બીજા જીવનસાથીની સંમતિ ન હોય તો પણ સુપ્રીમ કોર્ટ છૂટાછેડા કરી શકે છે.
આ લેખ તા. 1 મે 2023 ના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા “Shilpa Sailesh vs Varun Sreenivasan” ના આધારે U R VAKIL AI દ્વારા તૈયા કરવામાં આવેલ છે. ચુકાદો પાંચ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેન્ચ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
Click the Language Button below to read in your language.
શિલ્પા શૈલેષ વિ. વરુણ શ્રીનિવાસન : Article 142 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ લગ્ન વિસર્જિત કરી શકે
સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય બેન્ચનો ચુકાદો
આ ચુકાદાનો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગ એ છે કે જો સુપ્રીમ કોર્ટને ખાતરી થાય કે લગ્ન સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયું છે, લગ્નજીવન આગળ ચાલુ રાખવાની કોઈ શક્યતા નથી અને કાયદાકીય રીતે લગ્ન સંબંધ ચાલુ રાખવો અન્યાયી બની રહ્યો છે, તો Article 142 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ બીજા જીવનસાથીની અસંમતિ હોવા છતાં પણ લગ્ન વિસર્જિત કરી શકે છે.
ભારતના સુપ્રીમ કોર્ટે “Shilpa Sailesh v. Varun Sreenivasan” કેસમાં 1 મે 2023ના રોજ એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો હતો. આ કેસમાં બંધારણીય બેન્ચે ભારતીય બંધારણના Article 142 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટની “complete justice” કરવાની સત્તા અને હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની Section 13-B હેઠળ પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા અંગેના મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો પર વિચાર કર્યો હતો.
આ ચુકાદાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો એ છે કે યોગ્ય અને અસાધારણ પરિસ્થિતિમાં સુપ્રીમ કોર્ટ Article 142 હેઠળ લગ્નજીવન સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયું હોય એટલે કે “irretrievable breakdown of marriage” થયું હોય તો, બીજા જીવનસાથીની સંમતિ ન હોય તો પણ લગ્ન વિસર્જિત કરી શકે છે.
Article 142 શું છે?
ભારતીય બંધારણનો Article 142 સુપ્રીમ કોર્ટને કોઈપણ પેન્ડિંગ “cause or matter”માં સંપૂર્ણ ન્યાય કરવા માટે જરૂરી હુકમ અથવા ડિક્રી પસાર કરવાની સત્તા આપે છે. આ સત્તા વ્યાપક છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ કાળજી, સંયમ અને બંધારણીય તથા જાહેર નીતિના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં રાખીને કરવાનો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે Article 142 હેઠળની સત્તાનો અર્થ એવો નથી કે કોર્ટ દરેક કાયદાકીય જોગવાઈને અવગણી શકે. કોર્ટ કાયદાની જોગવાઈઓને ધ્યાનમાં રાખીને પક્ષકારોના હિતો વચ્ચે સંતુલન સાધીને “complete justice” કરી શકે છે.
Section 13-B હેઠળ Mutual Consent Divorce
હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની Section 13-B પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડાની જોગવાઈ કરે છે.
Section 13-B(1) મુજબ પતિ અને પત્ની સંયુક્ત રીતે છૂટાછેડા માટે અરજી કરી શકે છે, જો તેઓ ઓછામાં ઓછા એક વર્ષથી અલગ રહેતા હોય, સાથે રહેવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હોય અને લગ્ન વિસર્જન કરવા માટે પરસ્પર સંમત હોય.
Section 13-B(2) મુજબ પ્રથમ અરજી બાદ સામાન્ય રીતે છ મહિનાનો સમયગાળો પૂર્ણ થયા પછી “second motion” કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ કોર્ટ સંતોષ પામે તો છૂટાછેડાની ડિક્રી આપી શકે છે.
છ મહિનાનો Cooling-off Period હંમેશા અંતિમ નથી
સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના Amardeep Singh v. Harveen Kaur ચુકાદાનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું કે યોગ્ય અસાધારણ પરિસ્થિતિમાં Section 13-B(2) હેઠળનો છ મહિનાનો સમયગાળો waive કરી શકાય છે.
આ માટે કોર્ટ કેટલાક મહત્વના પરિબળો ધ્યાનમાં લઈ શકે છે, જેમ કે પક્ષકારો કેટલા સમયથી અલગ રહે છે, લગ્ન સંબંધિત વિવાદ કેટલા સમયથી પેન્ડિંગ છે, અન્ય કોઈ કાર્યવાહી ચાલી રહી છે કે નહીં, mediation અથવા conciliationના પ્રયાસો થયા છે કે નહીં અને બંને પક્ષોએ alimony, maintenance, child custody તથા અન્ય મુદ્દાઓ અંગે વાસ્તવિક સમાધાન કર્યું છે કે નહીં.
Article 142 હેઠળ Mutual Consent Divorce માં Second Motion જરૂરી નથી
બંધારણીય બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો પક્ષકારો વચ્ચે વાસ્તવિક settlement થઈ ગયું હોય અને Section 13-Bની મૂળભૂત શરતો પૂર્ણ થતી હોય, તો સુપ્રીમ કોર્ટ Article 142 હેઠળ પોતાના વિશેષ બંધારણીય અધિકારનો ઉપયોગ કરીને છ મહિનાના second motionની પ્રક્રિયાને અનુસર્યા વિના પણ mutual consent divorceની ડિક્રી આપી શકે છે.
પરંતુ આ સત્તાનો ઉપયોગ સામાન્ય નિયમ તરીકે નહીં, પરંતુ કાળજી અને સંયમપૂર્વક કરવાનો છે.
અન્ય કેસો અને FIR પણ સમાપ્ત કરી શકાય
ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે matrimonial disputeમાં પક્ષકારો વચ્ચે settlement થઈ જાય અને જરૂરી શરતો પૂર્ણ થાય ત્યારે Article 142 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ divorce decree સાથે અન્ય સંબંધિત કાર્યવાહી પણ સમાપ્ત અથવા quash કરી શકે છે.
આમાં યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં criminal proceedings અને FIRનો પણ સમાવેશ થઈ શકે છે.
Irretrievable Breakdown of Marriage એટલે શું?
“મેરેજનું irretrievable breakdown” એટલે લગ્નજીવન એવી સ્થિતિએ પહોંચી ગયું હોય જ્યાં લગ્ન સંબંધ વાસ્તવમાં સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ થઈ ગયો હોય અને બંને પક્ષો ફરી સાથે રહે તેવી કોઈ વાસ્તવિક શક્યતા ન રહી હોય.
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર લાંબા સમયથી અલગ રહેવું પૂરતું નથી. કોર્ટને સમગ્ર પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવું પડે છે.
કોર્ટ ધ્યાનમાં લઈ શકે તેવા પરિબળોમાં પક્ષકારો કેટલા સમય સુધી સાથે રહ્યા હતા, છેલ્લે ક્યારે સાથે રહ્યા હતા, એકબીજા સામેના આક્ષેપોની પ્રકૃતિ, વિવિધ કોર્ટ કેસોની અસર, mediation અથવા settlementના પ્રયાસો, અલગ રહેવાનો સમયગાળો, બાળકોની સ્થિતિ, તેમની કસ્ટડી અને કલ્યાણ, પત્ની માટે યોગ્ય alimony તથા બાળકોના આર્થિક અધિકારો જેવા મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે.
છ વર્ષ કે તેથી વધુ સમયનું અલગ રહેવું એક સંબંધિત પરિબળ
ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે જો પક્ષકારો છ વર્ષ કે તેથી વધુ સમયથી અલગ રહેતા હોય તો તે irretrievable breakdown નક્કી કરતી વખતે એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ બની શકે છે. જોકે, આ કોઈ કડક અથવા ફરજિયાત નિયમ નથી.
દરેક કેસમાં પક્ષકારોની સામાજિક અને આર્થિક સ્થિતિ, શૈક્ષણિક સ્થિતિ, બાળકો છે કે નહીં, તેમની ઉંમર અને નિર્ભરતા જેવા પરિબળો પણ ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે.
એક પક્ષની અસંમતિ હોવા છતાં Divorce
આ ચુકાદાનો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગ એ છે કે જો સુપ્રીમ કોર્ટને ખાતરી થાય કે લગ્ન સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયું છે, લગ્નજીવન આગળ ચાલુ રાખવાની કોઈ શક્યતા નથી અને કાયદાકીય રીતે લગ્ન સંબંધ ચાલુ રાખવો અન્યાયી બની રહ્યો છે, તો Article 142 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ બીજા જીવનસાથીની અસંમતિ હોવા છતાં પણ લગ્ન વિસર્જિત કરી શકે છે.
પરંતુ આ કોઈ પક્ષકારનો “અધિકાર” નથી. આ સુપ્રીમ કોર્ટની વિવેકાધીન સત્તા છે અને તેનો ઉપયોગ અત્યંત કાળજી તથા સાવચેતીથી કરવો જરૂરી છે.
પત્ની અને બાળકોના હિતોનું રક્ષણ
કોર્ટ જ્યારે irretrievable breakdownના આધારે લગ્ન વિસર્જન અંગે વિચાર કરે ત્યારે માત્ર લગ્નજીવન તૂટી ગયું છે કે નહીં તે જ નહીં, પરંતુ બીજા જીવનસાથી અને બાળકોના આર્થિક તથા સામાજિક હિતોનું પણ ધ્યાન રાખવાનું છે.
ખાસ કરીને minor childrenની custody અને welfare, પત્ની માટે યોગ્ય તથા પૂરતું alimony અને બાળકોના economic rights મહત્વપૂર્ણ પરિબળો છે.
Article 32 હેઠળ સીધા Divorce માંગવાની મંજૂરી નથી
સુપ્રીમ કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ વ્યક્તિ Article 32 હેઠળ સીધી writ petition દાખલ કરીને “irretrievable breakdown of marriage”ના આધારે સીધો divorce માંગી શકતી નથી.
લગ્ન વિસર્જન માટે કાયદામાં ઉપલબ્ધ યોગ્ય judicial forum અને પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે. Article 32નો ઉપયોગ આ પ્રક્રિયાને bypass કરવા માટે કરી શકાય નહીં.
સુપ્રીમ કોર્ટના અંતિમ નિષ્કર્ષ : બીજા જીવનસાથીની સંમતિ ન હોય તો પણ સુપ્રીમ કોર્ટ છૂટાછેડા કરી શકે છે.
બંધારણીય બેન્ચે Article 142 અંગે ત્રણ મુખ્ય પ્રશ્નોના જવાબ આપ્યા.
પ્રથમ, Article 142 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ “complete justice” કરવા માટે કેટલીક પરિસ્થિતિમાં પ્રક્રિયાત્મક તથા substantive કાયદાથી અલગ રીતે રાહત આપી શકે છે, પરંતુ fundamental general અને specific public policyના સિદ્ધાંતોનું પાલન જરૂરી છે.
બીજું, પક્ષકારો વચ્ચે genuine settlement હોય તો સુપ્રીમ કોર્ટ Article 142 હેઠળ Section 13-Bની second motion સંબંધિત procedural requirementમાંથી મુક્તિ આપીને mutual consent divorce આપી શકે છે અને યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં સંબંધિત અન્ય કાર્યવાહી પણ સમાપ્ત કરી શકે છે.
ત્રીજું, લગ્ન સંપૂર્ણપણે અને irretrievably તૂટી ગયું હોય, સાથે રહેવાની કોઈ શક્યતા ન હોય અને formal marital relationship ચાલુ રાખવું અન્યાયી બને, તો સુપ્રીમ કોર્ટ Article 142 હેઠળ બીજા જીવનસાથીની અસંમતિ હોવા છતાં પણ લગ્ન વિસર્જિત કરી શકે છે.
નિષ્કર્ષ : બીજા જીવનસાથીની સંમતિ ન હોય તો પણ સુપ્રીમ કોર્ટ છૂટાછેડા કરી શકે છે.
Shilpa Sailesh v. Varun Sreenivasan ચુકાદો matrimonial lawમાં Article 142ની બંધારણીય સત્તાની વ્યાપકતા સમજવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ચુકાદાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટ પાસે માત્ર વિવાદનો નિર્ણય કરવાની જ નહીં, પરંતુ અસાધારણ પરિસ્થિતિમાં “complete justice” કરવા માટે જરૂરી રાહત આપવાની બંધારણીય સત્તા છે.
સાથે સાથે, આ સત્તા કોઈ automatic right નથી. દરેક કેસના હકીકતી સંજોગો, પક્ષકારોની સ્થિતિ, બાળકોના હિતો, alimony, settlement અને લગ્ન ખરેખર સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયું છે કે નહીં જેવા મુદ્દાઓનું કાળજીપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે.
કેસનું નામ: Shilpa Sailesh v. Varun Sreenivasan
કેસ નંબર: Transfer Petition (Civil) No. 1118 of 2014 તથા સંબંધિત Transfer Petitions
ચુકાદાની તારીખ: 1 મે 2023
કોર્ટ: Supreme Court of India
બેન્ચ: Justice Sanjiv Khanna, Justice Sanjay Kishan Kaul, Justice Abhay S. Oka, Justice Vikram Nath અને Justice J.K. Maheshwari
મુખ્ય કાયદાકીય જોગવાઈઓ: Article 142, Constitution of India; Section 13 અને Section 13-B, Hindu Marriage Act, 1955.
મુખ્ય સિદ્ધાંત: યોગ્ય અને અસાધારણ પરિસ્થિતિમાં સુપ્રીમ કોર્ટ Article 142 હેઠળ “complete justice” કરવા માટે mutual consent divorceમાં Section 13-Bની second motionની પ્રક્રિયા dispense કરી શકે છે અને સંપૂર્ણ તથા irretrievable breakdown of marriage સાબિત થાય ત્યારે બીજા જીવનસાથીની અસંમતિ હોવા છતાં લગ્ન વિસર્જિત કરી શકે છે.
Shilpa Sailesh vs Varun Sreenivasan, Supreme Court, Supreme Court Judgment, Article 142, બંધારણનો Article 142, Hindu Marriage Act, Section 13-B, Mutual Consent Divorce, Irretrievable Breakdown of Marriage, Divorce Law, છૂટાછેડા, પરસ્પર સંમતિથી છૂટાછેડા, લગ્નવિચ્છેદ, Matrimonial Law, Family Law, Complete Justice, Cooling Off Period, Second Motion, Supreme Court Constitution Bench, Hindu Marriage Act 1955, Matrimonial Dispute, Family Court, Alimony, Child Custody, Article 142 Divorce,