POCSO માં બાળકની કસ્ટડીના વિવાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટના મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશો
Click the Language Button below to read in your language.
POCSO માં બાળકની કસ્ટડીના વિવાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટના મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશો
વૈવાહિક વિવાદમાં POCSO કાયદાના આક્ષેપો થાય ત્યારે પોલીસે ધરપકડમાં ઉતાવળ ન કરવી, નિષ્ણાતની મદદથી બાળકનું મનોવૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન કરાવવું અને માત્ર POCSO કેસ નોંધાયો છે એટલા આધારે બાળકની કસ્ટડી અંગે કોઈ નિષ્કર્ષ પર ન આવવું જોઈએ — સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના તાજેતરના મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં આવા અનેક મહત્વપૂર્ણ safeguards નક્કી કર્યા છે.
24 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે.વી. વિશ્વનાથનની બેન્ચે ‘R’ વિ. ‘E’ કેસમાં ચુકાદો આપતાં POCSO કાયદાના હેતુનું રક્ષણ કરવાની સાથે ખોટા અથવા દુર્ભાવનાપૂર્ણ આરોપોના કારણે આરોપી વ્યક્તિને થતી હાનિ રોકવા માટે માર્ગદર્શિકા નક્કી કરી છે.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
આ કેસમાં પતિ અને પત્ની બંનેના આ બીજા લગ્ન હતા. લગ્ન પછી દંપતીને એક સંતાન થયું હતું. વર્ષ 2017થી બંને વચ્ચે ગંભીર મતભેદો ઊભા થયા અને એપ્રિલ 2018માં પત્ની બાળકને લઈને વૈવાહિક ઘર છોડીને ચાલી ગઈ હતી.
ત્યારબાદ પતિએ Guardians and Wards Act હેઠળ બાળકની કસ્ટડી મેળવવા માટે અરજી કરી હતી. લાંબી કાનૂની કાર્યવાહી બાદ Family Court તથા ત્યારબાદ કર્ણાટક હાઇકોર્ટે બાળકની કસ્ટડી પિતાને આપવાનો નિર્ણય કર્યો હતો અને માતાને મુલાકાતના અધિકારો આપવામાં આવ્યા હતા.
આ દરમિયાન પતિ-પત્ની વચ્ચે અનેક ફોજદારી અને અન્ય કાર્યવાહી પણ ચાલી રહી હતી.
બાળકની કસ્ટડી પિતાને મળ્યા બાદ POCSO હેઠળ ગંભીર આરોપો
કોર્ટના રેકોર્ડ મુજબ, માર્ચ 2024માં માતા તરફથી પિતા અને તેમના પરિવારના સભ્યો વિરુદ્ધ POCSO Actની કલમ 10, Juvenile Justice Actની કલમ 75 તથા IPCની કેટલીક કલમો હેઠળ FIR નોંધાવવામાં આવી હતી.
આક્ષેપ હતો કે પિતાએ બાળક સાથે જાતીય દુર્વ્યવહાર કર્યો હતો. બાળકના નિવેદનો લેવામાં આવ્યા હતા અને તેની તબીબી તપાસ પણ કરવામાં આવી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટે બાદમાં તપાસ CBIને સોંપી હતી. CBI દ્વારા નિષ્ણાતોની ટીમની મદદથી તપાસ કરવામાં આવી હતી અને અંતે CBIના અહેવાલને ધ્યાનમાં લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે POCSO સંબંધિત FIR રદ કરી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટે POCSO FIR રદ કરી
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના નિષ્કર્ષમાં FIR No. 76/2024, જે બાદમાં CBI Case RC0352026S0003 તરીકે નોંધાઈ હતી, તેમાં POCSO Actની કલમ 10, JJ Actની કલમ 75 તથા IPCની કલમો 323, 504 અને 506 read with Section 34 હેઠળ પિતા વિરુદ્ધની કાર્યવાહી રદ કરી હતી.
કોર્ટે બાળકની કાનૂની કસ્ટડી પિતા ‘R’ પાસે રહેશે તેવું પણ નિર્ધારિત કર્યું.
જોકે બાળકની લાંબા સમયથી માતા પાસે રહેલી શારીરિક કસ્ટડીને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે તરત જ બાળકને પિતાને સોંપવાને બદલે Family Courtને નિષ્ણાતોની સમિતિની સલાહથી બાળકને ધીમે ધીમે પિતા અને તેમના પરિવાર સાથે reintegrate કરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવા જણાવ્યું.
POCSO કાયદાનો હેતુ નબળો ન થવો જોઈએ
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે POCSO Act બાળકોને જાતીય હુમલા, જાતીય સતામણી અને બાળ જાતીય શોષણથી બચાવવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે અને તેના કડક અમલને કોઈપણ રીતે નબળો કરી શકાય નહીં.
સાથે જ કોર્ટનું માનવું હતું કે કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં POCSOની ફરિયાદના કારણે આરોપી વ્યક્તિને અપૂરણીય નુકસાન થઈ શકે છે. તેથી કાયદાના હેતુ અને આરોપીના અધિકારો વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે ચોક્કસ સાવચેતી જરૂરી છે.
કઈ પરિસ્થિતિમાં આ safeguards લાગુ થશે?
સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે આ ખાસ safeguards ત્યારે લાગુ પડશે જ્યારે બે પરિસ્થિતિઓ એકસાથે હાજર હોય.
પ્રથમ, POCSO હેઠળનો આરોપ બાળકના માતા-પિતા અથવા બાળક સાથે એક જ છત નીચે રહેતા અન્ય પરિવારના સભ્ય સામે કરવામાં આવ્યો હોય.
બીજું, બાળકના માતા-પિતા વચ્ચે કોઈ પ્રકારનો matrimonial dispute અથવા તણાવપૂર્ણ વૈવાહિક સંબંધ હોય.
આવી ફરિયાદ મળતી વખતે પોલીસ અધિકારીએ શરૂઆતમાં જ તપાસવું પડશે કે માતા-પિતા વચ્ચે આવો વૈવાહિક વિવાદ અસ્તિત્વમાં છે કે નહીં.
POCSO FIR બાદ તરત ધરપકડ ન કરવી
સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે ઉપરોક્ત બંને પરિસ્થિતિઓ હાજર હોય ત્યારે FIR નોંધાયા બાદ તપાસ અધિકારીએ ઉતાવળમાં આરોપીની ધરપકડ ન કરવી જોઈએ.
BNSSની કલમ 35 હેઠળ ધરપકડની સત્તા પોલીસને આપવામાં આવી છે, પરંતુ આ સત્તા હોવી અને તેનો ઉપયોગ કરવો બંને અલગ બાબતો છે.
ધરપકડ ત્યારે જ થવી જોઈએ જ્યારે કાયદામાં નિર્ધારિત જરૂરી શરતો પૂર્ણ થતી હોય અને પોલીસ અધિકારી પાસે આરોપીએ ગુનો કર્યો હોવાનું માનવા માટે યોગ્ય કારણ હોય.
ખાસ કરીને BNSSની કલમ 35 હેઠળ જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં ધરપકડના કારણો લેખિતમાં નોંધવાના રહેશે.
બાળકના મનોવૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન માટે નિષ્ણાતની મદદ
સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા નક્કી કરી છે.
આવી પરિસ્થિતિમાં તપાસ અધિકારી અથવા Special Juvenile Police Unitએ District Child Protection Unit અથવા જ્યાં DCPU ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યાં District Legal Services Authorityની સલાહથી Child and Adolescent Psychiatry અથવા Clinical Psychologyના નિષ્ણાતની સેવા લેવી જોઈએ.
નિષ્ણાતનું નામ સામાન્ય રીતે POCSO Rules, 2020ના Rule 5 હેઠળ DCPU દ્વારા જાળવવામાં આવતા રજિસ્ટરમાંથી લેવામાં આવવું જોઈએ.
અપવાદરૂપ પરિસ્થિતિમાં, જ્યાં ઉપલબ્ધ સામગ્રી ખૂબ જ સ્પષ્ટ હોય, તપાસ અધિકારી લેખિત કારણો નોંધ્યા બાદ નિષ્ણાતની સેવા લેવાનું ટાળી શકે છે.
બાળકનું મૂલ્યાંકન સ્વતંત્ર રીતે થવું જોઈએ
સુપ્રીમ કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે બાળકનું psychological અથવા psychiatric evaluation સ્વતંત્ર રીતે થવું જોઈએ.
બાળક પર કોઈપણ પ્રકારનું દબાણ ન આવે અને તેને વારંવાર પૂછપરછ અથવા હેરાનગતિનો સામનો ન કરવો પડે તેની કાળજી રાખવી જરૂરી છે.
જો Child Welfare Committee દ્વારા બાળકને મદદ કરવા માટે Support Person નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો હોય, તો યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં તે વ્યક્તિ બાળક સાથે evaluation દરમિયાન રહી શકે છે.
નિષ્ણાતનો અહેવાલ માત્ર સહાયક સામગ્રી છે
નિષ્ણાત દ્વારા આપવામાં આવતો psychological અથવા psychiatric report મહત્વપૂર્ણ રહેશે, પરંતુ તપાસ અધિકારી તેના તારણોથી બંધાયેલો રહેશે નહીં.
આ અહેવાલ માત્ર તપાસ અધિકારીને ધરપકડ અંગેની સત્તાનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરવા માટેનો એક આધાર છે.
તે જ રીતે, નિષ્ણાતનો અહેવાલ એકમાત્ર આધાર બનાવીને chargesheet અથવા closure report પણ દાખલ કરી શકાય નહીં. તપાસ કાયદા મુજબ ચાલુ રાખવાની રહેશે.
POCSO કેસ નોંધાયો એટલે આરોપ સાચો માનવો નહીં
બાળકની custody અથવા guardianship અંગે માતા-પિતા વચ્ચે વિવાદ ચાલતો હોય અને તે દરમિયાન એક માતા અથવા પિતા બીજા સામે POCSOનો આરોપ મૂકે, ત્યારે માત્ર FIR નોંધાઈ છે એટલા આધારે આરોપ સાચો હોવાનું માની શકાય નહીં.
સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના ન્યાયિક અભિગમનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું કે POCSO કેસનું માત્ર registration બીજા માતા-પિતાના legitimate custody અથવા guardianship claimને હરાવવા માટેનું સાધન બની શકે નહીં.
સંબંધિત Family Court અથવા અન્ય કોર્ટએ તપાસ એજન્સી દ્વારા એકત્ર કરવામાં આવેલી સામગ્રી સહિત સમગ્ર પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં લઈને કેસ-ટુ-કેસ ધોરણે prima facie દૃષ્ટિકોણ બનાવવો જોઈએ કે આરોપો આધારવિહોણા છે કે નહીં.
કસ્ટડી કેસમાં POCSO FIRનો સીધો પ્રભાવ નહીં
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો POCSO ફરિયાદ દુર્ભાવનાપૂર્ણ રીતે બાળકની custody અથવા guardianshipની કાર્યવાહી દરમિયાન કરવામાં આવી હોય, તો તેનો હેતુ બીજા માતા-પિતાને custody proceedingમાં નુકસાન પહોંચાડવાનો હોઈ શકે છે.
આથી માત્ર POCSO FIR નોંધાઈ છે તે કારણસર બાળકની કસ્ટડી અંગે આપોઆપ કોઈ નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી.
કોર્ટએ સંબંધિત તમામ સામગ્રી અને તપાસના પરિણામોને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લેવો જોઈએ.
Special Court માટે પણ મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
જો POCSO Actની Section 33 હેઠળ private complaint દાખલ કરવામાં આવે અને ઉપરોક્ત threshold conditions લાગુ પડતી હોય, તો Special Courtએ ફરિયાદ પર યાંત્રિક રીતે cognizance લઈને summons જારી ન કરવા જોઈએ.
Special Courtએ ફરિયાદ અને ઉપલબ્ધ સામગ્રીનું ધ્યાનપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ અને prima facie પૂરતા grounds છે કે નહીં તે જોવું જોઈએ.
આ તબક્કે પણ child and adolescent psychiatry અથવા clinical psychologyના નિષ્ણાતની મદદ લેવાની રહેશે.
અપવાદરૂપ પરિસ્થિતિમાં, જો સામગ્રી સ્પષ્ટ અને પૂરતી હોય, તો કોર્ટ લેખિત કારણો નોંધ્યા બાદ નિષ્ણાતની મદદ લેવાનું ટાળી શકે છે.
Remand અને Bail અંગે પણ કોર્ટની મહત્વપૂર્ણ નોંધ
સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે threshold conditions લાગુ પડતા કેસોમાં remand અને bail અંગે વિચાર કરતી કોર્ટોએ પણ તપાસ અધિકારીએ BNSSની કલમ 35ની જોગવાઈઓનું પાલન કર્યું છે કે નહીં તે તપાસવું જોઈએ.
ખાસ કરીને ધરપકડ કરતી વખતે માતા-પિતા વચ્ચેનો વૈવાહિક વિવાદ અને ફરિયાદ ઊભી થવાની સમગ્ર પરિસ્થિતિ ધ્યાનમાં લેવામાં આવી હતી કે નહીં તે પણ જોવાનું રહેશે.
આ રીતે અનાવશ્યક ધરપકડથી થતી હાનિ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેતી અટકાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
દરેક કેસ માટે એક જ ફોર્મ્યુલા નહીં
સુપ્રીમ કોર્ટે ખાસ નોંધ્યું કે આવા કેસોમાં તમામ પરિસ્થિતિઓ એકસરખી હોતી નથી.
તેથી દરેક કેસ માટે એક કડક અને એકસરખો નિયમ નક્કી કરવો શક્ય નથી. સંબંધિત કોર્ટએ કેસના તથ્યો અને પરિસ્થિતિઓના આધારે ન્યાયિક બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને યોગ્ય નિર્ણય લેવો પડશે.
નિષ્ણાતોની યાદી તૈયાર કરવાનો નિર્દેશ
સુપ્રીમ કોર્ટે તમામ જિલ્લાઓમાં District Child Protection Unit દ્વારા POCSO Rules, 2020ના Rule 5 હેઠળ જાળવવામાં આવતા રજિસ્ટરમાં Child and Adolescent Psychiatry અને Clinical Psychologyના નિષ્ણાતોના નામ સામેલ કરવાની વ્યવસ્થા અપડેટ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો અંતિમ આદેશ : POCSO માં બાળકની કસ્ટડીના વિવાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટના મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશો
આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે પિતા વિરુદ્ધ નોંધાયેલી POCSO FIR રદ કરી હતી અને બાળકની legal custody પિતા પાસે રહેશે તેવું નક્કી કર્યું હતું.
બાળકની physical custody ફરીથી પિતા સાથે જોડવાની પ્રક્રિયા Family Courtને સોંપવામાં આવી હતી. આ પ્રક્રિયામાં CBIના અધિકારીઓ અને NIMHANSના Child and Adolescent Psychiatry તથા Clinical Psychologyના નિષ્ણાતોની સમિતિ Family Courtને સલાહ આપશે.
કોર્ટે માતાને આ reintegration પ્રક્રિયામાં સંપૂર્ણ સહકાર આપવા જણાવ્યું છે.
આ ઉપરાંત, અગાઉ નોંધાયેલી કેટલીક અન્ય કાર્યવાહી પણ કેસની સમગ્ર પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને રદ કરવામાં આવી હતી.
નિષ્કર્ષ : POCSO માં બાળકની કસ્ટડીના વિવાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટના મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશો
આ ચુકાદો POCSO Actના મૂળ હેતુને નબળો બનાવવાનો પ્રયાસ નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે એક તરફ બાળકોને જાતીય શોષણથી સુરક્ષિત રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે અને બીજી તરફ વૈવાહિક તથા custody disputesના સંદર્ભમાં POCSO ફરિયાદનો ઉપયોગ થાય ત્યારે તપાસ અને ધરપકડમાં કાયદેસરની સાવચેતી રાખવાની જરૂરિયાત દર્શાવી છે.
ખાસ કરીને પોલીસ માટે BNSSની કલમ 35 હેઠળ ધરપકડ અંગેની કાયદેસરની શરતોનું પાલન, જરૂર પડે ત્યારે child psychology/psychiatry expertની મદદ અને Family Court માટે માત્ર POCSO FIRના આધારે custody અંગે નિર્ણય ન લેવાની દિશા આ ચુકાદાના મહત્વપૂર્ણ પાસાં છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે અંતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બાળકના શ્રેષ્ઠ હિતનું રક્ષણ સમગ્ર પ્રક્રિયાનું કેન્દ્રબિંદુ રહેવું જોઈએ અને દરેક કેસમાં ઉપલબ્ધ સામગ્રી તથા ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓના આધારે ન્યાયિક નિર્ણય લેવો જોઈએ.
ચુકાદો: ‘R’ v. ‘E’ & Anr.
સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ ઇન્ડિયા
તારીખ: 24 સપ્ટેમ્બર 2026
2026 INSC 1049
Civil Appeal No. 13119 of 2026 તથા સંબંધિત Criminal Appeals
POCSO Act, POCSO Act 2012, સુપ્રીમ કોર્ટ, Supreme Court, POCSO કેસ, બાળકની કસ્ટડી, Child Custody, Guardianship, Matrimonial Dispute, વૈવાહિક વિવાદ, BNSS Section 35, BNSS કલમ 35, POCSO Safeguards, Child Abuse Case, Child Psychology, Clinical Psychology, Child Welfare Committee, CBI Investigation, Family Court, NIMHANS, Legal News, Indian Judiciary, Supreme Court Judgment, POCSO Misuse, કાનૂની સમાચાર, કાનૂની ચુકાદો