AIBE – Constitutional Law of India – 100 Most Important MCQ
Click the Language Button below to read in your language.
AIBE ની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે ભારતીય બંધારણના સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પરથી Rajan Sir દ્વારા આ 100 MCQ તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. આ પ્રશ્નો ખાસ કરીને બંધારણની કલમો (Articles), મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights), મૂળભૂત ફરજો (Fundamental Duties), રાજ્યના નીતિનિર્દેશક તત્ત્વો (DPSP), સંસદ, રાષ્ટ્રપતિ, ન્યાયતંત્ર, રિટ (Writs), બંધારણીય સુધારા અને મહત્વપૂર્ણ કેસ પર આધારિત છે.
વિભાગ 1: બંધારણ, પ્રસ્તાવના અને પ્રારંભિક જોગવાઈઓ
AIBE – Constitutional Law of India – 100 Most Important MCQ – Prepared By Rajan Sir
પ્રશ્ન 1. ભારતીય બંધારણ કઈ તારીખે અમલમાં આવ્યું હતું?
(A) 15 ઓગસ્ટ, 1947
(B) 26 નવેમ્બર, 1949
(C) 26 જાન્યુઆરી, 1950
(D) 24 જાન્યુઆરી, 1950
સાચો જવાબ: (C) 26 જાન્યુઆરી, 1950
સમજૂતી: ભારતીય બંધારણ 26 નવેમ્બર, 1949ના રોજ સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ 26 જાન્યુઆરી, 1950ના રોજ અમલમાં આવ્યું હતું.
પ્રશ્ન 2. ભારતીય બંધારણની મુસદ્દા સમિતિ (Drafting Committee)ના અધ્યક્ષ કોણ હતા?
(A) ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
(B) જવાહરલાલ નહેરુ
(C) ડૉ. બી. આર. આંબેડકર
(D) સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ
સાચો જવાબ: (C) ડૉ. બી. આર. આંબેડકર
સમજૂતી: ડૉ. બી. આર. આંબેડકર બંધારણની મુસદ્દા સમિતિના અધ્યક્ષ હતા અને તેમને ભારતીય બંધારણના મુખ્ય ઘડવૈયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન 3. ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવનામાં ‘સમાજવાદી’ (Socialist) અને ‘ધર્મનિરપેક્ષ’ (Secular) શબ્દો કયા સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યા?
(A) 24મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા
(B) 42મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા
(C) 44મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા
(D) 52મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા
સાચો જવાબ: (B) 42મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા
સમજૂતી: 42મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 1976 દ્વારા પ્રસ્તાવનામાં Socialist, Secular અને Integrity શબ્દો ઉમેરવામાં આવ્યા હતા.
પ્રશ્ન 4. ભારતને બંધારણના Article 1 હેઠળ શું કહેવામાં આવ્યું છે?
(A) Federation of States
(B) Confederation of States
(C) Union of States
(D) Republic of Provinces
સાચો જવાબ: (C) Union of States
સમજૂતી: Article 1 મુજબ, India એટલે કે Bharat, Statesનો Union છે. બંધારણમાં ભારતને Union of States તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે.
પ્રશ્ન 5. ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવના (Preamble)માં ભારતને કયા સ્વરૂપે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે?
(A) Sovereign Democratic Monarchy
(B) Sovereign Socialist Secular Democratic Republic
(C) Federal Socialist Monarchy
(D) Socialist Parliamentary Kingdom
સાચો જવાબ: (B) Sovereign Socialist Secular Democratic Republic
સમજૂતી: પ્રસ્તાવના ભારતને Sovereign, Socialist, Secular, Democratic અને Republic તરીકે ઓળખાવે છે.
પ્રશ્ન 6. પ્રસ્તાવનામાં સમાવિષ્ટ ‘Justice’નો અર્થ કયા પ્રકારના ન્યાયનો સમાવેશ કરે છે?
(A) માત્ર સામાજિક ન્યાય
(B) માત્ર આર્થિક ન્યાય
(C) માત્ર રાજકીય ન્યાય
(D) સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય
સાચો જવાબ: (D) સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય
સમજૂતી: પ્રસ્તાવનામાં Justiceના ત્રણ સ્વરૂપોનો સમાવેશ થાય છે: Social, Economic અને Political Justice.
પ્રશ્ન 7. પ્રસ્તાવનાને બંધારણનો ભાગ ગણવામાં આવે છે તે સિદ્ધાંત કયા કેસમાં સ્થાપિત થયો?
(A) A.K. Gopalan v. State of Madras
(B) Kesavananda Bharati v. State of Kerala
(C) Golaknath v. State of Punjab
(D) Minerva Mills v. Union of India
સાચો જવાબ: (B) Kesavananda Bharati v. State of Kerala
સમજૂતી: Kesavananda Bharati કેસ, 1973માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે પ્રસ્તાવના બંધારણનો ભાગ છે અને બંધારણના મૂળભૂત માળખાને નષ્ટ કરી શકાય નહીં.
પ્રશ્ન 8. ભારતીય બંધારણમાં નાગરિકત્વની જોગવાઈઓ કયા ભાગમાં છે?
(A) Part I
(B) Part II
(C) Part III
(D) Part IV
સાચો જવાબ: (B) Part II
સમજૂતી: ભારતીય બંધારણના Part IIમાં Article 5થી Article 11 સુધી નાગરિકત્વ સંબંધિત જોગવાઈઓ આપવામાં આવી છે.
પ્રશ્ન 9. ભારતીય બંધારણમાં નવા રાજ્યની રચના અથવા રાજ્યની સીમાઓમાં ફેરફાર કરવાની સત્તા કોને છે?
(A) સુપ્રીમ કોર્ટ
(B) રાષ્ટ્રપતિ
(C) સંસદ
(D) રાજ્યપાલ
સાચો જવાબ: (C) સંસદ
સમજૂતી: Article 3 હેઠળ સંસદ નવા રાજ્યની રચના, રાજ્યની સીમાઓમાં ફેરફાર, વિસ્તાર વધારવો કે ઘટાડવો અને રાજ્યનું નામ બદલવાની સત્તા ધરાવે છે.
પ્રશ્ન 10. ભારતીય બંધારણમાં નાગરિકત્વ સંબંધિત કાયદો બનાવવાની સત્તા સંસદને કયા Article હેઠળ આપવામાં આવી છે?
(A) Article 5
(B) Article 9
(C) Article 10
(D) Article 11
સાચો જવાબ: (D) Article 11
સમજૂતી: Article 11 સંસદને નાગરિકત્વ મેળવવા, ગુમાવવા અને નાગરિકત્વ સંબંધિત અન્ય બાબતો અંગે કાયદો બનાવવાની સત્તા આપે છે.
વિભાગ 2: મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights)
પ્રશ્ન 11. મૂળભૂત અધિકારો ભારતીય બંધારણના કયા ભાગમાં આપવામાં આવ્યા છે?
(A) Part II
(B) Part III
(C) Part IV
(D) Part V
સાચો જવાબ: (B) Part III
સમજૂતી: મૂળભૂત અધિકારો ભારતીય બંધારણના Part IIIમાં Article 12થી Article 35 સુધી આપવામાં આવ્યા છે.
પ્રશ્ન 12. Article 12 હેઠળ ‘State’ની વ્યાખ્યામાં કઈ સંસ્થાનો સમાવેશ થાય છે?
(A) માત્ર કેન્દ્ર સરકાર
(B) માત્ર રાજ્ય સરકાર
(C) કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો તથા સંબંધિત સત્તાધિકારીઓ
(D) માત્ર ખાનગી કંપનીઓ
સાચો જવાબ: (C) કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો તથા સંબંધિત સત્તાધિકારીઓ
સમજૂતી: Article 12માં ભારત સરકાર, સંસદ, રાજ્ય સરકારો, રાજ્ય વિધાનમંડળો, સ્થાનિક સત્તાધિકારીઓ તથા અન્ય સંબંધિત સત્તાધિકારીઓનો સમાવેશ થાય છે.
પ્રશ્ન 13. Article 14 કયો અધિકાર આપે છે?
(A) ધર્મની સ્વતંત્રતા
(B) કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ
(C) શિક્ષણનો અધિકાર
(D) મિલકતનો અધિકાર
સાચો જવાબ: (B) કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ
સમજૂતી: Article 14 દરેક વ્યક્તિને Equality before Law અને Equal Protection of Lawsનો અધિકાર આપે છે.
પ્રશ્ન 14. Article 15 હેઠળ ભેદભાવ કયા આધારો પર પ્રતિબંધિત છે?
(A) ધર્મ
(B) જાતિ
(C) લિંગ અને જન્મસ્થળ સહિતના નિર્દિષ્ટ આધારો
(D) ઉપરોક્ત તમામ
સાચો જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ
સમજૂતી: Article 15 ધર્મ, જાતિ, race, sex અને place of birthના આધારે ભેદભાવ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. આ Articleમાં વિશેષ જોગવાઈઓ માટે અપવાદો પણ છે.
પ્રશ્ન 15. સરકારી નોકરીમાં સમાન તકનો અધિકાર કયા Article હેઠળ આપવામાં આવ્યો છે?
(A) Article 14
(B) Article 15
(C) Article 16
(D) Article 17
સાચો જવાબ: (C) Article 16
સમજૂતી: Article 16 સરકારી નોકરી અને જાહેર રોજગાર સંબંધિત બાબતોમાં સમાન તકની જોગવાઈ કરે છે.
પ્રશ્ન 16. અસ્પૃશ્યતા (Untouchability) નાબૂદ કરવાનો અધિકાર કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 15
(B) Article 16
(C) Article 17
(D) Article 18
સાચો જવાબ: (C) Article 17
સમજૂતી: Article 17 અસ્પૃશ્યતા નાબૂદ કરે છે અને કોઈપણ સ્વરૂપે તેની પ્રથા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
પ્રશ્ન 17. સરકારી અથવા અન્ય પ્રતિબંધિત શીર્ષકો (Titles) નાબૂદ કરવાની જોગવાઈ કયા Articleમાં છે?
(A) Article 16
(B) Article 17
(C) Article 18
(D) Article 19
સાચો જવાબ: (C) Article 18
સમજૂતી: Article 18 રાજ્ય દ્વારા titles આપવાની પ્રથા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, જોકે Military અને Academic distinctions માટે અપવાદ છે.
પ્રશ્ન 18. Article 19 હેઠળ ભારતીય નાગરિકોને કેટલા મુખ્ય સ્વતંત્રતાઓ આપવામાં આવી છે?
(A) 4
(B) 5
(C) 6
(D) 7
સાચો જવાબ: (C) 6
સમજૂતી: Article 19(1) હેઠળ હાલમાં છ સ્વતંત્રતાઓ છે. મિલકત મેળવવાનો, રાખવાનો અને વેચવાનો અધિકાર મૂળ Article 19(1)(f) હેઠળ હતો, પરંતુ 44મા સુધારા દ્વારા તેને દૂર કરવામાં આવ્યો.
પ્રશ્ન 19. વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 19(1)(a)
(B) Article 19(1)(b)
(C) Article 19(1)(c)
(D) Article 19(1)(d)
સાચો જવાબ: (A) Article 19(1)(a)
સમજૂતી: Article 19(1)(a) નાગરિકોને Speech and Expressionની સ્વતંત્રતા આપે છે. આ અધિકાર સંપૂર્ણ નિરંકુશ નથી અને Article 19(2) હેઠળ વાજબી પ્રતિબંધો લાગુ પડે છે.
પ્રશ્ન 20. શાંતિપૂર્ણ અને નિઃશસ્ત્ર સભા કરવાનો અધિકાર કયા Article હેઠળ આપવામાં આવ્યો છે?
(A) Article 19(1)(a)
(B) Article 19(1)(b)
(C) Article 19(1)(c)
(D) Article 19(1)(g)
સાચો જવાબ: (B) Article 19(1)(b)
સમજૂતી: Article 19(1)(b) નાગરિકોને શાંતિપૂર્ણ અને નિઃશસ્ત્ર રીતે ભેગા થવાની સ્વતંત્રતા આપે છે.
પ્રશ્ન 21. સંગઠન, યુનિયન અથવા સહકારી મંડળી બનાવવાની સ્વતંત્રતા કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 19(1)(a)
(B) Article 19(1)(b)
(C) Article 19(1)(c)
(D) Article 19(1)(e)
સાચો જવાબ: (C) Article 19(1)(c)
સમજૂતી: Article 19(1)(c) હેઠળ નાગરિકોને Associations, Unions અને Cooperative Societies રચવાની સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી છે.
પ્રશ્ન 22. ભારતમાં કોઈપણ સ્થળે મુક્તપણે ફરવાનો અધિકાર કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 19(1)(a)
(B) Article 19(1)(d)
(C) Article 19(1)(e)
(D) Article 19(1)(g)
સાચો જવાબ: (B) Article 19(1)(d)
સમજૂતી: Article 19(1)(d) ભારતના સમગ્ર પ્રદેશમાં મુક્તપણે ફરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે, જે વાજબી પ્રતિબંધોને આધીન છે.
પ્રશ્ન 23. ભારતમાં કોઈપણ સ્થળે રહેવા અને વસવાટ કરવાનો અધિકાર કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 19(1)(a)
(B) Article 19(1)(b)
(C) Article 19(1)(e)
(D) Article 19(1)(f)
સાચો જવાબ: (C) Article 19(1)(e)
સમજૂતી: Article 19(1)(e) નાગરિકોને ભારતના કોઈપણ વિસ્તારમાં રહેવા અને વસવાટ કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે.
પ્રશ્ન 24. વ્યવસાય, ધંધો અથવા રોજગાર કરવાની સ્વતંત્રતા કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 19(1)(a)
(B) Article 19(1)(c)
(C) Article 19(1)(e)
(D) Article 19(1)(g)
સાચો જવાબ: (D) Article 19(1)(g)
સમજૂતી: Article 19(1)(g) નાગરિકોને કોઈપણ વ્યવસાય, ધંધો, વેપાર અથવા રોજગાર કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે.
પ્રશ્ન 25. ફોજદારી કાયદામાં ભૂતકાળમાં લાગુ ન હોય તેવા કાયદા હેઠળ સજા ન આપવાની સુરક્ષા કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 20(1)
(B) Article 20(2)
(C) Article 20(3)
(D) Article 21
સાચો જવાબ: (A) Article 20(1)
સમજૂતી: Article 20(1) Ex Post Facto Criminal Law સામે સુરક્ષા આપે છે. ગુનો બને તે સમયે જે કાયદો અમલમાં ન હતો તેના આધારે વ્યક્તિને દોષિત ઠરાવી સજા આપી શકાતી નથી.
પ્રશ્ન 26. Double Jeopardy સામે રક્ષણ કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 20(1)
(B) Article 20(2)
(C) Article 20(3)
(D) Article 22
સાચો જવાબ: (B) Article 20(2)
સમજૂતી: Article 20(2) મુજબ એક જ ગુના માટે એકવાર prosecution અને punishment થઈ ચૂક્યા હોય તો તે જ ગુના માટે ફરી prosecution અને punishment કરી શકાતું નથી.
પ્રશ્ન 27. Self-Incrimination સામે રક્ષણ કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 19
(B) Article 20(1)
(C) Article 20(2)
(D) Article 20(3)
સાચો જવાબ: (D) Article 20(3)
સમજૂતી: Article 20(3) મુજબ કોઈ આરોપીને પોતાના વિરુદ્ધ સાક્ષી આપવા માટે ફરજ પાડી શકાતો નથી.
પ્રશ્ન 28. જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 19
(B) Article 20
(C) Article 21
(D) Article 22
સાચો જવાબ: (C) Article 21
સમજૂતી: Article 21 મુજબ કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયા સિવાય કોઈ વ્યક્તિને તેના જીવન અથવા વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાથી વંચિત કરી શકાતી નથી. ન્યાયિક અર્થઘટન દ્વારા તેનો વ્યાપ ખૂબ વિસ્તૃત થયો છે.
પ્રશ્ન 29. Article 21 હેઠળના અધિકારનો લાભ કોને મળે છે?
(A) માત્ર ભારતીય નાગરિકોને
(B) માત્ર સરકારી કર્મચારીઓને
(C) દરેક વ્યક્તિને
(D) માત્ર મતદારોને
સાચો જવાબ: (C) દરેક વ્યક્તિને
સમજૂતી: Article 21માં ‘Person’નો ઉપયોગ થયો હોવાથી તેનો લાભ ભારતીય નાગરિકો ઉપરાંત ભારતમાં રહેલી અન્ય વ્યક્તિઓને પણ મળે છે.
પ્રશ્ન 30. Article 21ના વ્યાપને વિસ્તૃત કરનાર પ્રસિદ્ધ કેસ કયો છે?
(A) A.K. Gopalan v. State of Madras
(B) Maneka Gandhi v. Union of India
(C) Shankari Prasad v. Union of India
(D) Berubari Union Case
સાચો જવાબ: (B) Maneka Gandhi v. Union of India
સમજૂતી: Maneka Gandhi કેસ, 1978માં સુપ્રીમ કોર્ટે Article 21 હેઠળની પ્રક્રિયા ન્યાયી, વાજબી અને યોગ્ય હોવી જોઈએ તે સિદ્ધાંતને મજબૂત કર્યો.
પ્રશ્ન 31. 6થી 14 વર્ષની વયના બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો અધિકાર કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 19
(B) Article 21
(C) Article 21A
(D) Article 45
સાચો જવાબ: (C) Article 21A
સમજૂતી: Article 21A 6થી 14 વર્ષની વયના બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો અધિકાર આપે છે. આ જોગવાઈ 86મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવી હતી.
પ્રશ્ન 32. Article 21A કયા બંધારણીય સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યો હતો?
(A) 42મો સુધારો
(B) 44મો સુધારો
(C) 73મો સુધારો
(D) 86મો સુધારો
સાચો જવાબ: (D) 86મો સુધારો
સમજૂતી: 86મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 2002 દ્વારા Article 21A ઉમેરવામાં આવ્યો હતો.
પ્રશ્ન 33. ધરપકડ અને અટકાયત સંબંધિત સુરક્ષા કયા Article હેઠળ આપવામાં આવી છે?
(A) Article 20
(B) Article 21
(C) Article 22
(D) Article 23
સાચો જવાબ: (C) Article 22
સમજૂતી: Article 22 ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને કેટલીક સુરક્ષાઓ આપે છે, જેમાં ધરપકડનાં કારણોની જાણ, વકીલની મદદ અને સામાન્ય રીતે 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. Preventive Detention માટે વિશેષ જોગવાઈઓ છે.
પ્રશ્ન 34. માનવ વેપાર અને બળજબરીથી કામ કરાવવાનો પ્રતિબંધ કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 21
(B) Article 22
(C) Article 23
(D) Article 24
સાચો જવાબ: (C) Article 23
સમજૂતી: Article 23 માનવ વેપાર, Begar અને અન્ય પ્રકારના Forced Labour પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
પ્રશ્ન 35. 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને જોખમી કારખાનાઓ, ખાણો અથવા જોખમી કામમાં રોજગાર આપવા પર પ્રતિબંધ કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 21
(B) Article 23
(C) Article 24
(D) Article 25
સાચો જવાબ: (C) Article 24
સમજૂતી: Article 24 મુજબ 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને Factory, Mine અથવા અન્ય Hazardous Employmentમાં કામે રાખી શકાય નહીં.
પ્રશ્ન 36. ધર્મ સ્વીકારવા, ધર્મનું પાલન કરવા અને ધર્મનો પ્રચાર કરવાની સ્વતંત્રતા કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 24
(B) Article 25
(C) Article 26
(D) Article 27
સાચો જવાબ: (B) Article 25
સમજૂતી: Article 25 દરેક વ્યક્તિને Freedom of Conscience અને ધર્મ સ્વીકારવા, અનુસરવા તથા પ્રચાર કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે. આ અધિકાર Public Order, Morality અને Healthને આધીન છે.
પ્રશ્ન 37. ધાર્મિક સંસ્થાઓને ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન કરવાની સ્વતંત્રતા કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 25
(B) Article 26
(C) Article 27
(D) Article 28
સાચો જવાબ: (B) Article 26
સમજૂતી: Article 26 ધાર્મિક સંપ્રદાયોને ધાર્મિક અને charitable સંસ્થાઓ સ્થાપવા, સંચાલિત કરવા અને ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન કરવાની કેટલીક સ્વતંત્રતાઓ આપે છે.
પ્રશ્ન 38. કોઈ ખાસ ધર્મના પ્રચાર અથવા જાળવણી માટે કર વસૂલવાની મનાઈ કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 25
(B) Article 26
(C) Article 27
(D) Article 28
સાચો જવાબ: (C) Article 27
સમજૂતી: Article 27 હેઠળ કોઈ વ્યક્તિને ખાસ ધર્મના પ્રચાર અથવા જાળવણી માટે કર ચૂકવવા ફરજ પાડી શકાય નહીં.
પ્રશ્ન 39. કેટલીક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ સંબંધિત જોગવાઈ કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 25
(B) Article 26
(C) Article 27
(D) Article 28
સાચો જવાબ: (D) Article 28
સમજૂતી: Article 28 કેટલીક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ અને ધાર્મિક ઉપાસનામાં ભાગ લેવાની બાબતોને નિયંત્રિત કરે છે.
પ્રશ્ન 40. લઘુમતી સમુદાયોને પોતાની ભાષા, લિપિ અને સંસ્કૃતિ જાળવવાનો અધિકાર કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 29
(B) Article 30
(C) Article 31
(D) Article 32
સાચો જવાબ: (A) Article 29
સમજૂતી: Article 29(1) અલગ ભાષા, લિપિ અથવા સંસ્કૃતિ ધરાવતા નાગરિકોના કોઈપણ વર્ગને તેને જાળવવાનો અધિકાર આપે છે.
પ્રશ્ન 41. ધાર્મિક અને ભાષાકીય લઘુમતીઓને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપવા અને સંચાલિત કરવાનો અધિકાર કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 28
(B) Article 29
(C) Article 30
(D) Article 32
સાચો જવાબ: (C) Article 30
સમજૂતી: Article 30 ધાર્મિક અને ભાષાકીય લઘુમતીઓને પોતાની પસંદગીની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપવા અને સંચાલિત કરવાનો અધિકાર આપે છે.
પ્રશ્ન 42. મૂળભૂત અધિકારોના અમલીકરણ માટે સુપ્રીમ કોર્ટમાં જવાનો અધિકાર કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 29
(B) Article 30
(C) Article 32
(D) Article 35
સાચો જવાબ: (C) Article 32
સમજૂતી: Article 32 હેઠળ વ્યક્તિ પોતાના Fundamental Rightsના અમલીકરણ માટે સુપ્રીમ કોર્ટમાં જઈ શકે છે. ડૉ. આંબેડકરે Article 32ને બંધારણનું હૃદય અને આત્મા ગણાવ્યો હતો.
પ્રશ્ન 43. Article 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ કઈ રિટ જારી કરી શકે છે?
(A) Habeas Corpus
(B) Mandamus
(C) Certiorari અને Prohibition
(D) ઉપરોક્ત તમામ
સાચો જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ
સમજૂતી: Article 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ Habeas Corpus, Mandamus, Prohibition, Certiorari અને Quo Warranto સહિતની રિટ જારી કરી શકે છે.
પ્રશ્ન 44. મિલકતનો અધિકાર હવે કયા Article હેઠળ આપવામાં આવેલ બંધારણીય અધિકાર છે?
(A) Article 19
(B) Article 21
(C) Article 31
(D) Article 300A
સાચો જવાબ: (D) Article 300A
સમજૂતી: 44મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા મિલકતનો અધિકાર Fundamental Rightમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યો. હવે Article 300A હેઠળ કાયદાની સત્તા સિવાય કોઈ વ્યક્તિને તેની મિલકતથી વંચિત કરી શકાય નહીં.
પ્રશ્ન 45. Fundamental Rightsને સંપૂર્ણપણે છોડી દેવાની અથવા Waive કરવાની મંજૂરી આપતી નથી તેવો સિદ્ધાંત કયા કેસમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો?
(A) Kesavananda Bharati
(B) Basheshar Nath v. Commissioner of Income Tax
(C) Minerva Mills
(D) Maneka Gandhi
સાચો જવાબ: (B) Basheshar Nath v. Commissioner of Income Tax
સમજૂતી: Basheshar Nath કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે વ્યક્તિ Fundamental Rightsને પોતાની ઇચ્છાથી waive કરી શકતી નથી.
વિભાગ 3: રિટ (Writs), ન્યાયિક સમીક્ષા અને મહત્વપૂર્ણ કેસ
પ્રશ્ન 46. Habeas Corpus રિટનો મુખ્ય હેતુ શું છે?
(A) જાહેર અધિકારીને ફરજ બજાવવા આદેશ આપવો
(B) ગેરકાયદેસર અટકાયતમાંથી વ્યક્તિને મુક્ત કરાવવી
(C) નીચલી અદાલતના નિર્ણયને રદ કરવો
(D) સરકારી પદ પર અધિકાર તપાસવો
સાચો જવાબ: (B) ગેરકાયદેસર અટકાયતમાંથી વ્યક્તિને મુક્ત કરાવવી
સમજૂતી: Habeas Corpusનો અર્થ થાય છે અટકાયતમાં રાખવામાં આવેલી વ્યક્તિને કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવી. ગેરકાયદેસર અટકાયત સામે આ રિટ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
પ્રશ્ન 47. Mandamus રિટનો હેતુ શું છે?
(A) ગેરકાયદેસર અટકાયત દૂર કરવી
(B) જાહેર અધિકારી અથવા જાહેર સંસ્થા પર કાયદેસરની ફરજ બજાવવાનો આદેશ આપવો
(C) અદાલતના નિર્ણયને રદ કરવો
(D) પદની કાયદેસરતા તપાસવી
સાચો જવાબ: (B) જાહેર અધિકારી અથવા જાહેર સંસ્થા પર કાયદેસરની ફરજ બજાવવાનો આદેશ આપવો
સમજૂતી: Mandamus એટલે We Command. આ રિટ જાહેર ફરજ બજાવવા માટે સંબંધિત સત્તાધિકારીને આદેશ આપવા ઉપયોગમાં લેવાય છે.
પ્રશ્ન 48. Certiorari રિટનો મુખ્ય હેતુ શું છે?
(A) નીચલી અદાલત અથવા ટ્રિબ્યુનલના કાયદા વિરુદ્ધ નિર્ણયને રદ કરવો
(B) વ્યક્તિને અટકાયતમાંથી મુક્ત કરવી
(C) ચૂંટણી કરાવવી
(D) સંસદને કાયદો બનાવવા આદેશ આપવો
સાચો જવાબ: (A) નીચલી અદાલત અથવા ટ્રિબ્યુનલના કાયદા વિરુદ્ધ નિર્ણયને રદ કરવો
સમજૂતી: Certiorari રિટ દ્વારા સુપિરિયર કોર્ટ નીચલી અદાલત અથવા ટ્રિબ્યુનલના નિર્ણયની કાયદેસરતા તપાસીને યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં તેને રદ કરી શકે છે.
પ્રશ્ન 49. Prohibition રિટનો મુખ્ય હેતુ શું છે?
(A) નીચલી અદાલતને અધિકારક્ષેત્ર બહારની કાર્યવાહી ચાલુ રાખવાથી રોકવી
(B) વ્યક્તિને સરકારી નોકરી આપવી
(C) ગેરકાયદેસર અટકાયતમાંથી મુક્ત કરવી
(D) જાહેર અધિકારીને વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપવો
સાચો જવાબ: (A) નીચલી અદાલતને અધિકારક્ષેત્ર બહારની કાર્યવાહી ચાલુ રાખવાથી રોકવી
સમજૂતી: Prohibition રિટ દ્વારા ઉચ્ચ અદાલત નીચલી અદાલત અથવા ટ્રિબ્યુનલને તેના અધિકારક્ષેત્રની બહાર કાર્યવાહી કરતા રોકે છે.
પ્રશ્ન 50. Quo Warranto રિટનો હેતુ શું છે?
(A) ગેરકાયદેસર અટકાયત દૂર કરવી
(B) જાહેર પદ પર વ્યક્તિના અધિકારની તપાસ કરવી
(C) કાયદો રદ કરવો
(D) અધિકારીને ફરજ બજાવવા આદેશ આપવો
સાચો જવાબ: (B) જાહેર પદ પર વ્યક્તિના અધિકારની તપાસ કરવી
સમજૂતી: Quo Warrantoનો અર્થ છે ‘કયા અધિકારથી?’ આ રિટ દ્વારા વ્યક્તિ જાહેર પદ પર કાયદેસર રીતે નિયુક્ત છે કે નહીં તે તપાસવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન 51. Article 226 હેઠળ રિટ જારી કરવાની સત્તા કોને છે?
(A) માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટ
(B) હાઈકોર્ટ
(C) માત્ર સંસદ
(D) રાષ્ટ્રપતિ
સાચો જવાબ: (B) હાઈકોર્ટ
સમજૂતી: Article 226 હેઠળ હાઈકોર્ટ Fundamental Rights ઉપરાંત અન્ય કાનૂની અધિકારોના અમલીકરણ માટે પણ રિટ જારી કરી શકે છે.
પ્રશ્ન 52. Article 32 અને Article 226 વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત કયો છે?
(A) બંને માત્ર Fundamental Rights માટે જ છે
(B) Article 32 સુપ્રીમ કોર્ટ માટે છે અને Article 226 હાઈકોર્ટ માટે છે
(C) Article 226 માત્ર ફોજદારી કેસ માટે છે
(D) Article 32 માત્ર સરકારી અધિકારીઓ માટે છે
સાચો જવાબ: (B) Article 32 સુપ્રીમ કોર્ટ માટે છે અને Article 226 હાઈકોર્ટ માટે છે
સમજૂતી: Article 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ Fundamental Rightsના અમલીકરણ માટે રિટ આપે છે. Article 226 હેઠળ હાઈકોર્ટ Fundamental Rights ઉપરાંત અન્ય કાનૂની અધિકારો માટે પણ રિટ આપી શકે છે.
પ્રશ્ન 53. ન્યાયિક સમીક્ષા (Judicial Review)નો અર્થ શું છે?
(A) સંસદની ચૂંટણી કરવી
(B) ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કરવી
(C) કાયદા અને સરકારી કાર્યવાહી બંધારણીય રીતે માન્ય છે કે નહીં તે તપાસવું
(D) બંધારણમાં સુધારો કરવો
સાચો જવાબ: (C) કાયદા અને સરકારી કાર્યવાહી બંધારણીય રીતે માન્ય છે કે નહીં તે તપાસવું
સમજૂતી: Judicial Review દ્વારા અદાલતો કાયદા, સરકારી કાર્યવાહી અને અન્ય સંબંધિત નિર્ણયો બંધારણ સાથે સુસંગત છે કે નહીં તેની તપાસ કરી શકે છે.
પ્રશ્ન 54. ભારતીય બંધારણના Basic Structure Doctrineનો સિદ્ધાંત કયા કેસમાં સ્થાપિત થયો?
(A) Golaknath v. State of Punjab
(B) Kesavananda Bharati v. State of Kerala
(C) A.K. Gopalan v. State of Madras
(D) D.K. Basu v. State of West Bengal
સાચો જવાબ: (B) Kesavananda Bharati v. State of Kerala
સમજૂતી: 1973ના Kesavananda Bharati કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે સંસદ Article 368 હેઠળ બંધારણમાં સુધારો કરી શકે છે, પરંતુ બંધારણના Basic Structureને નષ્ટ કરી શકતી નથી.
પ્રશ્ન 55. Golaknath v. State of Punjab કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે શું ઠરાવ્યું હતું?
(A) સંસદ Fundamental Rightsમાં કોઈપણ સુધારો કરી શકે છે
(B) સંસદ Fundamental Rightsમાં સુધારો કરી શકતી નથી
(C) રાષ્ટ્રપતિ બંધારણમાં સુધારો કરી શકે છે
(D) Fundamental Rights માત્ર રાજ્ય સરકાર માટે છે
સાચો જવાબ: (B) સંસદ Fundamental Rightsમાં સુધારો કરી શકતી નથી
સમજૂતી: 1967ના Golaknath કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે એવો અભિપ્રાય આપ્યો હતો કે સંસદ Fundamental Rightsમાં સુધારો કરી શકતી નથી. આ અભિપ્રાયને બાદમાં 24મા સુધારા અને Kesavananda Bharatiના નિર્ણયથી બદલાયેલા બંધારણીય કાનૂની માળખામાં સમજવો જોઈએ.
પ્રશ્ન 56. Minerva Mills v. Union of India કેસમાં કયા સિદ્ધાંતને મહત્વ આપવામાં આવ્યું?
(A) સંસદની અમર્યાદિત સુધારાની સત્તા
(B) Fundamental Rights અને DPSP વચ્ચે સંતુલન તથા મર્યાદિત સુધારાની સત્તા
(C) રાષ્ટ્રપતિની સર્વોચ્ચ સત્તા
(D) રાજ્યપાલની વિધાનસભા વિરુદ્ધ સત્તા
સાચો જવાબ: (B) Fundamental Rights અને DPSP વચ્ચે સંતુલન તથા મર્યાદિત સુધારાની સત્તા
સમજૂતી: Minerva Mills કેસમાં Fundamental Rights અને Directive Principles વચ્ચેનું સંતુલન તથા સંસદની સુધારાની સત્તાની મર્યાદા Basic Structureનો ભાગ ગણવામાં આવી.
પ્રશ્ન 57. K.S. Puttaswamy v. Union of India કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કયો અધિકાર Fundamental Right તરીકે માન્ય કર્યો?
(A) Right to Property
(B) Right to Privacy
(C) Right to Trade
(D) Right to Vote
સાચો જવાબ: (B) Right to Privacy
સમજૂતી: 2017ના Puttaswamy કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે Privacyનો અધિકાર બંધારણ હેઠળ Fundamental Right છે તે માન્ય કર્યો, ખાસ કરીને Article 21 અને Part IIIના અન્ય અધિકારો સાથે તેના સંબંધમાં.
પ્રશ્ન 58. S.R. Bommai v. Union of India કેસ કઈ બાબત માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
(A) મિલકતનો અધિકાર
(B) રાષ્ટ્રપતિ શાસન અને સંઘવાદ
(C) શિક્ષણનો અધિકાર
(D) નાગરિકત્વ
સાચો જવાબ: (B) રાષ્ટ્રપતિ શાસન અને સંઘવાદ
સમજૂતી: S.R. Bommai કેસમાં Article 356 હેઠળ President’s Rule લાગુ કરવાની સત્તાની ન્યાયિક સમીક્ષા અને સંઘવાદને Basic Structure તરીકે મહત્વ આપવામાં આવ્યું.
પ્રશ્ન 59. D.K. Basu v. State of West Bengal કેસ કઈ બાબત માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
(A) ન્યાયાધીશોની નિમણૂક
(B) ધરપકડ અને કસ્ટડી દરમિયાન સુરક્ષાઓ
(C) રાજ્યની સીમાઓ
(D) નાણાકીય કટોકટી
સાચો જવાબ: (B) ધરપકડ અને કસ્ટડી દરમિયાન સુરક્ષાઓ
સમજૂતી: D.K. Basu કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ધરપકડ અને પોલીસ કસ્ટડી દરમિયાન માનવ અધિકારોના રક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા આપી હતી.
પ્રશ્ન 60. PUDR v. Union of India કેસમાં Forced Labour અંગે કયો મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત સ્થાપિત થયો?
(A) માત્ર શારીરિક બળથી કામ કરાવવું Forced Labour છે
(B) ન્યૂનતમ વેતન કરતાં ઓછું ચૂકવવું કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં Forced Labour ગણાઈ શકે છે
(C) સરકારી કર્મચારીઓ Forced Labour હેઠળ આવે છે
(D) Article 23 માત્ર વિદેશીઓને લાગુ પડે છે
સાચો જવાબ: (B) ન્યૂનતમ વેતન કરતાં ઓછું ચૂકવવું કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં Forced Labour ગણાઈ શકે છે
સમજૂતી: PUDR કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે Article 23નો વ્યાપ વિસ્તૃત રીતે સમજાવ્યો અને આર્થિક મજબૂરી હેઠળ ન્યૂનતમ વેતન કરતાં ઓછું ચૂકવવાની પરિસ્થિતિઓને Forced Labour સાથે જોડીને સમજાવી.
વિભાગ 4: રાજ્યના નીતિનિર્દેશક તત્ત્વો (DPSP) અને મૂળભૂત ફરજો
પ્રશ્ન 61. Directive Principles of State Policy (DPSP) ભારતીય બંધારણના કયા ભાગમાં છે?
(A) Part II
(B) Part III
(C) Part IV
(D) Part IVA
સાચો જવાબ: (C) Part IV
સમજૂતી: DPSP ભારતીય બંધારણના Part IVમાં Article 36થી Article 51 સુધી આપવામાં આવ્યા છે.
પ્રશ્ન 62. DPSP કોર્ટ દ્વારા સીધા અમલમાં મૂકી શકાય છે?
(A) હા, દરેક DPSP અમલમાં મૂકી શકાય છે
(B) ના, DPSP સામાન્ય રીતે ન્યાયાલય દ્વારા અમલમાં મૂકી શકાય તેવા નથી
(C) માત્ર Article 44 અમલમાં મૂકી શકાય છે
(D) માત્ર Article 39 અમલમાં મૂકી શકાય છે
સાચો જવાબ: (B) ના, DPSP સામાન્ય રીતે ન્યાયાલય દ્વારા અમલમાં મૂકી શકાય તેવા નથી
સમજૂતી: Article 37 મુજબ DPSP ન્યાયાલય દ્વારા અમલમાં મૂકી શકાય તેવા નથી, પરંતુ દેશના શાસનમાં મૂળભૂત છે અને કાયદા બનાવતી વખતે રાજ્યએ તેનો અમલ કરવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
પ્રશ્ન 63. સમાન નાગરિક સંહિતા (Uniform Civil Code) અમલમાં મૂકવા માટે રાજ્યને કયો Article માર્ગદર્શન આપે છે?
(A) Article 40
(B) Article 42
(C) Article 44
(D) Article 48
સાચો જવાબ: (C) Article 44
સમજૂતી: Article 44 હેઠળ રાજ્યએ સમગ્ર ભારતમાં નાગરિકો માટે Uniform Civil Code મેળવવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
પ્રશ્ન 64. ગ્રામ પંચાયતની રચના કરવા માટે રાજ્યને કયો Article સૂચના આપે છે?
(A) Article 38
(B) Article 39
(C) Article 40
(D) Article 43
સાચો જવાબ: (C) Article 40
સમજૂતી: Article 40 રાજ્યને ગ્રામ પંચાયતોનું સંગઠન કરવા અને તેમને સ્વશાસન માટે જરૂરી સત્તાઓ આપવાનો નિર્દેશ આપે છે.
પ્રશ્ન 65. સમાન કામ માટે સમાન વેતન (Equal Pay for Equal Work)નો સિદ્ધાંત કયા Article સાથે સંબંધિત છે?
(A) Article 38
(B) Article 39(d)
(C) Article 40
(D) Article 44
સાચો જવાબ: (B) Article 39(d)
સમજૂતી: Article 39(d) પુરુષો અને મહિલાઓ બંનેને સમાન કામ માટે સમાન વેતન આપવાના સિદ્ધાંતનો નિર્દેશ કરે છે.
પ્રશ્ન 66. કામદારોને માનવીય કાર્યપરિસ્થિતિઓ અને માતૃત્વ સહાય આપવાનો નિર્દેશ કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 39
(B) Article 40
(C) Article 42
(D) Article 43
સાચો જવાબ: (C) Article 42
સમજૂતી: Article 42 રાજ્યને કામદારો માટે Just and Humane Conditions of Work અને Maternity Reliefની જોગવાઈ કરવાની સૂચના આપે છે.
પ્રશ્ન 67. ન્યાયિક અને વહીવટી તંત્રને અલગ રાખવાનો નિર્દેશ કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 44
(B) Article 45
(C) Article 49
(D) Article 50
સાચો જવાબ: (D) Article 50
સમજૂતી: Article 50 રાજ્યને જાહેર સેવાઓમાં ન્યાયતંત્રને કાર્યપાલક તંત્રથી અલગ રાખવાનો નિર્દેશ આપે છે.
પ્રશ્ન 68. પર્યાવરણ, જંગલો અને વન્યજીવનનું રક્ષણ કરવાની રાજ્યની ફરજ કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 47
(B) Article 48
(C) Article 48A
(D) Article 49
સાચો જવાબ: (C) Article 48A
સમજૂતી: Article 48A રાજ્યને પર્યાવરણનું રક્ષણ અને સુધારણા તથા જંગલો અને વન્યજીવનની સુરક્ષા કરવાનો નિર્દેશ આપે છે. આ Article 42મા સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યો હતો.
પ્રશ્ન 69. Fundamental Duties ભારતીય બંધારણના કયા ભાગમાં આપવામાં આવી છે?
(A) Part III
(B) Part IV
(C) Part IVA
(D) Part V
સાચો જવાબ: (C) Part IVA
સમજૂતી: Fundamental Duties બંધારણના Part IVAમાં આપવામાં આવી છે.
પ્રશ્ન 70. Fundamental Duties કયા Article હેઠળ આપવામાં આવી છે?
(A) Article 50
(B) Article 51
(C) Article 51A
(D) Article 52
સાચો જવાબ: (C) Article 51A
સમજૂતી: Article 51A ભારતીય નાગરિકોની મૂળભૂત ફરજો દર્શાવે છે.
પ્રશ્ન 71. Fundamental Duties કયા બંધારણીય સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવી હતી?
(A) 24મો સુધારો
(B) 42મો સુધારો
(C) 44મો સુધારો
(D) 86મો સુધારો
સાચો જવાબ: (B) 42મો સુધારો
સમજૂતી: 42મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 1976 દ્વારા Part IVA અને Article 51A ઉમેરવામાં આવ્યા હતા.
પ્રશ્ન 72. ભારતીય બંધારણમાં હાલમાં Fundamental Dutiesની કુલ સંખ્યા કેટલી છે?
(A) 10
(B) 11
(C) 12
(D) 14
સાચો જવાબ: (B) 11
સમજૂતી: શરૂઆતમાં 10 ફરજો ઉમેરવામાં આવી હતી. 86મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા બાળકોને શિક્ષણ આપવાની ફરજ ઉમેરવામાં આવતા હાલમાં કુલ 11 Fundamental Duties છે.
પ્રશ્ન 73. 6થી 14 વર્ષની વયના બાળકોને શિક્ષણની તક પૂરી પાડવાની માતા-પિતા અથવા વાલી ફરજ કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 21
(B) Article 21A
(C) Article 51A(k)
(D) Article 45
સાચો જવાબ: (C) Article 51A(k)
સમજૂતી: Article 51A(k) હેઠળ માતા-પિતા અથવા વાલીની ફરજ છે કે તેઓ પોતાના 6થી 14 વર્ષની વયના બાળકને શિક્ષણની તક પૂરી પાડે.
વિભાગ 5: રાષ્ટ્રપતિ, સંસદ અને કેન્દ્ર સરકાર
AIBE – Constitutional Law of India – 100 Most Important MCQ – Prepared By Rajan Sir
પ્રશ્ન 74. ભારતના રાષ્ટ્રપતિનું પદ કયા Article હેઠળ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે?
(A) Article 50
(B) Article 52
(C) Article 54
(D) Article 56
સાચો જવાબ: (B) Article 52
સમજૂતી: Article 52 મુજબ ભારતના એક રાષ્ટ્રપતિ હશે.
પ્રશ્ન 75. ભારતના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી કોણ કરે છે?
(A) ભારતના તમામ નાગરિકો
(B) માત્ર લોકસભાના સભ્યો
(C) Electoral College
(D) સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશો
સાચો જવાબ: (C) Electoral College
સમજૂતી: રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં ચૂંટાયેલા લોકસભા અને રાજ્યસભાના સભ્યો તથા રાજ્યો અને નિર્ધારિત કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની વિધાનસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો ભાગ લે છે.
પ્રશ્ન 76. ભારતના રાષ્ટ્રપતિનો કાર્યકાળ કેટલો છે?
(A) 4 વર્ષ
(B) 5 વર્ષ
(C) 6 વર્ષ
(D) 7 વર્ષ
સાચો જવાબ: (B) 5 વર્ષ
સમજૂતી: Article 56 મુજબ રાષ્ટ્રપતિનો કાર્યકાળ 5 વર્ષનો હોય છે, જોકે તેઓ રાજીનામું આપી શકે છે અથવા બંધારણીય પ્રક્રિયા દ્વારા પદ પરથી દૂર થઈ શકે છે.
પ્રશ્ન 77. ભારતના રાષ્ટ્રપતિને બંધારણના ઉલ્લંઘન બદલ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા શું કહેવાય છે?
(A) Recall
(B) No Confidence Motion
(C) Impeachment
(D) Judicial Review
સાચો જવાબ: (C) Impeachment
સમજૂતી: Article 61 હેઠળ બંધારણના ઉલ્લંઘન બદલ રાષ્ટ્રપતિને Impeachmentની પ્રક્રિયા દ્વારા પદ પરથી દૂર કરી શકાય છે.
પ્રશ્ન 78. ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિનું પદ કયા Article હેઠળ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે?
(A) Article 61
(B) Article 63
(C) Article 65
(D) Article 66
સાચો જવાબ: (B) Article 63
સમજૂતી: Article 63 મુજબ ભારતના એક ઉપરાષ્ટ્રપતિ હશે.
પ્રશ્ન 79. ઉપરાષ્ટ્રપતિ ભારતની કઈ સંસ્થાના ex-officio Chairman છે?
(A) લોકસભા
(B) રાજ્યસભા
(C) સુપ્રીમ કોર્ટ
(D) ચૂંટણી પંચ
સાચો જવાબ: (B) રાજ્યસભા
સમજૂતી: Article 64 મુજબ ઉપરાષ્ટ્રપતિ રાજ્યસભાના પદાધિકારી અધ્યક્ષ (ex-officio Chairman) છે.
પ્રશ્ન 80. ભારતના વડાપ્રધાનની નિમણૂક કોણ કરે છે?
(A) લોકસભાના સ્પીકર
(B) મુખ્ય ન્યાયાધીશ
(C) રાષ્ટ્રપતિ
(D) રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ
સાચો જવાબ: (C) રાષ્ટ્રપતિ
સમજૂતી: Article 75 મુજબ વડાપ્રધાનની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે છે. સામાન્ય રીતે લોકસભામાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષ અથવા ગઠબંધનના નેતાને વડાપ્રધાન બનાવવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન 81. કેન્દ્ર સરકારના મંત્રીઓની નિમણૂક કોણ કરે છે?
(A) વડાપ્રધાન
(B) રાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાનની સલાહ પર
(C) લોકસભાના સ્પીકર
(D) સુપ્રીમ કોર્ટ
સાચો જવાબ: (B) રાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાનની સલાહ પર
સમજૂતી: Article 75 મુજબ મંત્રીઓની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ વડાપ્રધાનની સલાહ પર કરે છે.
પ્રશ્ન 82. કેન્દ્રની મંત્રીપરિષદ સામૂહિક રીતે કોના પ્રત્યે જવાબદાર છે?
(A) રાષ્ટ્રપતિ
(B) રાજ્યસભા
(C) લોકસભા
(D) સુપ્રીમ કોર્ટ
સાચો જવાબ: (C) લોકસભા
સમજૂતી: Article 75(3) મુજબ કેન્દ્રની મંત્રીપરિષદ સામૂહિક રીતે લોકસભા પ્રત્યે જવાબદાર છે.
પ્રશ્ન 83. ભારતીય સંસદમાં કયા સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે?
(A) માત્ર લોકસભા
(B) લોકસભા અને રાજ્યસભા
(C) રાષ્ટ્રપતિ, લોકસભા અને રાજ્યસભા
(D) વડાપ્રધાન અને લોકસભા
સાચો જવાબ: (C) રાષ્ટ્રપતિ, લોકસભા અને રાજ્યસભા
સમજૂતી: Article 79 મુજબ સંસદમાં રાષ્ટ્રપતિ અને બે ગૃહો એટલે કે Council of States (રાજ્યસભા) અને House of the People (લોકસભા)નો સમાવેશ થાય છે.
પ્રશ્ન 84. લોકસભાનો સામાન્ય કાર્યકાળ કેટલો છે?
(A) 4 વર્ષ
(B) 5 વર્ષ
(C) 6 વર્ષ
(D) 7 વર્ષ
સાચો જવાબ: (B) 5 વર્ષ
સમજૂતી: Article 83(2) મુજબ લોકસભાનો સામાન્ય કાર્યકાળ 5 વર્ષનો છે, જો તે અગાઉ વિખેરી ન નાખવામાં આવે. Emergency દરમિયાન બંધારણીય જોગવાઈઓ મુજબ કાર્યકાળ વધારી શકાય છે.
પ્રશ્ન 85. રાજ્યસભા અંગે કયું નિવેદન સાચું છે?
(A) રાજ્યસભા દર 5 વર્ષે વિખેરી નાખવામાં આવે છે
(B) રાજ્યસભા કાયમી ગૃહ છે
(C) રાજ્યસભાનો કાર્યકાળ 4 વર્ષ છે
(D) રાજ્યસભા માત્ર રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા રચાય છે
સાચો જવાબ: (B) રાજ્યસભા કાયમી ગૃહ છે
સમજૂતી: રાજ્યસભા કાયમી ગૃહ છે અને તેને વિખેરી શકાતી નથી. તેના સભ્યોમાંથી લગભગ એક તૃતીયાંશ સભ્યો દર બે વર્ષે નિવૃત્ત થાય છે.
પ્રશ્ન 86. Money Bill કયા ગૃહમાં રજૂ કરી શકાય છે?
(A) માત્ર રાજ્યસભામાં
(B) માત્ર લોકસભામાં
(C) બંને ગૃહોમાં
(D) સુપ્રીમ કોર્ટમાં
સાચો જવાબ: (B) માત્ર લોકસભામાં
સમજૂતી: Article 109 અને Article 110 હેઠળ Money Bill માત્ર લોકસભામાં રજૂ કરી શકાય છે. રાજ્યસભા તેને 14 દિવસમાં ભલામણો સાથે અથવા વગર પરત કરી શકે છે, પરંતુ લોકસભા તેની ભલામણો સ્વીકારવા માટે બંધાયેલ નથી.
પ્રશ્ન 87. Money Bill છે કે નહીં તે અંગે અંતિમ નિર્ણય કોણ કરે છે?
(A) રાષ્ટ્રપતિ
(B) રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ
(C) લોકસભાના સ્પીકર
(D) સુપ્રીમ કોર્ટ
સાચો જવાબ: (C) લોકસભાના સ્પીકર
સમજૂતી: Article 110(3) મુજબ કોઈ બિલ Money Bill છે કે નહીં તે અંગે લોકસભાના સ્પીકરનો નિર્ણય અંતિમ ગણાય છે.
પ્રશ્ન 88. સંસદના બંને ગૃહોની Joint Sitting કયા Article હેઠળ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે?
(A) Article 108
(B) Article 109
(C) Article 110
(D) Article 112
સાચો જવાબ: (A) Article 108
સમજૂતી: Article 108 હેઠળ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં બંને ગૃહો વચ્ચે બિલ અંગે મતભેદ હોય ત્યારે Joint Sitting બોલાવી શકાય છે. Money Bill અને બંધારણીય સુધારા બિલ માટે Joint Sitting લાગુ પડતી નથી.
પ્રશ્ન 89. સંસદમાં બજેટ અથવા Annual Financial Statement કયા Article હેઠળ રજૂ થાય છે?
(A) Article 109
(B) Article 110
(C) Article 112
(D) Article 114
સાચો જવાબ: (C) Article 112
સમજૂતી: Article 112 હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ દર નાણાકીય વર્ષ માટે સંસદ સમક્ષ Annual Financial Statement રજૂ કરાવે છે.
પ્રશ્ન 90. સંસદના સભ્યોના અધિકારો, વિશેષાધિકારો અને Immunities કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 102
(B) Article 105
(C) Article 110
(D) Article 118
સાચો જવાબ: (B) Article 105
સમજૂતી: Article 105 સંસદ અને તેના સભ્યોના અધિકારો, વિશેષાધિકારો તથા Immunities અંગે જોગવાઈ કરે છે.
વિભાગ 6: ન્યાયતંત્ર, બંધારણીય સંસ્થાઓ, સંઘવાદ અને સુધારા
AIBE – Constitutional Law of India – 100 Most Important MCQ – Prepared By Rajan Sir
પ્રશ્ન 91. સુપ્રીમ કોર્ટની સ્થાપના અને રચના અંગેની જોગવાઈ કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 124
(B) Article 129
(C) Article 131
(D) Article 136
સાચો જવાબ: (A) Article 124
સમજૂતી: Article 124 હેઠળ ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટની સ્થાપના અને તેની રચના સંબંધિત જોગવાઈ આપવામાં આવી છે.
પ્રશ્ન 92. સુપ્રીમ કોર્ટ કયા Article હેઠળ Court of Record છે?
(A) Article 124
(B) Article 129
(C) Article 130
(D) Article 131
સાચો જવાબ: (B) Article 129
સમજૂતી: Article 129 મુજબ સુપ્રીમ કોર્ટ Court of Record છે અને તેને Contempt of Court માટે સજા કરવાની સત્તા છે.
પ્રશ્ન 93. સુપ્રીમ કોર્ટની મૂળ અધિકારક્ષેત્ર (Original Jurisdiction) કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 129
(B) Article 130
(C) Article 131
(D) Article 132
સાચો જવાબ: (C) Article 131
સમજૂતી: Article 131 હેઠળ કેન્દ્ર અને રાજ્યો અથવા રાજ્યો વચ્ચેના ચોક્કસ કાનૂની વિવાદો અંગે સુપ્રીમ કોર્ટની Original Jurisdiction આપવામાં આવી છે.
પ્રશ્ન 94. સુપ્રીમ કોર્ટને Special Leave Petition (SLP) સ્વીકારવાની સત્તા કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 132
(B) Article 133
(C) Article 134
(D) Article 136
સાચો જવાબ: (D) Article 136
સમજૂતી: Article 136 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ કોઈપણ Court અથવા Tribunalના નિર્ણય સામે વિશેષ પરવાનગીથી Appeal સાંભળી શકે છે, સિવાય Armed Forces સંબંધિત કેટલીક ટ્રિબ્યુનલ બાબતોની બંધારણીય મર્યાદાઓ.
પ્રશ્ન 95. સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા કાયદા તમામ અદાલતો પર બંધનકારક છે તે કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 136
(B) Article 137
(C) Article 141
(D) Article 142
સાચો જવાબ: (C) Article 141
સમજૂતી: Article 141 મુજબ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલ કાયદો ભારતના પ્રદેશમાં તમામ અદાલતો પર બંધનકારક છે.
પ્રશ્ન 96. રાજ્યના ગવર્નરની નિમણૂક કોણ કરે છે?
(A) વડાપ્રધાન
(B) મુખ્યમંત્રી
(C) રાષ્ટ્રપતિ
(D) રાજ્ય વિધાનસભા
સાચો જવાબ: (C) રાષ્ટ્રપતિ
સમજૂતી: Article 155 મુજબ રાજ્યના ગવર્નરની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે છે.
પ્રશ્ન 97. રાજ્યમાં President’s Rule કયા Article હેઠળ લાગુ કરી શકાય છે?
(A) Article 352
(B) Article 356
(C) Article 360
(D) Article 365
સાચો જવાબ: (B) Article 356
સમજૂતી: Article 356 હેઠળ રાજ્યમાં બંધારણીય મશીનરી નિષ્ફળ જાય ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરી શકાય છે, જે બંધારણીય પ્રક્રિયા અને સંસદીય મંજૂરીને આધીન છે.
પ્રશ્ન 98. National Emergency કયા Article હેઠળ જાહેર કરવામાં આવે છે?
(A) Article 352
(B) Article 356
(C) Article 360
(D) Article 365
સાચો જવાબ: (A) Article 352
સમજૂતી: Article 352 હેઠળ War, External Aggression અથવા Armed Rebellionની પરિસ્થિતિમાં National Emergency જાહેર કરી શકાય છે.
પ્રશ્ન 99. ભારતીય બંધારણમાં સુધારો કરવાની મુખ્ય પ્રક્રિયા કયા Article હેઠળ છે?
(A) Article 356
(B) Article 360
(C) Article 368
(D) Article 370
સાચો જવાબ: (C) Article 368
સમજૂતી: Article 368 હેઠળ સંસદ બંધારણમાં સુધારો કરવાની સત્તા અને પ્રક્રિયા ધરાવે છે. જોકે આ સત્તા Basic Structure Doctrineથી મર્યાદિત છે.
પ્રશ્ન 100. ભારતીય બંધારણમાં GST સંબંધિત જોગવાઈઓ ઉમેરવા માટે કયો બંધારણીય સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો?
(A) 99મો સુધારો
(B) 100મો સુધારો
(C) 101મો સુધારો
(D) 102મો સુધારો
સાચો જવાબ: (C) 101મો સુધારો
સમજૂતી: 101મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 2016 દ્વારા GST સંબંધિત બંધારણીય જોગવાઈઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. Article 246A, Article 269A અને Article 279A જેવી જોગવાઈઓ GSTના બંધારણીય માળખામાં મહત્વપૂર્ણ છે.
AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવા બંધારણીય Articles
| Article | વિષય |
|---|---|
| Article 12 | Stateની વ્યાખ્યા |
| Article 14 | સમાનતાનો અધિકાર |
| Article 15 | ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ |
| Article 16 | સરકારી રોજગારમાં સમાન તક |
| Article 17 | અસ્પૃશ્યતાનો અંત |
| Article 18 | Titlesનો અંત |
| Article 19 | છ સ્વતંત્રતાઓ |
| Article 20 | ફોજદારી કેસમાં સુરક્ષા |
| Article 21 | જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા |
| Article 21A | શિક્ષણનો અધિકાર |
| Article 22 | ધરપકડ અને અટકાયત સામે સુરક્ષા |
| Article 23 | માનવ વેપાર અને બળજબરીથી મજૂરીનો પ્રતિબંધ |
| Article 24 | બાળમજૂરી સંબંધિત પ્રતિબંધ |
| Article 25–28 | ધર્મની સ્વતંત્રતા |
| Article 29–30 | લઘુમતી અધિકારો |
| Article 32 | સુપ્રીમ કોર્ટમાં બંધારણીય ઉપચાર |
| Article 44 | Uniform Civil Code |
| Article 50 | ન્યાયતંત્ર અને કાર્યપાલક તંત્રનું વિભાજન |
| Article 51A | મૂળભૂત ફરજો |
| Article 72 | રાષ્ટ્રપતિની માફી આપવાની સત્તા |
| Article 110 | Money Bill |
| Article 112 | Annual Financial Statement |
| Article 123 | રાષ્ટ્રપતિની Ordinance સત્તા |
| Article 124 | સુપ્રીમ કોર્ટ |
| Article 129 | સુપ્રીમ કોર્ટ Court of Record |
| Article 136 | Special Leave Petition |
| Article 141 | સુપ્રીમ કોર્ટનો કાયદો બંધનકારક |
| Article 143 | રાષ્ટ્રપતિની Advisory Jurisdiction |
| Article 148 | CAG |
| Article 155 | રાજ્યપાલની નિમણૂક |
| Article 161 | રાજ્યપાલની માફી આપવાની સત્તા |
| Article 226 | હાઈકોર્ટની રિટ સત્તા |
| Article 280 | Finance Commission |
| Article 300A | મિલકતનો અધિકાર |
| Article 324 | Election Commission |
| Article 352 | National Emergency |
| Article 356 | President’s Rule |
| Article 360 | Financial Emergency |
| Article 368 | Constitutional Amendment |
AIBE તૈયારી માટેની સલાહ: બંધારણીય કાયદામાં Article નંબર, પાંચ રિટ, Fundamental Rights, DPSP, Fundamental Duties, Constitutional Amendments અને Landmark Judgmentsની નિયમિત રિવિઝન કરવી ખાસ ઉપયોગી છે. AIBEના તાજેતરના પ્રશ્નોના વિશ્લેષણમાં પણ Article આધારિત પ્રશ્નો, Fundamental Rights, રિટ, Basic Structure, Federalism અને મહત્વપૂર્ણ કેસો પર ખાસ ભાર જોવા મળે છે.
