લર્નર્સ લાઇસન્સ એ માન્ય ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ નથી.

Click the Language Button below to read in your language.

કર્ણાટક હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો: લર્નર્સ લાઇસન્સ એ માન્ય ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ નથી. – Rule 3ની શરતોનું પાલન જરૂરી

કર્ણાટક હાઈકોર્ટે 28 ઓગસ્ટ 2026ના એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર લર્નર્સ લાઇસન્સ ધરાવતો ડ્રાઇવર વાહન ચલાવતો હતો એટલા માત્રથી વીમા કંપનીને વળતર ચૂકવવાની જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરી શકાય નહીં, પરંતુ તેનો અર્થ એવો પણ નથી કે લર્નર્સ લાઇસન્સ દરેક પરિસ્થિતિમાં માન્ય ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ જેટલું જ ગણાશે. લર્નર્સ લાઇસન્સ ધારકે Central Motor Vehicles Rules, 1989ના Rule 3માં નિર્ધારિત શરતોનું પાલન કર્યું હોય ત્યારે જ તેને વીમા કવરેજના હેતુસર માન્ય લાઇસન્સ ધરાવતો માનવામાં આવી શકે.

કેસની હકીકત શું હતી?

આ કેસ The New India Assurance Co. Ltd. સામે Hulagamma Mallappa Biradar તથા અન્યનો હતો. કેસ Miscellaneous First Appeal No.104064 of 2023 (MV-D) તરીકે કર્ણાટક હાઈકોર્ટ, ધારવાડ બેન્ચ સમક્ષ આવ્યો હતો. ચુકાદો માનનીય જસ્ટિસ Raghavendra Seetharam Srivatsa દ્વારા 28 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ આપવામાં આવ્યો હતો.

26 ડિસેમ્બર 2020ના રોજ આશરે ચાર વર્ષના ઉદયકુમાર નામના બાળકને એક કારએ ટક્કર મારી હતી. અકસ્માતમાં બાળકનું મૃત્યુ થયું હતું. અકસ્માત સમયે કાર ચલાવનાર વ્યક્તિ પાસે માત્ર લર્નર્સ લાઇસન્સ હતું. આ કારણે મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે લર્નર્સ લાઇસન્સ ધરાવતા ડ્રાઇવર દ્વારા અકસ્માત થયો હોય ત્યારે વીમા કંપની તૃતીય પક્ષને વળતર ચૂકવવા માટે જવાબદાર રહેશે કે નહીં.

બાળકના માતા-પિતાએ Motor Accident Claims Tribunal સમક્ષ વળતર માટે અરજી કરી હતી. ટ્રિબ્યુનલએ Supreme Courtના National Insurance Company Ltd. v. Swaran Singh ચુકાદા પર આધાર રાખીને વીમા કંપનીને વળતર ચૂકવવા માટે જવાબદાર ઠેરવી હતી.

વીમા કંપનીની દલીલ શું હતી?

વીમા કંપની તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે માત્ર લર્નર્સ લાઇસન્સ હોવું પૂરતું નથી. લર્નર્સ લાઇસન્સ ધરાવનાર વ્યક્તિ વાહન ચલાવે ત્યારે Central Motor Vehicles Rules, 1989ના Rule 3માં આપવામાં આવેલી તમામ શરતોનું પાલન કરવું જરૂરી છે.

વીમા કંપનીએ ખાસ દલીલ કરી હતી કે ડ્રાઇવર સાથે એવો વ્યક્તિ હોવાનો પુરાવો નથી કે જેની પાસે અસરકારક ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ હોય અને જે ઇન્સ્ટ્રક્ટર તરીકે ડ્રાઇવરને માર્ગદર્શન આપી રહ્યો હોય. વધુમાં, વાહન પર Rule 3 મુજબ આગળ અને પાછળ “L” પ્લેટ લગાવવામાં આવી હતી કે નહીં તેનો પણ પુરાવો રજૂ થયો ન હતો.

Motor Vehicles Actની Section 3 શું કહે છે?

કોર્ટએ Motor Vehicles Act, 1988ની Section 3 પર ખાસ ધ્યાન આપ્યું. Section 3(1) મુજબ જાહેર સ્થળે મોટર વાહન ચલાવવા માટે અસરકારક ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ હોવું જરૂરી છે.

પરંતુ Section 3(2)માં એવા વ્યક્તિ માટે અપવાદની જોગવાઈ છે જે ડ્રાઇવિંગ શીખી રહ્યો હોય અથવા ડ્રાઇવિંગની તાલીમ લઈ રહ્યો હોય. આ અપવાદ Central Government દ્વારા નિર્ધારિત શરતોને આધીન છે.

Rule 3 હેઠળ લર્નર્સ લાઇસન્સ માટે કઈ શરતો છે?

કોર્ટએ Central Motor Vehicles Rules, 1989ના Rule 3ની જોગવાઈઓનું વિગતવાર વિશ્લેષણ કર્યું હતું.

લર્નર્સ લાઇસન્સ ધરાવનાર વ્યક્તિએ અસરકારક લર્નર્સ લાઇસન્સ ધરાવવું જોઈએ.

તેની સાથે એવો ઇન્સ્ટ્રક્ટર હોવો જોઈએ જેની પાસે સંબંધિત વાહન ચલાવવાનું અસરકારક ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ હોય.

ઇન્સ્ટ્રક્ટર એવી સ્થિતિમાં બેઠેલો હોવો જોઈએ કે તે જરૂર પડે ત્યારે વાહનને નિયંત્રિત અથવા રોકી શકે.

વાહનના આગળ અને પાછળ નિયમ મુજબ લાલ રંગનું “L” દર્શાવતી પ્લેટ અથવા નિશાની હોવી જોઈએ.

હાઈકોર્ટે ખાસ નોંધ્યું કે Rule 3માં જણાવેલી આ શરતો cumulative છે, એટલે કે તમામ જરૂરી શરતોનું પાલન થવું જોઈએ. માત્ર લર્નર્સ લાઇસન્સ હોવું પૂરતું નથી.

વીમા પોલિસીની શરત પણ મહત્વપૂર્ણ બની

આ કેસમાં વીમા પોલિસીમાં પણ સ્પષ્ટ શરત હતી કે લર્નર્સ લાઇસન્સ ધરાવનાર વ્યક્તિ વાહન ચલાવી શકે છે, પરંતુ તેણે Central Motor Vehicles Rules, 1989ના Rule 3ની આવશ્યકતાઓનું પાલન કરવું જરૂરી રહેશે.

કોર્ટએ જણાવ્યું કે આ પોલિસી શરત મહત્વપૂર્ણ છે. જો Rule 3ની શરતોનું પાલન ન થાય તો પોલિસીની contractual conditionનું પણ ઉલ્લંઘન થાય છે અને આવી સ્થિતિમાં વીમા કંપની પોતાની liability અંગે બચાવ લઈ શકે છે.

Swaran Singhના ચુકાદાનો અર્થ શું છે?

ટ્રિબ્યુનલએ Supreme Courtના National Insurance Company Limited v. Swaran Singh, (2004) 3 SCC 297ના ચુકાદા પર આધાર રાખ્યો હતો.

Swaran Singh કેસમાં Supreme Courtએ જણાવ્યું હતું કે લર્નર્સ લાઇસન્સ પણ Motor Vehicles Act હેઠળ આપવામાં આવતું લાઇસન્સ છે. તેથી માત્ર એ કારણસર કે ડ્રાઇવર પાસે learner’s licence હતું, તેને “duly licensed” ન ગણવો એવો અભિગમ યોગ્ય નથી, જો તે લાઇસન્સ સાથે જોડાયેલી શરતોનું પાલન કરીને વાહન ચલાવતો હોય.

કર્ણાટક હાઈકોર્ટે આ સિદ્ધાંતને સ્વીકાર્યો, પરંતુ તેની મહત્વપૂર્ણ મર્યાદા પણ સ્પષ્ટ કરી.

કોર્ટનો મુખ્ય નિષ્કર્ષ : લર્નર્સ લાઇસન્સ એ માન્ય ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ નથી.

કર્ણાટક હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે Swaran Singhનો અર્થ એવો નથી કે દરેક પરિસ્થિતિમાં લર્નર્સ લાઇસન્સને માન્ય ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ જેટલું જ ગણી શકાય.

લર્નર્સ લાઇસન્સ ધરાવનાર વ્યક્તિને વીમા કવરેજના હેતુસર માન્ય લાઇસન્સ ધરાવનાર તરીકે ત્યારે જ ગણવામાં આવશે જ્યારે તે લાઇસન્સ સાથે જોડાયેલી શરતો અનુસાર વાહન ચલાવતો હોય. એટલે કે Rule 3ની જરૂરી શરતોનું પાલન કરવું જરૂરી છે.

કોર્ટએ ખાસ સ્પષ્ટ કર્યું કે લર્નર્સ લાઇસન્સ વીમા કવરેજ માટે valid driving licence જેટલું જ છે એવી કોઈ “blanket and unqualified proposition” નથી.

આ કેસમાં Rule 3નું પાલન થયું હતું કે નહીં?

કોર્ટ સમક્ષના પુરાવામાં ડ્રાઇવર સાથે ઇન્સ્ટ્રક્ટર હાજર હતો તે સાબિત થયું નહોતું. જે વ્યક્તિને ઇન્સ્ટ્રક્ટર તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો હતો તેની પણ સાક્ષી લેવામાં આવી નહોતી.

વધુમાં, પોલીસના charge-sheetમાં પણ તે કથિત ઇન્સ્ટ્રક્ટરની હાજરીનો ઉલ્લેખ નહોતો. બાળકના પિતાએ કરેલી ફરિયાદમાં પણ ઇન્સ્ટ્રક્ટરની હાજરીનો ઉલ્લેખ નહોતો.

આ ઉપરાંત વાહન પર Rule 3 મુજબ “L” પ્લેટ દર્શાવવામાં આવી હતી તે બાબતનો પણ કોઈ પુરાવો રજૂ થયો નહોતો.

આથી હાઈકોર્ટે માન્યું કે લર્નર્સ લાઇસન્સની શરતો અનુસાર વાહન ચલાવવામાં આવ્યું હતું તે સાબિત કરવામાં આવ્યું નહોતું. Rule 3ની શરતોનું પાલન ન થવાથી વીમા પોલિસીની શરતનો પણ ભંગ થયો હતો.

પાસપોર્ટમાંથી ભૂતપૂર્વ પતિનું નામ કાઢવા માટે ડિવોર્સ ડિક્રી ફરજિયાત નથી

વીમા કંપનીએ અંતે વળતર ચૂકવવું પડ્યું કે નહીં?

અહીં ચુકાદાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ સમજવો જરૂરી છે.

હાઈકોર્ટે વીમા કંપનીને સંપૂર્ણપણે જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરી નહોતી. કોર્ટએ જણાવ્યું કે કાયદાકીય રીતે વીમા કંપની પર અંતિમ liability ન હોવા છતાં, તૃતીય પક્ષના દાવેદારોને વળતર ચૂકવીને પછી તે રકમ વાહનના માલિક પાસેથી વસૂલ કરવાની મંજૂરી આપી શકાય છે.

અંતે હાઈકોર્ટે ટ્રિબ્યુનલના આદેશમાં ફેરફાર કરીને વીમા કંપનીને વળતર ચૂકવવા અને ત્યારબાદ વાહનના માલિક પાસેથી તે રકમ recover કરવાની છૂટ આપી.

આ ચુકાદાનો વ્યવહારુ અર્થ : લર્નર્સ લાઇસન્સ એ માન્ય ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ નથી.

આ ચુકાદો લર્નર્સ લાઇસન્સ ધરાવતા ડ્રાઇવરો અને વાહન માલિકો માટે મહત્વપૂર્ણ છે. લર્નર્સ લાઇસન્સ મળ્યું એટલે કોઈપણ રીતે અને કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં વાહન ચલાવવાની સંપૂર્ણ છૂટ મળી જાય છે એવું માનવું યોગ્ય નથી.

લર્નર્સ લાઇસન્સ સાથે કાયદાકીય શરતો જોડાયેલી છે. ડ્રાઇવિંગ દરમિયાન જરૂરી ઇન્સ્ટ્રક્ટરની હાજરી, ઇન્સ્ટ્રક્ટર પાસે યોગ્ય ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ અને વાહન પર આગળ-પાછળ “L” પ્લેટ જેવી શરતોનું પાલન મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

ખાસ કરીને મોટર અકસ્માત વળતર સંબંધિત કેસમાં માત્ર “ડ્રાઇવર પાસે learner’s licence હતું” એટલું સાબિત કરવાથી પ્રશ્નનો અંત આવતો નથી. કોર્ટ એ પણ તપાસી શકે છે કે લર્નર્સ લાઇસન્સની શરતોનું વાસ્તવમાં પાલન કરવામાં આવ્યું હતું કે નહીં.

પતિએ પત્નીના નામે ખરીદેલી મિલકત માં પત્ની અડધો હક્ક માંગી શકે.

ચુકાદાનો સાર : લર્નર્સ લાઇસન્સ એ માન્ય ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ નથી.

કર્ણાટક હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો બે બાબતો વચ્ચે સંતુલન સ્પષ્ટ કરે છે. એક તરફ Supreme Courtના Swaran Singhના સિદ્ધાંત મુજબ માત્ર learner’s licence હોવાના કારણે જ વીમા કંપનીને liabilityમાંથી આપમેળે મુક્ત કરી શકાતી નથી. બીજી તરફ learner’s licence ધરાવનાર વ્યક્તિએ Rule 3ની જરૂરી શરતોનું પાલન કર્યું ન હોય તો તેને દરેક હેતુ માટે valid driving licence ધરાવનાર વ્યક્તિ સમાન ગણાવી શકાય નહીં.

આ કેસમાં Rule 3ની શરતોનું પાલન સાબિત થયું નહોતું અને પોલિસીમાં પણ Rule 3ના પાલનની સ્પષ્ટ શરત હતી. તેથી હાઈકોર્ટે વીમા કંપનીને વળતર ચૂકવ્યા બાદ માલિક પાસેથી રકમ recover કરવાની છૂટ આપી.

પતિના મૃત્યુ બાદ પત્ની ટેસ્ટ ટ્યુબ નો સહારો લઈ માતા બની શકે.

ચુકાદાની વિગતો

કેસ: The Divisional Manager, The New India Assurance Co. Ltd. vs Hulagamma Mallappa Biradar & Others

કોર્ટ: Karnataka High Court, Dharwad Bench

તારીખ: 28 ઓગસ્ટ 2026

કેસ નંબર: MFA No.104064 of 2023 (MV-D)

CNR: KAHC020165952023

ન્યાયાધીશ: Hon’ble Mr. Justice Raghavendra Seetharam Srivatsa

મુખ્ય કાયદાકીય મુદ્દા: Motor Vehicles Act, 1988ની Section 3 અને Central Motor Vehicles Rules, 1989નો Rule 3.

કર્ણાટક હાઈકોર્ટ, લર્નર્સ લાઇસન્સ, Learner Licence, Driving Licence, Motor Vehicles Act 1988, Central Motor Vehicles Rules 1989, Rule 3 CMV Rules, Motor Accident Claim, Insurance Company Liability, Motor Insurance, Third Party Insurance, Swaran Singh Case, Supreme Court, વાહન અકસ્માત વળતર, વીમા કંપનીની જવાબદારી, ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ, મોટર વાહન કાયદો, અકસ્માત વળતર, Insurance Claim, MACT, Motor Accident Claims Tribunal, New India Assurance, Karnataka High Court Judgment, લર્નર્સ લાઇસન્સની શરતો

છૂટાછેડા પછી પણ ભરણપોષણ મેળવવાનો પત્નીનો અધિકાર.