છે. BSA ની કલમ 39(2) હેઠળ આવા નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 14. કોઈ વ્યક્તિના મૃત્યુનું કારણ ઝેર હતું કે નહીં તે નક્કી કરવા કયા નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય ઉપયોગી બની શકે છે?

(A) હસ્તાક્ષર નિષ્ણાત

(B) Toxicology Expert

(C) ભાષા નિષ્ણાત

(D) આર્કિટેક્ટ

સાચો જવાબ: (B) Toxicology Expert

સમજૂતી: Toxicology Expert ઝેરના પ્રકાર, તેની અસર અને શરીરમાં તેની હાજરી અંગે વૈજ્ઞાનિક અભિપ્રાય આપી શકે છે.

પ્રશ્ન 15. કોઈ વ્યક્તિને હસ્તાક્ષરથી પરિચિત ગણવા માટે નીચેમાંથી કઈ બાબત યોગ્ય છે?

(A) તેણે તે વ્યક્તિને લખતાં જોયો હોય

(B) તેને વ્યવસાય દરમિયાન તે વ્યક્તિના હસ્તાક્ષરવાળા દસ્તાવેજો નિયમિત મળતા હોય

(C) તેને તે હસ્તાક્ષર સાથે વ્યવહાર કરવાની નિયમિત તક મળી હોય

(D) ઉપરોક્ત તમામ

સાચો જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ

સમજૂતી: Evidence Act ની કલમ 47 હેઠળ ઉપરોક્ત પરિસ્થિતિઓમાં વ્યક્તિ હસ્તાક્ષરથી પરિચિત હોવાનું કહી શકાય છે.

પ્રશ્ન 16. Expert Opinion કોર્ટ માટે બંધનકર્તા છે કે નહીં?

(A) હા, દરેક કેસમાં

(B) માત્ર સિવિલ કેસમાં

(C) માત્ર ફોજદારી કેસમાં

(D) ના, કોર્ટ અન્ય પુરાવાઓ સાથે તેનું મૂલ્યાંકન કરે છે

સાચો જવાબ: (D) ના, કોર્ટ અન્ય પુરાવાઓ સાથે તેનું મૂલ્યાંકન કરે છે

સમજૂતી: નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય માત્ર સહાયક પુરાવો છે. તેની વિશ્વસનીયતા અને અન્ય પુરાવાઓ સાથેની સુસંગતતા તપાસ્યા પછી કોર્ટ નિર્ણય કરે છે.

પ્રશ્ન 17. BSA ની કલમ 44 કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) Opinion on Relationship

(B) Expert Opinion

(C) Grounds of Opinion

(D) General Custom

સાચો જવાબ: (A) Opinion on Relationship

સમજૂતી: BSA ની કલમ 44 બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેના સંબંધ અંગે વિશેષ જાણકારી ધરાવતી વ્યક્તિના અભિપ્રાયની સુસંગતતા અંગે છે.

પ્રશ્ન 18. BSA ની કલમ 45 કઈ જૂની જોગવાઈને અનુરૂપ છે?

(A) Evidence Act કલમ 45

(B) Evidence Act કલમ 47

(C) Evidence Act કલમ 50

(D) Evidence Act કલમ 51

સાચો જવાબ: (D) Evidence Act કલમ 51

સમજૂતી: Evidence Act ની કલમ 51 અને BSA ની કલમ 45 બંને અભિપ્રાયના આધાર (Grounds of Opinion) અંગે છે.

પ્રશ્ન 19. કોઈ ગામમાં લાંબા સમયથી અમલમાં રહેલી પરંપરા અંગે કોર્ટ સમક્ષ વિવાદ હોય તો કોનો અભિપ્રાય સંબંધિત બની શકે?

(A) તે પરંપરા વિશે જાણકાર જૂના રહેવાસીઓનો

(B) કોઈ અજાણ્યા પ્રવાસીનો

(C) માત્ર પોલીસ અધિકારીનો

(D) માત્ર સરકારી વકીલનો

સાચો જવાબ: (A) તે પરંપરા વિશે જાણકાર જૂના રહેવાસીઓનો

સમજૂતી: Evidence Act ની કલમ 48 અને BSA ની કલમ 42 મુજબ સામાન્ય રૂઢિ અથવા અધિકાર અંગે જાણવાની વાજબી શક્યતા ધરાવતી વ્યક્તિઓનો અભિપ્રાય સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 20. નીચેના પૈકી Evidence Act અને BSA ની કલમોનું કયું જોડાણ સાચું છે?

(A) Evidence Act કલમ 45 – BSA કલમ 39

(B) Evidence Act કલમ 47 – BSA કલમ 41

(C) Evidence Act કલમ 50 – BSA કલમ 44

(D) ઉપરોક્ત તમામ

સાચો જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ

સમજૂતી: ત્રણેય જોડાણ સાચાં છે. Expert Opinion માટે 45-39, Handwriting માટે 47-41 અને Relationship માટે 50-44 યાદ રાખવું.

AIBE માટે ઝડપી રિવિઝન

Evidence Act કલમ 45 – Expert Opinion – BSA કલમ 39

Evidence Act કલમ 46 – Facts Bearing Upon Expert Opinion – BSA કલમ 40

Evidence Act કલમ 47 – Handwriting – BSA કલમ 41

Evidence Act કલમ 48 – General Custom or Right – BSA કલમ 42

Evidence Act કલમ 49 – Usages and Tenets – BSA કલમ 43

Evidence Act કલમ 50 – Relationship – BSA કલમ 44

Evidence Act કલમ 51 – Grounds of Opinion – BSA કલમ 45

આ તમામ પ્રશ્નોનો અભ્યાસ કર્યા પછી વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ કરીને જૂની કલમો અને નવી BSA કલમો વચ્ચેનું જોડાણ યાદ રાખવું જોઈએ. AIBE પરીક્ષામાં બંને કાયદાઓની જોગવાઈઓની સમજ હોવી ખૂબ ઉપયોગી રહેશે.