ખેડૂતની દીકરી જન્મથી જ ખેડૂત – ખેડૂતનો દરજ્જો રદ ના થાય.
Click the Language Button below to read in your language.
લગ્ન બાદ પુત્રીનો ‘ખેડૂત’નો દરજ્જો માત્ર એટલા કારણે સમાપ્ત થઈ જતો નથી કે તેનું નામ પિતાની જમીનના મહેસૂલી રેકોર્ડમાંથી દૂર થઈ ગયું છે. ગુજરાત હાઈકોર્ટે તાજેતરના મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર મહેસૂલી રેકોર્ડમાં નામ ન હોવાના આધારે, ખાસ કરીને જ્યારે નામ છેતરપિંડીથી દૂર કરવામાં આવ્યું હોય, વ્યક્તિનો કાયદેસરનો ખેડૂતનો દરજ્જો છીનવી શકાય નહીં.ખેડૂતની દીકરીના લગ્ન થવાથી કે નામ કમી થવાથી ખેડૂતનો દરજ્જો રદ ના થાય.ખેડૂતની દીકરી જન્મથી જ ખેડૂત – ખેડૂતનો દરજ્જો રદ ના થાય.
ગુજરાત હાઈકોર્ટના માનનીય ન્યાયમૂર્તિ શ્રી દિવ્યેશ એ. જોશીની અદાલતે Jasumatiben Navaldas Dasani & Ors. v. State of Gujarat & Ors. કેસમાં 18 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ આ ચુકાદો આપ્યો છે. આ કેસમાં અદાલતે લાંબા સમય બાદ શરૂ કરવામાં આવેલી સુઓ મોટો રિવિઝન કાર્યવાહી અને પુત્રીના ખેડૂત તરીકેના દરજ્જા અંગે મહત્વપૂર્ણ કાનૂની મુદ્દાઓ પર વિચાર કર્યો હતો.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
આ કેસમાં અરજદાર નં.1 જસુમતીબેનના પિતા નાથાલાલ હતા. નાથાલાલના અવસાન બાદ તેમની સંતાનો જસુમતીબેન અને તેમના ભાઈ રમેશભાઈ કાયદેસર વારસદારો હતા.
અરજદારનો આક્ષેપ હતો કે તેમના ભાઈએ છેતરપિંડી કરીને વંશાવળી સંબંધિત દસ્તાવેજો તૈયાર કર્યા હતા અને ‘કબૂલાતનામા’ તરીકે રજૂ કરાયેલા એક દસ્તાવેજ પર અરજદારની બનાવટી સહી દર્શાવીને તેમનું નામ મહેસૂલી રેકોર્ડમાંથી દૂર કરાવ્યું હતું.
આ રીતે અરજદારનું નામ મહેસૂલી રેકોર્ડમાં ન હોવા છતાં, તેઓ મૂળભૂત રીતે ખેડૂત પરિવારના વારસદાર હતા.
લગ્ન બાદ પણ ખેડૂતનો દરજ્જો જળવાયો
જસુમતીબેનના લગ્ન થયા બાદ તેઓ પોતાના સાસરીના ઘરે રહેવા ગયા હતા. ત્યારબાદ તેમણે ખેતીની જમીન ખરીદવા માટે પોતે ખેડૂત હોવાનો પ્રમાણપત્ર મેળવવા માટે અરજી કરી હતી.
તાલાટી-કમ-મંત્રીએ 7 ડિસેમ્બર 1989ના રોજ પ્રમાણપત્ર આપ્યું હતું, જેમાં અરજદારના ભાઈ રમેશકુમારના નામે ખેતીની જમીન હોવાનું અને અરજદાર તેમની બહેન હોવાનું નોંધાયું હતું.
આ પ્રમાણપત્રના આધારે જસુમતીબેને 17 એપ્રિલ 1990ના રોજ નોંધાયેલ વેચાણ દસ્તાવેજો દ્વારા જમીન ખરીદી હતી. તેના આધારે મહેસૂલી રેકોર્ડમાં Entry Nos. 4864, 4865 અને 4866 દાખલ કરવામાં આવી હતી.
લગભગ 19 વર્ષ બાદ સુઓ મોટો રિવિઝન
આ એન્ટ્રીઓ વર્ષ 1990માં કરવામાં આવી હતી. પરંતુ વર્ષ 2009માં, એટલે કે લગભગ 19 વર્ષ બાદ, મહેસૂલી સત્તાવાળાએ આ એન્ટ્રીઓને સુઓ મોટો રિવિઝનમાં લીધી હતી.
ત્યારબાદ આ કાર્યવાહી દરમિયાન અરજદારે વિગતવાર જવાબ રજૂ કર્યો હતો અને પોતાના ખેડૂત તરીકેના દરજ્જા તથા જમીન ખરીદીના વ્યવહારને યોગ્ય ગણાવ્યો હતો.
મહેસૂલી સત્તાવાળાએ અંતે આ એન્ટ્રીઓ રદ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ નિર્ણયને પડકારતી કાર્યવાહી અંતે ગુજરાત હાઈકોર્ટ સમક્ષ આવી હતી.
19 વર્ષ બાદ શરૂ કરાયેલી કાર્યવાહી અંગે હાઈકોર્ટની નોંધ
હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે 1990માં મહેસૂલી રેકોર્ડમાં એન્ટ્રીઓ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે તેને વર્ષ 2009માં સુઓ મોટો રિવિઝનમાં લેવામાં આવી હતી. એટલે કે કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આશરે 19 વર્ષનો વિલંબ થયો હતો.
અદાલતે અગાઉના સુપ્રીમ કોર્ટ અને ગુજરાત હાઈકોર્ટના ચુકાદાઓનો પણ વિચાર કર્યો. ખાસ કરીને મહેસૂલી સત્તાવાળાઓ દ્વારા રિવિઝનલ સત્તાનો ઉપયોગ વાજબી સમયગાળામાં થવો જોઈએ તે સિદ્ધાંતને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યો.
હાઈકોર્ટે જણાવ્યું કે માત્ર કાયદામાં કોઈ સત્તા આપવામાં આવી છે એટલા માટે તેનો ઉપયોગ અમર્યાદિત સમય બાદ કરી શકાય નહીં. સત્તાનો ઉપયોગ વાજબી સમયગાળામાં થવો જરૂરી છે.
મહેસૂલી રેકોર્ડમાંથી નામ દૂર થવાથી ખેડૂતનો દરજ્જો સમાપ્ત થતો નથી : ખેડૂતની દીકરી જન્મથી જ ખેડૂત – ખેડૂતનો દરજ્જો રદ ના થાય.
ચુકાદાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ એ છે કે અરજદારનું નામ મહેસૂલી રેકોર્ડમાંથી છેતરપિંડીથી દૂર કરવામાં આવ્યું હોવાના સંજોગોમાં માત્ર તે આધારે તેમનો ‘ખેડૂત’નો દરજ્જો સમાપ્ત થઈ શકે નહીં.
હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે અરજદારના ભાઈ પાસે વારસામાં મળેલી ખેતીની જમીન હતી અને અરજદાર તેમના ભાઈની બહેન હતી. આ સંજોગોને ધ્યાનમાં લેતાં અરજદારને ખેડૂત તરીકેનો દરજ્જો હોવાની બાબતને અવગણી શકાય નહીં.
અદાલતે ખાસ નોંધ્યું કે માત્ર અરજદારનું નામ મહેસૂલી રેકોર્ડમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યું છે, તે પણ છેતરપિંડીના કારણે, એટલા માટે તેમના કાયદેસર હકો અને ખેડૂત તરીકેના દરજ્જાને ગુમાવ્યો હોવાનું કહી શકાય નહીં.
હિંદુ ઉત્તરાધિકાર કાયદામાં પુત્રીના હકોનો પણ ઉલ્લેખ
ચુકાદામાં હાઈકોર્ટે હિંદુ ઉત્તરાધિકાર કાયદામાં થયેલા સુધારાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે અને નોંધ્યું છે કે પુત્રીને પિતાની મિલકતમાં સહભાગીદાર તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે.
આથી, માત્ર લગ્ન થઈ જવાથી પુત્રીના પિતૃસંપત્તિ સંબંધિત કાયદેસર હકોનો અંત આવતો નથી. આ કેસના તથ્યોમાં અરજદારના નામને છેતરપિંડીપૂર્વક દૂર કરવામાં આવ્યું હોવાની બાબત પણ અદાલતના વિચારમાં મહત્વપૂર્ણ રહી હતી.
નોંધાયેલ વેચાણ દસ્તાવેજો દ્વારા જમીન ખરીદવામાં આવી હતી
હાઈકોર્ટે એ બાબત પણ ધ્યાનમાં લીધી કે Entry Nos. 4864, 4865 અને 4866 નોંધાયેલ વેચાણ દસ્તાવેજોના આધારે કરવામાં આવી હતી.
આ જમીનો અરજદારે બાદમાં નોંધાયેલ વેચાણ દસ્તાવેજો દ્વારા ત્રીજા પક્ષને વેચી પણ દીધી હતી અને તે સંબંધિત એન્ટ્રીઓ પણ મહેસૂલી રેકોર્ડમાં કરવામાં આવી હતી.
આ પરિસ્થિતિમાં વર્ષો બાદ મૂળ ખરીદીના વ્યવહારને આધાર આપતી એન્ટ્રીઓને રદ કરવાની કાર્યવાહી અંગે પણ અદાલતે ગંભીરતાથી વિચાર કર્યો.
વૈકલ્પિક ઉપાય હોવા છતાં હાઈકોર્ટ રિટ અરજી સાંભળી શકે
ચુકાદામાં હાઈકોર્ટે Article 226 હેઠળની પોતાની રિટ જ્યુરિસ્ડિક્શન અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ નોંધ કરી છે.
અદાલતે જણાવ્યું કે સામાન્ય રીતે જ્યારે કાયદામાં વૈકલ્પિક ઉપાય ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે હાઈકોર્ટ રિટ અરજી સ્વીકારવામાં સંયમ રાખે છે. પરંતુ જ્યાં સત્તાવાળાએ પોતાની અધિકારક્ષેત્રની બહાર જઈને કાર્યવાહી કરી હોય અથવા કાયદાકીય આધાર વિના સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો હોય, ત્યાં હાઈકોર્ટ Article 226 હેઠળ હસ્તક્ષેપ કરી શકે છે.
આ કેસમાં કાર્યવાહી વર્ષ 2016ના હુકમ સામે તરત જ કરવામાં આવી હતી અને અરજદારોના મૂળભૂત અધિકારો સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા હતા. તેથી માત્ર વૈકલ્પિક ઉપાય ઉપલબ્ધ હોવાના આધારે અરજદારોને અન્ય ઉપાય તરફ મોકલવાનું યોગ્ય નથી તેમ અદાલતે માન્યું.
ગુજરાત હાઈકોર્ટનો અંતિમ આદેશ : ખેડૂતની દીકરી જન્મથી જ ખેડૂત – ખેડૂતનો દરજ્જો રદ ના થાય.
તમામ હકીકતો અને કાયદાકીય સ્થિતિને ધ્યાનમાં લીધા બાદ ગુજરાત હાઈકોર્ટે અરજદારોની Special Civil Application મંજૂર કરી હતી.
19 ઓગસ્ટ 2016ના રોજ કલેક્ટર દ્વારા કરવામાં આવેલ આદેશને હાઈકોર્ટે રદ કરી દીધો અને Entry Nos. 4864, 4865 અને 4866ને ફરીથી મહેસૂલી રેકોર્ડમાં પુનઃસ્થાપિત કરવાનો આદેશ આપ્યો.
અદાલતે આ હદ સુધી Rule made absolute કર્યો.
ચુકાદાનો મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત
આ ચુકાદામાંથી મુખ્ય બાબત એ સામે આવે છે કે મહેસૂલી રેકોર્ડમાં નામ હોવું અથવા ન હોવું હંમેશા વ્યક્તિના મૂળભૂત કાયદેસર હકોનો અંતિમ પુરાવો બની જતું નથી.
ખાસ કરીને જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનું નામ છેતરપિંડી અથવા ખોટા દસ્તાવેજોના આધારે રેકોર્ડમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યું હોય, ત્યારે માત્ર તે મહેસૂલી એન્ટ્રીના આધારે તેના કાયદેસર હકો અથવા ખેડૂત તરીકેના દરજ્જાને નકારી શકાય નહીં.
સાથે સાથે, મહેસૂલી સત્તાવાળાઓએ પોતાની સુઓ મોટો રિવિઝનલ સત્તાનો ઉપયોગ વાજબી સમયગાળામાં કરવો જરૂરી છે. વર્ષો સુધી જૂની થઈ ગયેલી એન્ટ્રીઓને અતિશય વિલંબ બાદ રિવિઝનમાં લેવાની કાર્યવાહી કાયદાકીય રીતે પડકારપાત્ર બની શકે છે.
આ ચુકાદો ખાસ કરીને એવા કિસ્સાઓમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે જ્યાં પુત્રીના નામને વારસાઈ અથવા મહેસૂલી રેકોર્ડમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યું હોય અને ત્યારબાદ તેના આધારે તેના જમીન સંબંધિત કાયદેસર હકો અથવા ખેડૂતના દરજ્જા અંગે પ્રશ્ન ઊભો કરવામાં આવ્યો હોય.
કેસનું નામ: Jasumatiben Navaldas Dasani & Ors. v. State of Gujarat & Ors.
કોર્ટ: ગુજરાત હાઈકોર્ટ, અમદાવાદ
કેસ નંબર: R/Special Civil Application No. 17447 of 2016
ન્યાયમૂર્તિ: માનનીય શ્રી જસ્ટિસ દિવ્યેશ એ. જોશી
ચુકાદાની તારીખ: 18 સપ્ટેમ્બર 2026
મુખ્ય મુદ્દો: મહેસૂલી એન્ટ્રીઓ, ખેડૂતનો દરજ્જો, વારસાઈ હક, સુઓ મોટો રિવિઝન અને લાંબા વિલંબ બાદની કાર્યવાહી
આ લેખ ગુજરાત હાઈકોર્ટના 18 સપ્ટેમ્બર 2026ના ચુકાદામાં નોંધાયેલા તથ્યો અને કોર્ટના તારણોના આધારે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. કોઈ ચોક્કસ જમીન અથવા વારસાઈ વિવાદમાં આ ચુકાદાની લાગુ પડતી સ્થિતિ કેસના ચોક્કસ તથ્યો અને સંબંધિત કાયદા પર આધારિત રહેશે.
ગુજરાત હાઈકોર્ટ, ગુજરાત હાઇકોર્ટ ચુકાદો, ખેડૂતનો દરજ્જો, પુત્રીના હકો, જમીન વારસાઈ હક, મહેસૂલી એન્ટ્રી, મહેસૂલી રેકોર્ડ, Revenue Entry, ખેડૂત પ્રમાણપત્ર, ખેતીની જમીન, જમીન વિવાદ, સુઓ મોટો રિવિઝન, Revenue Revision, હિંદુ ઉત્તરાધિકાર કાયદો, Hindu Succession Act, પુત્રીનો વારસાઈ હક, જમીન ખરીદી, નોંધાયેલ વેચાણ દસ્તાવેજ, Article 226, Gujarat Land Law, Gujarat High Court Judgment, Jasumatiben Navaldas Dasani, State of Gujarat, જમીન કાયદો, વારસાઈ મિલકત