ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમની અરજીમાં વિલંબથી કાર્યવાહી રદ ના થાય
Click the Language Button below to read in your language.
કેરળ હાઈકોર્ટે ઘરેલુ હિંસા સંબંધિત એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005 હેઠળ કલમ 12 અંતર્ગત કરવામાં આવેલી અરજીમાં થયેલો વિલંબ માત્ર તેના આધારે કાર્યવાહી રદ કરવા માટે પૂરતો નથી. ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમની અરજીમાં વિલંબથી કાર્યવાહી રદ ના થાય. હાઈકોર્ટે એ પણ જણાવ્યું કે BNSSની કલમ 528 હેઠળની inherent jurisdictionનો ઉપયોગ કરતી વખતે હાઈકોર્ટ આ તબક્કે આરોપોની સત્યતા નક્કી કરવા માટે “mini-trial” કરી શકે નહીં.
આ ચુકાદો CRL.M.C. No. 5128 of 2026માં માનનીય શ્રી જસ્ટિસ Jobin Sebastian દ્વારા 10 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ આપવામાં આવ્યો હતો. આ કેસ Judicial First Class Magistrate Court-III, Thrissur સમક્ષ ચાલી રહેલી M.C. No. 32/2025ની કાર્યવાહી રદ કરવાની માંગ સાથે દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
અરજદારોમાં પતિ અને સાસુનો સમાવેશ થતો હતો. પત્નીએ Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005ની કલમ 12 હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ અરજી કરી હતી અને વિવિધ રાહતોની માંગણી કરી હતી. અરજદારો તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે અરજીમાં ઘરેલુ હિંસાના ચોક્કસ કૃત્યો દર્શાવવામાં આવ્યા નથી અને ખોટા તથા સામાન્ય આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા છે.
અરજદારોની મુખ્ય દલીલોમાં એક એ હતી કે પત્ની ઘણા વર્ષોથી અલગ રહેતી હતી અને આશરે છ વર્ષના વિલંબ બાદ Domestic Violence Act હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટનો સંપર્ક કરવામાં આવ્યો હતો. તેમના અનુસાર આ વિલંબથી આક્ષેપોની વિશ્વસનીયતા અંગે ગંભીર શંકા ઊભી થતી હતી.
અરજદારો તરફથી વધુમાં અગાઉ નોંધાયેલા POCSO કેસનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. પોલીસ તપાસ બાદ refer report રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો અને ત્યારબાદ further investigation છતાં અગાઉના તારણ સાથે સહમતી દર્શાવવામાં આવી હતી. અરજદારોનું કહેવું હતું કે ત્યારબાદ Family Courtમાં કાર્યવાહી શરૂ થયા પછી Domestic Violence Act હેઠળની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી હોવાથી તે retaliatory કાર્યવાહી હતી.
પત્ની તરફથી શું દલીલ કરવામાં આવી?
પત્ની તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે આક્ષેપો continuing cause of action સાથે સંબંધિત છે અને મે 2025માં પણ ઘરેલુ હિંસાની એક ઘટના બની હોવાનો ચોક્કસ આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે.
તેમણે વધુમાં દલીલ કરી હતી કે PWDV Actમાં કલમ 12 હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ અરજી કરવા માટે કોઈ ચોક્કસ limitation period નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો નથી. સામાજિક પરિસ્થિતિઓને કારણે મહિલાઓ ઘણી વખત બાળકોના હિત, વૈવાહિક સંબંધ જાળવવાની આશા અથવા સમાધાનની શક્યતા જેવા કારણોસર તરત જ પોલીસ અથવા કોર્ટનો સંપર્ક કરતી નથી. તેથી માત્ર એટલા માટે કે શરૂઆતમાં કલમ 12 હેઠળ અરજી કરવામાં આવી નહોતી, ઘરેલુ હિંસાના આક્ષેપોને ખોટા ગણાવી શકાય નહીં.
હાઈકોર્ટે Section 528 BNSS અંગે શું કહ્યું?
કેરળ હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે BNSSની કલમ 528 હેઠળ હાઈકોર્ટ પાસે એવી કાર્યવાહી રદ કરવાની inherent power છે જે કોર્ટની પ્રક્રિયાના દુરુપયોગ સમાન હોય અથવા ન્યાયના હેતુઓ સુરક્ષિત કરવા માટે હસ્તક્ષેપ જરૂરી હોય.
પરંતુ આ power extraordinary natureની છે અને તેનો ઉપયોગ sparingly, cautiously અને exceptional circumstancesમાં થવો જોઈએ. માત્ર એટલા માટે કે પ્રતિવાદી વ્યક્તિ આક્ષેપોને ખોટા અથવા frivolous ગણાવે છે, હાઈકોર્ટ કાર્યવાહી રદ કરી શકે નહીં.
હાઈકોર્ટે અગાઉના ચુકાદાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. Vijayalekshmi Amma V.K. v. Bindu and others કેસમાં કેરળ હાઈકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે PWDV Actની કલમ 12 હેઠળની કાર્યવાહી મુખ્યત્વે civil natureની છે અને સામાન્ય રીતે હાઈકોર્ટે Section 482 Cr.P.C. હેઠળ તેમાં હસ્તક્ષેપ ન કરવો જોઈએ.
સાથે જ હાઈકોર્ટે Supreme Courtના Shaurabh Kumar Tripathi v. Vidhi Rawal, 2025 KHC Online 6517, ચુકાદાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેમાં Supreme Courtએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે યોગ્ય કેસમાં Section 482 Cr.P.C. હેઠળ PWDV Actની કલમ 12(1)માંથી ઉદ્ભવતી કાર્યવાહી રદ કરી શકાય છે. જોકે આવી powerનો ઉપયોગ ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક થવો જોઈએ અને ખાસ કરીને gross illegality અથવા proceedings ચાલુ રહે તો manifest injustice થતી હોય તેવા સંજોગોમાં જ હસ્તક્ષેપ યોગ્ય બને છે.
છ વર્ષનો વિલંબ: શું તે કાર્યવાહી રદ કરવા માટે પૂરતો છે?
આ કેસમાં હાઈકોર્ટે આ મુદ્દાને ખાસ મહત્વ આપ્યું.
કોર્ટએ નોંધ્યું કે PWDV Actમાં એવી કોઈ જોગવાઈ નથી જે મુજબ Section 12 હેઠળ રાહત મેળવવા માટે પીડિત વ્યક્તિએ ચોક્કસ સમયગાળામાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ અરજી કરવી જ પડે.
તેથી માત્ર અરજી કરવામાં થયેલો વિલંબ કાર્યવાહી રદ કરવા માટેનો આધાર બની શકે નહીં, ખાસ કરીને જ્યારે પાછળના સમયગાળામાં પણ ઘરેલુ હિંસાની ઘટના બની હોવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હોય.
કોર્ટના મત મુજબ વિલંબની અસર, વિલંબ અંગે આપવામાં આવેલ સ્પષ્ટીકરણ અને તે સમય દરમિયાન મહિલાએ શા માટે મૌન રાખ્યું અથવા અન્ય સત્તાધિકારીઓનો સંપર્ક કેમ કર્યો તે બાબતો પુરાવાનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે મહત્વ ધરાવી શકે છે. પરંતુ આ તબક્કે માત્ર વિલંબના આધારે આક્ષેપો ખોટા છે અથવા કાર્યવાહી કાયદાની પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ છે એવો નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં.
Family Court માં કાર્યવાહી શરૂ થયા બાદ DV Actની અરજી કરવામાં આવી હોય તો?
અરજદારો તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે Family Courtમાં કાર્યવાહી શરૂ થયા બાદ Domestic Violence Act હેઠળ અરજી કરવામાં આવી હોવાથી તે retaliatory અથવા malicious કાર્યવાહી હોવાનું દર્શાવે છે.
હાઈકોર્ટે આ દલીલ પણ સ્વીકારી નહીં. કોર્ટએ જણાવ્યું કે Domestic Violence Act હેઠળની કાર્યવાહી ક્યારે શરૂ કરવામાં આવી તે બાબત પુરાવાનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે સંબંધિત circumstance બની શકે છે, પરંતુ માત્ર કાર્યવાહીનો સમય જોઈને તેને retaliatory અથવા malicious કહી શકાય નહીં.
હાઈકોર્ટ “Mini-Trial” કરી શકે નહીં
ચુકાદાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત એ છે કે Section 528 BNSS હેઠળની inherent jurisdictionનો ઉપયોગ કરતી વખતે હાઈકોર્ટ આરોપોની સત્યતા અંગે વિગતવાર તપાસ અથવા mini-trial કરી શકે નહીં.
આ કેસમાં અરજદાર સામે Domestic Violence Act હેઠળ specific allegations કરવામાં આવ્યા હતા. આ આક્ષેપો સાચા છે કે નહીં અને અંતે તે ઘરેલુ હિંસા સાબિત કરે છે કે નહીં, તે બાબત jurisdictional Magistrate દ્વારા પુરાવા અને કેસની સામગ્રીના આધારે નક્કી કરવાની છે.
અર્થાત્, જ્યાં કેસમાં પુરાવાના આધારે હકીકતો નક્કી કરવાની જરૂર હોય ત્યાં Section 528 BNSS હેઠળ હાઈકોર્ટ સામાન્ય રીતે ટ્રાયલ કોર્ટની ભૂમિકા ભજવશે નહીં.
અંતિમ નિર્ણય : ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમની અરજીમાં વિલંબથી કાર્યવાહી રદ ના થાય
કેરળ હાઈકોર્ટે જણાવ્યું કે આ કેસમાં Section 528 BNSS હેઠળ કાર્યવાહી રદ કરવા માટે પૂરતો આધાર ઉપલબ્ધ નથી.
અંતે Criminal Miscellaneous Case No. 5128 of 2026ને dismissed કરવામાં આવ્યો અને Domestic Violence Act હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ ચાલી રહેલી કાર્યવાહી રદ કરવાની અરજદારોની માંગણી નામંજૂર કરવામાં આવી.
ચુકાદામાંથી મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત
આ ચુકાદામાંથી મુખ્ય બાબત એ સામે આવે છે કે PWDV Actની Section 12ની અરજીમાં થયેલો વિલંબ, અન્ય સત્તાધિકારીઓ સમક્ષ અગાઉ કરવામાં આવેલી ફરિયાદો, POCSO કેસ સંબંધિત કાર્યવાહી અથવા Family Courtમાં શરૂ થયેલી કાર્યવાહી જેવા સંજોગો પોતપોતાની રીતે પુરાવાના મૂલ્યાંકન માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે, પરંતુ માત્ર આ સંજોગોના આધારે Section 528 BNSS હેઠળ DV proceedingsને શરૂઆતના તબક્કે quash કરી શકાતી નથી.
ખાસ કરીને, જ્યાં અરજીમાં ઘરેલુ હિંસાના ચોક્કસ આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા હોય ત્યાં તેમની સત્યતા અને કાનૂની અસર અંગેનો અંતિમ નિર્ણય પુરાવાના આધારે મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા કરવાનો રહે છે.
કેસ: Crl.M.C. No. 5128 of 2026
ચુકાદો: 10 સપ્ટેમ્બર 2026
કોર્ટ: કેરળ હાઈકોર્ટ, એર્નાકુલમ
માનનીય ન્યાયમૂર્તિ: શ્રી જસ્ટિસ Jobin Sebastian
સંબંધિત કાયદા: Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005 તથા Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023ની Section 528
સંબંધિત કાર્યવાહી: M.C. No. 32/2025, Judicial First Class Magistrate Court-III, Thrissur
પરિણામ: Criminal Miscellaneous Case dismissed.
“કેરળ હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું કે Domestic Violence Actની Section 12 હેઠળ અરજી કરવામાં થયેલો વિલંબ માત્રથી કાર્યવાહી quash કરી શકાય નહીં. Section 528 BNSS હેઠળ હાઈકોર્ટ mini-trial કરી શકતી નથી.”
ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ, Domestic Violence Act, PWDV Act, Section 12 PWDV Act, Section 528 BNSS, BNSS 2023, Kerala High Court, કેરળ હાઈકોર્ટ, Domestic Violence Case, DV Case, ઘરેલુ હિંસા, મહિલાઓના અધિકારો, કાયદાકીય ચુકાદો, High Court Judgment, Quashing of Proceedings, Inherent Powers, Mini Trial, Matrimonial Dispute, Family Court, Legal News, Indian Law, Supreme Court, Shaurabh Kumar Tripathi, Vijayalekshmi Amma V.K.