AIBE – બંધારણીય કાયદો – આર્ટીકલ 32 – વિસ્તૃત સમજૂતી અને MCQ
AIBE પરીક્ષાના સંદર્ભમાં અનુચ્છેદ 32 (Article 32) ભારતીય બંધારણનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અનુચ્છેદ છે. ડૉ. બી.આર. આંબેડકરે તેને બંધારણનો ‘હૃદય અને આત્મા’ કહ્યો છે. ચાલો, તેને વિસ્તારથી સમજીએ.
Click the Language Button below to read in your language.
અનુચ્છેદ 32: બંધારણીય ઉપચારોનો અધિકાર
આ અનુચ્છેદ મૂળભૂત અધિકારો નો એક મુખ્ય ભાગ છે. જો રાજ્ય કોઈ નાગરિકના મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે, તો તે નાગરિક સીધો સર્વોચ્ચ અદાલત નો દરવાજો ખખડાવી શકે છે. આ અધિકાર જ અનુચ્છેદ 32 આપે છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, અનુચ્છેદ 32 એ મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટેનું સર્વોચ્ચ શસ્ત્ર છે.
અનુચ્છેદ 32 ની મુખ્ય વિશેષતાઓ
- સીધો સંપર્ક: કોઈપણ નાગરિક, નીચલી અદાલતોમાં ગયા વિના, સીધો સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી શકે છે. આને ‘મૂળ અધિકારક્ષેત્ર’ કહેવાય છે.
- મૂળભૂત અધિકાર સ્વયં: અનુચ્છેદ 32 પોતે એક મૂળભૂત અધિકાર છે. એટલે કે, જો સુપ્રીમ કોર્ટ તમારા અન્ય મૂળભૂત અધિકાર (જેમ કે સ્વતંત્રતા, સમાનતા) નું ઉલ્લંઘન થતું રોકવાનો ઇનકાર કરે, તો તમે તે સામે પણ બંધારણનો ઉપયોગ કરી શકો છો. (જોકે વ્યવહારમાં આવું ભાગ્યે જ બને).
- રિટ્સ જારી કરવાની શક્તિ: આ અનુચ્છેદ સુપ્રીમ કોર્ટને નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોના રક્ષણ માટે પાંચ પ્રકારની ‘રિટ્સ’ (આદેશો) જારી કરવાની શક્તિ આપે છે. પાંચ રિટ્સ – AIBE માટે અતિ મહત્વપૂર્ણ
આ પાંચ રિટ્સના નામ અને તેનો ઉપયોગ AIBE ની પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાય છે.
- હેબિયસ કોર્પસ (Habeas Corpus) | “તમારું શરીર રજૂ કરો” (Produce the body)
ગેરકાયદેસર રીતે કોઈ વ્યક્તિને અટકાયતમાં રાખવામાં આવી હોય ત્યારે. અદાલત અટકાયતનો કારણ જાણવા માંગે છે. પોલીસે વોરંટ વગર કોઈને ઉઠાવી લીધો અને તેની માહિતી ના આપી.
- મેન્ડેમસ (Mandamus) | “અમે આદેશ આપીએ છીએ” (We command)
કોઈ જાહેર અધિકારી અથવા સરકારે તેમનો કાયદેસર ફરજ નિભાવવાનો ઇનકાર કર્યો હોય. | પાસપોર્ટ ઓફિસરે કોઈ કારણ વગર પાસપોર્ટ આપવાનો ઇનકાર કર્યો.
- પ્રોહિબિશન (Prohibition) | “નિષેધ” (To forbid)
નીચલી અદાલત પોતાના અધિકારક્ષેત્ર કરતાં ઉપર જઈને કેસ ચલાવતી હોય ત્યારે. અપીલ થાય તે પહેલાં આ રિટ આવે છે. | જેમ કે સિવિલ કોર્ટ ક્રિમિનલ કેસની સુનાવણી કરવા લાગી.
- સર્ટિઓરારી (Certiorari) | “પ્રમાણિત કરો” (To be certified)
નીચલી અદાલતે પોતાના અધિકારક્ષેત્રથી વધુ જઈને કે ભૂલથી અંતિમ નિર્ણય (order) કરી દીધો હોય ત્યારે. અપીલ થઈ ગયા પછી આ રિટ આવે છે. | કોર્ટે એવો કેસ સાંભળીને ચુકાદો આપ્યો કે જે સાંભળવાનો તેને અધિકાર ન હતો.
- ક્વો વોરન્ટો (Quo Warranto) | “કયા અધિકારથી?” (By what authority?)
કોઈ વ્યક્તિ જાહેર પદ પર ગેરકાયદેસર રીતે બેઠી હોય. અદાલત તે વ્યક્તિને પૂછે છે કે તમે આ પદ પર કયા હક્કથી બેઠા છો?
AIBE ના સંદર્ભમાં મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ
- અનુચ્છેદ 32 vs. અનુચ્છેદ 226:
- અનુચ્છેદ 32 ફક્ત સુપ્રીમ કોર્ટ ને રિટ જારી કરવાની શક્તિ આપે છે અને તે મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights) ના ઉલ્લંઘન માટે જ ઉપયોગી છે.
- અનુચ્છેદ 226 હાઈકોર્ટ ને રિટ જારી કરવાની શક્તિ આપે છે, અને તે મૂળભૂત અધિકારો ઉપરાંત અન્ય કાયદાકીય અધિકારો (other legal rights) માટે પણ ઉપયોગી છે. હાઈકોર્ટનો અધિકાર વિસ્તાર સુપ્રીમ કોર્ટ કરતાં વ્યાપક છે.
- શું આ અધિકાર સંપૂર્ણપણે ઉપલબ્ધ છે?
- હા, પરંતુ અનુચ્છેદ 359 હેઠળ, જ્યારે રાષ્ટ્રપતિ કટોકટી (Emergency) ની ઘોષણા કરે, ત્યારે સંસદ કાયદા દ્વારા આ અનુચ્છેદ હેઠળ કોર્ટમાં જવાના અધિકારને સ્થગિત (suspend) કરી શકે છે. (જોકે, 44મા સુધારા પછી, અનુચ્છેદ 20 અને 21 ના રક્ષણ માટે આ અધિકાર ક્યારેય સ્થગિત કરી શકાતો નથી).
- AIBE માટે લેન્ડમાર્ક કેસ:
- A.K. Gopalan vs. State of Madras (1950): આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે અનુચ્છેદ 32 એ પોતે એક મૂળભૂત અધિકાર છે અને તેનું મહત્વ ઓછું કરી શકાય નહીં.
- Kesavananda Bharati vs. State of Kerala (1973): આ ઐતિહાસિક કેસમાં કોર્ટે કહ્યું કે અનુચ્છેદ 32 એ બંધારણના ‘મૂળભૂત માળખા’ (Basic Structure) નો ભાગ છે, તેથી સંસદ કોઈપણ સુધારા દ્વારા તેને નષ્ટ કરી શકે નહીં.
AIBE માટે ભારતીય બંધારણ ના આર્ટિક્લ 32 પર આધારિત MCQ
પ્રશ્ન 1
ભારતીય બંધારણના કયા અનુચ્છેદને ડૉ. બી.આર. આંબેડકરે ‘હૃદય અને આત્મા’ (Heart and Soul) કહ્યો છે?
(A) અનુચ્છેદ 14
(B) અનુચ્છેદ 19
(C) અનુચ્છેદ 21
(D) અનુચ્છેદ 32
જવાબ: (D) અનુચ્છેદ 32
સમજૂતી: ડૉ. બી.આર. આંબેડકરે અનુચ્છેદ 32 ને બંધારણનો ‘હૃદય અને આત્મા’ કહ્યો હતો કારણ કે તે મૂળભૂત અધિકારોના રક્ષણ માટેનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉપચાર છે. તેના વિના મૂળભૂત અધિકારો અર્થહીન છે.
પ્રશ્ન 2
અનુચ્છેદ 32 કઈ અદાલતને રિટ જારી કરવાની શક્તિ આપે છે?
(A) હાઈકોર્ટ
(B) જિલ્લા અદાલત
(C) સુપ્રીમ કોર્ટ
(D) તાલુકા અદાલત
જવાબ: (C) સુપ્રીમ કોર્ટ
સમજૂતી: અનુચ્છેદ 32 ફક્ત સુપ્રીમ કોર્ટ ને મૂળભૂત અધિકારોના ઉલ્લંઘન માટે રિટ જારી કરવાની શક્તિ આપે છે. હાઈકોર્ટને અનુચ્છેદ 226 હેઠળ આ શક્તિ મળે છે.
પ્રશ્ન 3
નીચેનામાંથી કઈ રિટનો અર્થ ‘તમારું શરીર રજૂ કરો’ થાય છે?
(A) મેન્ડેમસ
(B) સર્ટિઓરારી
(C) હેબિયસ કોર્પસ
(D) ક્વો વોરન્ટો
જવાબ: (C) હેબિયસ કોર્પસ
સમજૂતી: ‘હેબિયસ કોર્પસ’ એ લેટિન શબ્દ છે જેનો અર્થ થાય છે “તમારું શરીર રજૂ કરો”. તે ગેરકાયદેસર અટકાયત સામેનું સૌથી શક્તિશાળી શસ્ત્ર છે.
પ્રશ્ન 4
જો કોઈ જાહેર અધિકારી પોતાની કાયદેસરની ફરજ નિભાવવાનો ઇનકાર કરે, તો કઈ રિટ જારી કરવામાં આવે છે?
(A) હેબિયસ કોર્પસ
(B) મેન્ડેમસ
(C) પ્રોહિબિશન
(D) ક્વો વોરન્ટો
જવાબ: (B) મેન્ડેમસ
સમજૂતી: ‘મેન્ડેમસ’ નો અર્થ “અમે આદેશ આપીએ છીએ” થાય છે. તે જાહેર અધિકારી, સરકાર અથવા નીચલી અદાલતને તેમની ફરજ નિભાવવાનો આદેશ આપે છે.
પ્રશ્ન 5
નીચલી અદાલત પોતાના અધિકારક્ષેત્રથી વધુ જઈને કેસ ચલાવતી હોય ત્યારે, તેને રોકવા માટે કઈ રિટ યોગ્ય છે?
(A) સર્ટિઓરારી
(B) મેન્ડેમસ
(C) ક્વો વોરન્ટો
(D) પ્રોહિબિશન
જવાબ: (D) પ્રોહિબિશન
સમજૂતી: ‘પ્રોહિબિશન’ રિટ નીચલી અદાલતને તેના અધિકારક્ષેત્રથી બહાર જતા રોકે છે. તે કાર્યવાહી શરૂ થતાં પહેલાં અથવા દરમિયાન જારી કરવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન 6
જો નીચલી અદાલતે પોતાના અધિકારક્ષેત્રથી બહાર જઈને અંતિમ નિર્ણય કરી દીધો હોય, તો તે નિર્ણય રદ કરવા માટે કઈ રિટ યોગ્ય છે?
(A) પ્રોહિબિશન
(B) સર્ટિઓરારી
(C) મેન્ડેમસ
(D) હેબિયસ કોર્પસ
જવાબ: (B) સર્ટિઓરારી
સમજૂતી: ‘સર્ટિઓરારી’ એટલે “પ્રમાણિત કરો”. તે કાર્યવાહી પૂર્ણ થઈ ગયા પછી, નીચલી અદાલતના ખોટા નિર્ણયને રદ કરે છે. (યાદ રાખો: પ્રોહિબિશન = અટકાવે છે, સર્ટિઓરારી = રદ કરે છે)
પ્રશ્ન 7
કોઈ વ્યક્તિ જાહેર પદ પર ગેરકાયદેસર રીતે બેઠી હોય ત્યારે કઈ રિટ જારી કરવામાં આવે છે?
(A) ક્વો વોરન્ટો
(B) હેબિયસ કોર્પસ
(C) સર્ટિઓરારી
(D) મેન્ડેમસ
જવાબ: (A) ક્વો વોરન્ટો
સમજૂતી: ‘ક્વો વોરન્ટો’ નો અર્થ “કયા અધિકારથી?” થાય છે. તે દાવેદારને પૂછે છે કે તે કયા હક્કથી જાહેર પદ પર છે અને ગેરકાયદેસર પદભારને હટાવે છે.
પ્રશ્ન 8
અનુચ્છેદ 32 હેઠળનો અધિકાર ક્યારે સ્થગિત (suspend) થઈ શકે છે?
(A) લોકસભાના ચૂંટણી સમયે
(B) રાષ્ટ્રપતિના શાસન દરમિયાન
(C) કટોકટી (Emergency) દરમિયાન અનુચ્છેદ 359 હેઠળ
(D) ક્યારેય નહીં
જવાબ: (C) કટોકટી (Emergency) દરમિયાન અનુચ્છેદ 359 હેઠળ
સમજૂતી: રાષ્ટ્રપતિ કટોકટી (અનુ. 352) ની ઘોષણા કરે ત્યારે અનુચ્છેદ 359 હેઠળ અનુચ્છેદ 32 ને સ્થગિત કરી શકાય છે. પરંતુ 44મા સુધારા પ્રમાણે, અનુચ્છેદ 20 અને 21 માટે આ ક્યારેય સ્થગિત થઈ શકતું નથી.
પ્રશ્ન 9
નીચેનામાંથી કઈ રિટ ફક્ત ‘ગેરકાયદેસર અટકાયત’ (illegal detention) માટે જ વપરાય છે?
(A) મેન્ડેમસ
(B) હેબિયસ કોર્પસ
(C) સર્ટિઓરારી
(D) પ્રોહિબિશન
જવાબ: (B) હેબિયસ કોર્પસ
સમજૂતી: હેબિયસ કોર્પસનો ઉપયોગ ફક્ત વ્યક્તિની ગેરકાયદેસર અટકાયતનો મામલો હોય ત્યારે જ થાય છે. અન્ય રિટ્સ અન્ય કારણોસર વપરાય છે.
પ્રશ્ન 10
‘મૂળભૂત અધિકારો’ (Fundamental Rights) ના ઉલ્લંઘન સિવાયના અન્ય કાયદાકીય અધિકારો માટે કઈ અદાલત રિટ આપી શકે છે?
(A) ફક્ત સુપ્રીમ કોર્ટ
(B) ફક્ત હાઈકોર્ટ (અનુ. 226 હેઠળ)
(C) જિલ્લા અદાલત
(D) ગ્રામ ન્યાયાલય
જવાબ: (B) ફક્ત હાઈકોર્ટ (અનુ. 226 હેઠળ)
સમજૂતી: અનુચ્છેદ 32 ફક્ત મૂળભૂત અધિકારો માટે છે, જ્યારે અનુચ્છેદ 226 હાઈકોર્ટને મૂળભૂત અધિકારો અને અન્ય કાયદાકીય અધિકારો બંને માટે રિટ જારી કરવાની શક્તિ આપે છે.
પ્રશ્ન 11
નીચેનામાંથી કયો કેસ અનુચ્છેદ 32 ને ‘મૂળભૂત માળખા’ (Basic Structure) નો ભાગ માને છે?
(A) A.K. Gopalan vs. State of Madras
(B) Maneka Gandhi vs. Union of India
(C) Kesavananda Bharati vs. State of Kerala
(D) S.R. Bommai vs. Union of India
જવાબ: (C) Kesavananda Bharati vs. State of Kerala
સમજૂતી: 1973 ના ઐતિહાસિક કેસ ‘કેસવાનંદ ભારતી’ માં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે અનુચ્છેદ 32 બંધારણના ‘મૂળભૂત માળખા’ નો ભાગ છે, જેને સંસદ સુધારા દ્વારા પણ નષ્ટ કરી શકે નહીં.
પ્રશ્ન 12
જો કોઈ વ્યક્તિનો મૂળભૂત અધિકાર ઉલ્લંઘાયો હોય, તો તેણે સૌપ્રથમ કઈ અદાલતમાં અરજી કરવી જોઈએ?
(A) ફક્ત સુપ્રીમ કોર્ટમાં (અનુ. 32 હેઠળ)
(B) ફક્ત હાઈકોર્ટમાં (અનુ. 226 હેઠળ)
(C) પહેલા હાઈકોર્ટ અને પછી સુપ્રીમ કોર્ટ
(D) સીધો સુપ્રીમ કોર્ટ અથવા હાઈકોર્ટમાં (વિકલ્પ છે)
જવાબ: (D) સીધો સુપ્રીમ કોર્ટ અથવા હાઈકોર્ટમાં (વિકલ્પ છે)
સમજૂતી: મૂળભૂત અધિકારના ઉલ્લંઘન માટે નાગરિકને વિકલ્પ છે: અનુચ્છેદ 32 હેઠળ સીધો સુપ્રીમ કોર્ટ જઈ શકે છે અથવા અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટ જઈ શકે છે. બંને સમાંતર ઉપચાર છે.
પ્રશ્ન 13
‘પ્રોહિબિશન’ અને ‘સર્ટિઓરારી’ રિટ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત શું છે?
(A) પ્રોહિબિશન ક્રિમિનલ કેસ માટે છે, સર્ટિઓરારી સિવિલ કેસ માટે
(B) પ્રોહિબિશન કાર્યવાહી અટકાવે છે, સર્ટિઓરારી નિર્ણય રદ કરે છે
(C) પ્રોહિબિશન હાઈકોર્ટ આપે છે, સર્ટિઓરારી સુપ્રીમ કોર્ટ આપે છે
(D) કોઈ તફાવત નથી
જવાબ: (B) પ્રોહિબિશન કાર્યવાહી અટકાવે છે, સર્ટિઓરારી નિર્ણય રદ કરે છે
સમજૂતી: પ્રોહિબિશન એ ‘રોકવા’ માટે છે (જ્યારે કાર્યવાહી ચાલુ હોય), જ્યારે સર્ટિઓરારી એ ‘રદ કરવા’ માટે છે (જ્યારે નિર્ણય થઈ ચૂક્યો હોય). AIBE માં આ તફાવત વારંવાર પૂછાય છે.
પ્રશ્ન 14
અનુચ્છેદ 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રને શું કહેવાય છે?
(A) અપીલી અધિકારક્ષેત્ર (Appellate Jurisdiction)
(B) સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર (Advisory Jurisdiction)
(C) મૂળ અધિકારક્ષેત્ર (Original Jurisdiction)
(D) વિચારણા અધિકારક્ષેત્ર (Review Jurisdiction)
જવાબ: (C) મૂળ અધિકારક્ષેત્ર (Original Jurisdiction)
સમજૂતી: અનુચ્છેદ 32 હેઠળ નાગરિક સીધો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પ્રથમ વખત (એટલે કે નીચલી અદાલતોમાં ગયા વિના) અરજી કરી શકે છે. આને સુપ્રીમ કોર્ટનું ‘મૂળ અધિકારક્ષેત્ર’ કહેવાય છે.
પ્રશ્ન 15
નીચેનામાંથી કઈ રિટ ગેરકાયદેસર રીતે જાહેર પદ મેળવનાર વ્યક્તિને તે પદ પરથી દૂર કરવા માટે વપરાય છે?
(A) હેબિયસ કોર્પસ
(B) મેન્ડેમસ
(C) ક્વો વોરન્ટો
(D) સર્ટિઓરારી
જવાબ: (C) ક્વો વોરન્ટો
સમજૂતી: ‘ક્વો વોરન્ટો’ રિટનો ઉપયોગ કોઈ વ્યક્તિ ગેરકાયદેસર રીતે જાહેર પદ પર હોય તેની તપાસ કરીને તેને હટાવવા માટે થાય છે.
પ્રશ્ન 16
‘જ્યાં અધિકાર છે, ત્યાં ઉપચાર છે’ (Where there is a right, there is a remedy) નો સિદ્ધાંત કયા અનુચ્છેદમાં દેખાય છે?
(A) અનુચ્છેદ 14
(B) અનુચ્છેદ 21
(C) અનુચ્છેદ 32
(D) અનુચ્છેદ 15
જવાબ: (C) અનુચ્છેદ 32
સમજૂતી: અનુચ્છેદ 32 મૂળભૂત અધિકારો માટે ‘ઉપચારનો અધિકાર’ (Right to Remedy) આપે છે. તે ‘Ubi Jus Ibi Remedium’ ના સિદ્ધાંતને મૂર્ત સ્વરૂપ આપે છે.
પ્રશ્ન 17
જો કોઈ કંપનીના મૂળભૂત અધિકારનું ઉલ્લંઘન થાય, તો શું તે અનુચ્છેદ 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી શકે છે?
(A) ના, ફક્ત વ્યક્તિગત નાગરિક જ કરી શકે
(B) હા, કાનૂની વ્યક્તિ (Legal Person) પણ કરી શકે છે
(C) ફક્ત સરકારી કંપની જ કરી શકે
(D) ફક્ત નોંધાયેલી સોસાયટી જ કરી શકે
જવાબ: (B) હા, કાનૂની વ્યક્તિ (Legal Person) પણ કરી શકે છે
સમજૂતી: અનુચ્છેદ 32 હેઠળ ‘વ્યક્તિ’ (Person) માં કુદરતી વ્યક્તિ (નાગરિક) અને કાનૂની વ્યક્તિ (કંપની, સંસ્થા, નિગમ) બંનેનો સમાવેશ થાય છે. કોર્પોરેશનો પણ મૂળભૂત અધિકારોનો દાવો કરી શકે છે.
પ્રશ્ન 18
AIBE ના સંદર્ભમાં, નીચેનામાંથી કયો વિકલ્પ સાચો નથી?
(A) અનુચ્છેદ 32 મૂળભૂત અધિકાર છે.
(B) અનુચ્છેદ 32 ફક્ત સુપ્રીમ કોર્ટ માટે છે.
(C) અનુચ્છેદ 32 ને ક્યારેય સ્થગિત કરી શકાતો નથી.
(D) અનુચ્છેદ 32 હેઠળ 5 રિટ જારી થઈ શકે છે.
જવાબ: (C) અનુચ્છેદ 32 ને ક્યારેય સ્થગિત કરી શકાતો નથી.
સમજૂતી: આ વિકલ્પ સાચો નથી કારણ કે કટોકટી દરમિયાન (અનુ. 359) અનુચ્છેદ 32 ને સ્થગિત કરી શકાય છે (અનુ. 20 અને 21 સિવાય). તેથી ‘ક્યારેય નહીં’ ખોટું છે.
પ્રશ્ન 19
નીચેનામાંથી કયો કેસ અનુચ્છેદ 32 હેઠળ ‘અર્થપૂર્ણ પ્રક્રિયા’ (due process of law) ના સિદ્ધાંત સાથે સંબંધિત છે?
(A) A.K. Gopalan Case
(B) Maneka Gandhi vs. Union of India
(C) Golaknath Case
(D) Minerva Mills Case
જવાબ: (B) Maneka Gandhi vs. Union of India
સમજૂતી: 1978 ના ‘મનેકા ગાંધી’ કેસમાં કોર્ટે કહ્યું કે અનુચ્છેદ 21 (જીવન અને સ્વતંત્રતા) સાથે જોડાયેલી પ્રક્રિયા ‘ન્યાયી, વાજબી અને સ્વેચ્છાચારી ન હોવી જોઈએ’. આ કેસ અનુચ્છેદ 21 અને 32 બંને માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
પ્રશ્ન 20
જો સુપ્રીમ કોર્ટ અનુચ્છેદ 32 હેઠળ કોઈ અરજી નામંજૂર કરે, તો અરજદાર શું કરી શકે?
(A) ફરીથી સુપ્રીમ કોર્ટમાં જઈ શકે
(B) રાષ્ટ્રપતિ પાસે જઈ શકે
(C) અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં જઈ શકે
(D) કંઈ નહીં, નિર્ણય અંતિમ છે
જવાબ: (C) અનુચ્છેદ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટમાં જઈ શકે
સમજૂતી: અનુચ્છેદ 32 અને 226 બે સમાંતર ઉપચાર છે. જો સુપ્રીમ કોર્ટ કોઈ કારણોસર અરજી નામંજૂર કરે, તો અરજદાર તે જ મામલો અનુચ્છેદ 226 હેઠળ સંબંધિત હાઈકોર્ટમાં રજૂ કરી શકે છે.