AIBE – Evidence Exam – Confessions – Sections 24 to 30

Click the Language Button below to read in your language.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 24 થી 30 : કબૂલાત (Confession) અંગેની સંપૂર્ણ સમજૂતી તથા Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) ની સંબંધિત જોગવાઈઓ – ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ 1872 ની કલમ 24 થી 30 – કબૂલાત

ફોજદારી ન્યાયપ્રક્રિયામાં આરોપી દ્વારા કરવામાં આવેલી કબૂલાત (Confession) ખૂબ જ મહત્ત્વનો પુરાવો બની શકે છે. ઘણી વખત આરોપી પોતે જ ગુનો કર્યો હોવાનું સ્વીકારે છે, પરંતુ કાયદાની નજરમાં દરેક સ્વીકૃતિને કબૂલાત તરીકે સ્વીકારી શકાય નહીં.

કોઈ વ્યક્તિએ ગુનો કબૂલ કર્યો હોય તો પણ અદાલત એ તપાસે છે કે કબૂલાત સ્વેચ્છાએ કરવામાં આવી છે કે નહીં, તેના પર કોઈ દબાણ, ધમકી કે લાલચનો પ્રભાવ હતો કે નહીં અને કબૂલાત કાયદા દ્વારા માન્ય રીતે મેળવવામાં આવી છે કે નહીં.

આ જ કારણથી Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 24 થી 30 માં કબૂલાત સંબંધિત વિવિધ નિયમો આપવામાં આવ્યા છે.

હવે Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવ્યો છે. જૂના Evidence Act ની કલમ 24 થી 30 સાથે સંબંધિત જોગવાઈઓ મુખ્યત્વે BSA ની કલમ 22, 23 અને 24 માં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવી છે.

Confession એટલે શું? (કબૂલાતનો અર્થ)

Confession એટલે આરોપી દ્વારા કરવામાં આવેલું એવું નિવેદન, જેમાં તે પોતે ગુનો કર્યો હોવાનું સ્વીકારે અથવા ગુનામાં પોતાની સંડોવણી દર્શાવે.

ઉદાહરણ તરીકે, A નામની વ્યક્તિ કહે છે કે, “મેં જ B ની હત્યા કરી છે.” આ નિવેદન કબૂલાતનું ઉદાહરણ છે.

પરંતુ માત્ર કોઈ હકીકત સ્વીકારી લેવાથી તે Confession બની જતી નથી. ઉદાહરણ તરીકે, આરોપી કહે કે “હું ઘટનાસ્થળે હાજર હતો”, તો આ નિવેદન એક Admission હોઈ શકે છે, પરંતુ તે આપમેળે ગુનાની કબૂલાત બની જતું નથી.

Admission અને Confession વચ્ચેનો તફાવત સમજવો AIBE પરીક્ષા માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.

Admission અને Confession વચ્ચેનો તફાવત

Admission એ કોઈ સંબંધિત હકીકત અંગે કરવામાં આવેલી સ્વીકૃતિ છે, જ્યારે Confession એ ગુનામાં પોતાની સંડોવણી અથવા ગુનાની સ્વીકૃતિ દર્શાવતું નિવેદન છે.

દરેક Confession એ Admission હોઈ શકે છે, પરંતુ દરેક Admission એ Confession નથી.

Admission નો ઉપયોગ દીવાની તેમજ ફોજદારી બંને પ્રકારના કેસોમાં થઈ શકે છે. Confession મુખ્યત્વે ફોજદારી કેસોમાં આરોપી દ્વારા કરવામાં આવેલી ગુનાની સ્વીકૃતિ સાથે સંબંધિત છે.

Confession ના પ્રકારો

Judicial Confession એટલે મેજિસ્ટ્રેટ અથવા અદાલત સમક્ષ કાયદેસરની પ્રક્રિયા અનુસાર કરવામાં આવેલી કબૂલાત.

Extra-Judicial Confession એટલે અદાલતની બહાર અન્ય કોઈ વ્યક્તિ સમક્ષ કરવામાં આવેલી કબૂલાત. ઉદાહરણ તરીકે, આરોપી પોતાના મિત્ર, સગા અથવા અન્ય વ્યક્તિ સમક્ષ ગુનો કર્યો હોવાનું સ્વીકારે.

Extra-Judicial Confession પણ સંબંધિત સંજોગોમાં પુરાવા તરીકે ધ્યાનમાં લઈ શકાય છે. જોકે, અદાલત તેની સત્યતા, સ્વૈચ્છિકતા અને વિશ્વસનીયતાની કાળજીપૂર્વક તપાસ કરે છે.

કલમ 24 – દબાણ, ધમકી અથવા લાલચથી મેળવેલી કબૂલાત

Section 24 – Confession caused by inducement, threat or promise, when irrelevant in criminal proceeding.

આ કલમ મુજબ જો આરોપી દ્વારા કરવામાં આવેલી કબૂલાત કોઈ લાલચ (Inducement), ધમકી (Threat) અથવા વચન (Promise) ના કારણે કરવામાં આવી હોય અને તે લાલચ, ધમકી અથવા વચન આરોપ સામેના આરોપ સાથે સંબંધિત હોય, તો આવી કબૂલાત ફોજદારી કાર્યવાહી દરમિયાન અપ્રસ્તુત (Irrelevant) ગણાય છે.

આ જોગવાઈ લાગુ થવા માટે કેટલીક બાબતો જરૂરી છે.

કબૂલાત આરોપી દ્વારા કરવામાં આવેલી હોવી જોઈએ. લાલચ, ધમકી અથવા વચન એવી વ્યક્તિ તરફથી મળેલું હોવું જોઈએ જે સત્તા ધરાવતી વ્યક્તિ (Person in Authority) હોય. તે આરોપ સાથે સંબંધિત હોવું જોઈએ અને તેના કારણે આરોપીને એવું માનવાનું વાજબી કારણ મળવું જોઈએ કે કબૂલાત કરવાથી તેને કોઈ લાભ મળશે અથવા કોઈ નુકસાનથી બચી શકશે.

ઉદાહરણ તરીકે, પોલીસ અધિકારી આરોપીને કહે કે, “જો તું ગુનો કબૂલ કરી લઈશ તો તને છોડી મૂકવામાં આવશે.” આરોપી આ વચનના આધારે ગુનો કબૂલ કરે તો આવી કબૂલાત કલમ 24 હેઠળ અપ્રસ્તુત બની શકે છે.

કબૂલાતનો પ્રભાવ દૂર થયા પછી કરવામાં આવેલી કબૂલાત – કલમ 28

જો આરોપી પર અગાઉ કોઈ લાલચ, ધમકી અથવા વચનનો પ્રભાવ હતો, પરંતુ ત્યારબાદ તે પ્રભાવ સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ જાય અને પછી આરોપી કબૂલાત કરે, તો આવી કબૂલાત સંબંધિત સંજોગોમાં માન્ય બની શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, આરોપીને અગાઉ ધમકી આપવામાં આવી હતી કે જો તે ગુનો કબૂલ નહીં કરે તો તેને મારવામાં આવશે. પરંતુ ત્યારબાદ ધમકીનો પ્રભાવ સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ જાય અને આરોપી સ્વેચ્છાએ કબૂલાત કરે, તો અદાલત આવી કબૂલાતને પુરાવા તરીકે ધ્યાનમાં લઈ શકે છે.

ગુપ્તતાના વચન અથવા અન્ય કારણોથી કબૂલાત અપ્રસ્તુત બનતી નથી – કલમ 29

કલમ 29 મુજબ જો કોઈ કબૂલાત અન્ય રીતે કાયદેસર રીતે પ્રસ્તુત હોય, તો માત્ર નીચેના કારણોસર તે અપ્રસ્તુત બની જતી નથી.

કબૂલાત ગુપ્ત રાખવાના વચન હેઠળ કરવામાં આવી હોય.

આરોપી સાથે છેતરપિંડી કરીને કબૂલાત મેળવવામાં આવી હોય.

કબૂલાત કરતી વખતે આરોપી નશાની સ્થિતિમાં હોય.

આરોપીએ એવા પ્રશ્નોના જવાબમાં કબૂલાત કરી હોય જેના જવાબ આપવા તે કાયદેસર રીતે બંધાયેલો ન હોય.

આરોપીને એવી ચેતવણી આપવામાં આવી ન હોય કે તે કબૂલાત કરવા બંધાયેલો નથી અને તેની કબૂલાતનો ઉપયોગ તેની વિરુદ્ધ થઈ શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ આરોપીને કહે કે, “તું મને સાચી વાત કહીશ તો હું આ વાત કોઈને નહીં કહું.” આ ગુપ્તતાના વચન હેઠળ આરોપી ગુનો કબૂલ કરે તો માત્ર ગુપ્તતાના વચનને કારણે કબૂલાત અપ્રસ્તુત બનતી નથી.

કલમ 25 – પોલીસ અધિકારી સમક્ષ કરવામાં આવેલી કબૂલાત

Section 25 – Confession to police-officer not to be proved.

આ કલમ મુજબ કોઈપણ આરોપી દ્વારા પોલીસ અધિકારી સમક્ષ કરવામાં આવેલી કબૂલાત તેની વિરુદ્ધ પુરાવા તરીકે સાબિત કરી શકાતી નથી.

આ જોગવાઈનો મુખ્ય હેતુ પોલીસ દ્વારા દબાણ, ધાકધમકી અથવા અન્ય ગેરકાયદેસર પદ્ધતિથી કબૂલાત મેળવવાની શક્યતા અટકાવવાનો છે.

ઉદાહરણ તરીકે, આરોપી પોલીસ સ્ટેશનમાં પોલીસ અધિકારી સમક્ષ કહે કે, “મેં જ ચોરી કરી છે.” આવી કબૂલાત કલમ 25 હેઠળ આરોપીની વિરુદ્ધ પુરાવા તરીકે રજૂ કરી શકાતી નથી.

અહીં ખાસ યાદ રાખવું કે આરોપી દ્વારા પોલીસ અધિકારી સમક્ષ કરવામાં આવેલી કબૂલાત અને પોલીસ અધિકારી દ્વારા નોંધવામાં આવેલું અન્ય નિવેદન બંને બાબતોને એકસમાન ગણવી નહીં.

કલમ 26 – પોલીસ કસ્ટડીમાં કરવામાં આવેલી કબૂલાત

Section 26 – Confession by accused while in custody of Police not to be proved against him.

આ કલમ મુજબ પોલીસ અધિકારીની કસ્ટડીમાં રહેલી વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવેલી કબૂલાત સામાન્ય રીતે તેની વિરુદ્ધ સાબિત કરી શકાતી નથી, સિવાય કે તે કબૂલાત મેજિસ્ટ્રેટની તાત્કાલિક હાજરીમાં કરવામાં આવી હોય.

અહીં બે બાબતો વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.

પોલીસ અધિકારી સમક્ષ કરવામાં આવેલી કબૂલાત કલમ 25 હેઠળ અપ્રસ્તુત છે.

પોલીસ કસ્ટડીમાં કરવામાં આવેલી કબૂલાત કલમ 26 હેઠળ અપ્રસ્તુત છે, સિવાય કે તે મેજિસ્ટ્રેટની તાત્કાલિક હાજરીમાં કરવામાં આવી હોય.

ઉદાહરણ તરીકે, આરોપી પોલીસ કસ્ટડીમાં હોય અને પોલીસ અધિકારી સમક્ષ ગુનો કબૂલ કરે, તો આ કબૂલાત સામાન્ય રીતે તેની વિરુદ્ધ પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાતી નથી.

પરંતુ જો તે મેજિસ્ટ્રેટની તાત્કાલિક હાજરીમાં કબૂલાત કરે, તો કાયદાની અન્ય જરૂરી શરતોને આધીન આવી કબૂલાત પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાય છે.

કલમ 27 – આરોપીની માહિતીના આધારે મળેલી હકીકત

Section 27 – How much of information received from accused may be proved.

આ કલમ કબૂલાત સંબંધિત સૌથી મહત્ત્વની જોગવાઈઓમાંની એક છે અને AIBE પરીક્ષામાં ખાસ ધ્યાન આપવા જેવી છે.

કલમ 25 અને 26 મુજબ પોલીસ સમક્ષ અથવા પોલીસ કસ્ટડીમાં કરવામાં આવેલી કબૂલાત સામાન્ય રીતે અપ્રસ્તુત છે. પરંતુ કલમ 27 એક મર્યાદિત અપવાદ આપે છે.

જો પોલીસ કસ્ટડીમાં રહેલો આરોપી કોઈ માહિતી આપે અને તે માહિતીના પરિણામે કોઈ નવી હકીકત અથવા વસ્તુ મળી આવે, તો આરોપીએ આપેલી માહિતીનો એટલો જ ભાગ પુરાવા તરીકે સાબિત કરી શકાય છે, જેટલો ભાગ મળી આવેલી હકીકત સાથે સ્પષ્ટ રીતે સંબંધિત હોય.

આ સિદ્ધાંતને Discovery of Fact તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, આરોપી પોલીસને કહે છે કે, “મેં રામની હત્યા કરી છે અને હત્યામાં વપરાયેલી છરી ગામની બહાર આવેલા કૂવા પાસે છુપાવી છે.”

પોલીસ આરોપીની માહિતીના આધારે ત્યાં જાય છે અને છરી શોધી કાઢે છે.

આ સંજોગોમાં આરોપીએ આપેલી માહિતીનો “છરી કૂવા પાસે છુપાવી છે” તે ભાગ, મળી આવેલી છરી સાથે સીધો સંબંધ ધરાવતો હોવાથી પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાય છે.

પરંતુ “મેં રામની હત્યા કરી છે” તે ભાગ માત્ર આ કારણથી પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાતો નથી.

અહીં યાદ રાખવાની મહત્ત્વની બાબત એ છે કે આખી કબૂલાત પુરાવા તરીકે સ્વીકારવામાં આવતી નથી. માત્ર હકીકતની શોધ સાથે સ્પષ્ટ રીતે સંબંધિત માહિતી જ સ્વીકારવામાં આવે છે.

કલમ 27 નો મહત્ત્વનો સિદ્ધાંત

આ કલમમાં ત્રણ બાબતો અત્યંત મહત્ત્વની છે.

આરોપી પોલીસ અધિકારીની કસ્ટડીમાં હોવો જોઈએ.

આરોપી પાસેથી મળેલી માહિતીના પરિણામે કોઈ હકીકતની શોધ થવી જોઈએ.

માહિતીનો માત્ર એટલો જ ભાગ પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય છે, જેટલો ભાગ શોધાયેલી હકીકત સાથે સ્પષ્ટ રીતે સંબંધિત હોય.

આ સિદ્ધાંતને AIBE માટે ખાસ યાદ રાખવો.

કલમ 30 – સહઆરોપીની કબૂલાત (Confession of Co-Accused)

Section 30 – Consideration of proved confession affecting person making it and others jointly under trial for same offence.

જ્યારે એક જ ગુના માટે બે કે તેથી વધુ આરોપીઓની સંયુક્ત ટ્રાયલ (Joint Trial) ચાલી રહી હોય અને તેમાંથી કોઈ એક આરોપી એવી કબૂલાત કરે જેમાં તે પોતાને તેમજ અન્ય સહઆરોપીને પણ ગુનામાં સંડોવાયેલો દર્શાવે, ત્યારે અદાલત આવી કબૂલાતને કબૂલાત કરનાર આરોપી ઉપરાંત અન્ય સહઆરોપી વિરુદ્ધ પણ ધ્યાનમાં લઈ શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A અને B બંનેની C ની હત્યાના આરોપસર સંયુક્ત ટ્રાયલ ચાલી રહી છે. A કબૂલાત કરે છે કે, “મેં અને B એ સાથે મળીને C ની હત્યા કરી હતી.”

આ સંજોગોમાં અદાલત A ની કબૂલાતને B વિરુદ્ધ પણ ધ્યાનમાં લઈ શકે છે.

પરંતુ અહીં એક મહત્ત્વની બાબત છે. કલમ 30 મુજબ અદાલત કબૂલાતને ધ્યાનમાં લઈ શકે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે માત્ર સહઆરોપીની કબૂલાતના આધારે જ અન્ય આરોપીને દોષિત ઠરાવી શકાય.

સામાન્ય રીતે સહઆરોપીની કબૂલાતને સ્વતંત્ર પુરાવાનું સ્થાન મળતું નથી. તે અન્ય પુરાવાઓને સમર્થન આપતા અથવા તેમની સાથે વિચારણા માટે ઉપયોગી બની શકે છે.

કલમ 30 હેઠળ જરૂરી શરતો

આરોપીઓની સંયુક્ત ટ્રાયલ એક જ ગુના માટે ચાલી રહી હોવી જોઈએ.

કબૂલાત કરનાર વ્યક્તિ પણ તે ટ્રાયલમાં આરોપી હોવી જોઈએ.

કબૂલાત કરનાર આરોપીએ પોતાની સાથે અન્ય સહઆરોપીને પણ ગુનામાં સંડોવાયેલો દર્શાવેલો હોવો જોઈએ.

કબૂલાત કાયદેસર રીતે સાબિત થયેલી હોવી જોઈએ.

કલમ 30 ના બે મહત્ત્વના સ્પષ્ટીકરણો

કલમ 30 ના Explanation I મુજબ Offence શબ્દમાં ગુનાનું દુષ્પ્રેરણ (Abetment) તથા ગુનો કરવાનો પ્રયાસ (Attempt) પણ સામેલ થાય છે.

Explanation II મુજબ જો કોઈ આરોપી ફરાર થઈ ગયો હોય અથવા BNSS ની કલમ 84 હેઠળ જાહેર કરાયેલા જાહેરનામાનું પાલન કરવામાં નિષ્ફળ જાય અને તેની ગેરહાજરીમાં અન્ય આરોપીઓની ટ્રાયલ ચાલે, તો આ જોગવાઈના હેતુ માટે આવી ટ્રાયલને સંયુક્ત ટ્રાયલ ગણવામાં આવે છે.

ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (BSA) હેઠળ Confession ની જોગવાઈઓ

1 જુલાઈ, 2024થી Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 અમલમાં આવ્યો છે. નવા કાયદામાં જૂના Evidence Act ની કલમ 24 થી 30 સાથે સંબંધિત જોગવાઈઓ મુખ્યત્વે ત્રણ કલમોમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવી છે.

BSA Section 22 – Confession caused by inducement, threat, coercion or promise

આ કલમ જૂના Indian Evidence Act ની કલમ 24, 28 અને 29 સાથે સંબંધિત છે.

તે મુજબ જો આરોપીની કબૂલાત કોઈ સત્તા ધરાવતી વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવેલા લાલચ, ધમકી, બળજબરી (Coercion) અથવા વચનના કારણે કરવામાં આવી હોય અને તેના કારણે આરોપીને કોઈ લાભ મળવાની અથવા નુકસાનથી બચવાની વાજબી આશા ઊભી થઈ હોય, તો આવી કબૂલાત ફોજદારી કાર્યવાહી દરમિયાન અપ્રસ્તુત ગણાય છે.

જો લાલચ, ધમકી, બળજબરી અથવા વચનનો પ્રભાવ સંપૂર્ણપણે દૂર થયા પછી કબૂલાત કરવામાં આવી હોય, તો તે પ્રસ્તુત બની શકે છે.

તેવી જ રીતે ગુપ્તતાના વચન, છેતરપિંડી, નશાની સ્થિતિ, જવાબ આપવા બંધાયેલા ન હોય તેવા પ્રશ્નોના જવાબ અથવા કબૂલાત અંગે ચેતવણી ન અપાઈ હોય તેવા સંજોગોમાં પણ કબૂલાત માત્ર આ કારણોસર અપ્રસ્તુત બનતી નથી.

BSA Section 23 – Confession to police officer

આ કલમ જૂના Indian Evidence Act ની કલમ 25, 26 અને 27 સાથે સંબંધિત છે.

આ કલમ મુજબ પોલીસ અધિકારી સમક્ષ કરવામાં આવેલી કબૂલાત આરોપી વિરુદ્ધ સાબિત કરી શકાતી નથી.

પોલીસ કસ્ટડીમાં કરવામાં આવેલી કબૂલાત પણ મેજિસ્ટ્રેટની તાત્કાલિક હાજરી સિવાય આરોપી વિરુદ્ધ સાબિત કરી શકાતી નથી.

પરંતુ પોલીસ કસ્ટડીમાં આરોપી પાસેથી મળેલી માહિતીના પરિણામે કોઈ હકીકત મળી આવે, તો તે માહિતીનો માત્ર શોધાયેલી હકીકત સાથે સ્પષ્ટ રીતે સંબંધિત ભાગ જ પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાય છે.

BSA Section 24 – Consideration of proved confession affecting person making it and others jointly under trial for same offence

આ કલમ જૂના Indian Evidence Act ની કલમ 30 ને અનુરૂપ છે.

એક જ ગુના માટે બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓની સંયુક્ત ટ્રાયલ ચાલી રહી હોય અને એક આરોપીની સાબિત થયેલી કબૂલાતમાં અન્ય સહઆરોપી પણ ગુનામાં સંડોવાયેલો દર્શાવાયો હોય, તો અદાલત આવી કબૂલાતને અન્ય સહઆરોપી વિરુદ્ધ પણ ધ્યાનમાં લઈ શકે છે.આ કલમમાં Abetment અને Attempt નો પણ સમાવેશ થાય છે. ફરાર આરોપી અથવા BNSS ની કલમ 84 હેઠળ જાહેરનામાનું પાલન ન કરનાર આરોપીની ગેરહાજરીમાં ચાલતી ટ્રાયલ અંગે પણ Explanation II આપવામાં આવ્યું છે.

AIBE પરીક્ષા માટે જૂના કાયદા અને નવા કાયદાની સરખામણી

Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 24 નો સંબંધ BSA ની કલમ 22 સાથે છે.

Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 25 નો સંબંધ BSA ની કલમ 23(1) સાથે છે.

Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 26 નો સંબંધ BSA ની કલમ 23(2) સાથે છે.

Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 27 નો સંબંધ BSA ની કલમ 23 ના Proviso સાથે છે.

Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 28 નો સંબંધ BSA ની કલમ 22 ના પ્રથમ Proviso સાથે છે.

Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 29 નો સંબંધ BSA ની કલમ 22 ના બીજા Proviso સાથે છે.

Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 30 નો સંબંધ BSA ની કલમ 24 સાથે છે.

AIBE માટે ખાસ યાદ રાખવાના મહત્ત્વના મુદ્દા

કલમ 24 – લાલચ, ધમકી અથવા વચનથી મેળવેલી કબૂલાત અપ્રસ્તુત.

કલમ 25 – પોલીસ અધિકારી સમક્ષ કરવામાં આવેલી કબૂલાત અપ્રસ્તુત.

કલમ 26 – પોલીસ કસ્ટડીમાં કરવામાં આવેલી કબૂલાત અપ્રસ્તુત, સિવાય કે મેજિસ્ટ્રેટની તાત્કાલિક હાજરીમાં કરવામાં આવી હોય.

કલમ 27 – આરોપીની માહિતીના આધારે મળેલી હકીકત સાથે સંબંધિત માહિતીનો ભાગ જ પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય.

કલમ 28 – લાલચ, ધમકી અથવા વચનનો પ્રભાવ દૂર થયા પછી કરવામાં આવેલી કબૂલાત પ્રસ્તુત બની શકે છે.

કલમ 29 – ગુપ્તતાનું વચન, છેતરપિંડી, નશાની સ્થિતિ વગેરેના કારણે કબૂલાત આપમેળે અપ્રસ્તુત બનતી નથી.

કલમ 30 – સહઆરોપીની કબૂલાત સંયુક્ત ટ્રાયલમાં અન્ય આરોપી વિરુદ્ધ પણ ધ્યાનમાં લઈ શકાય છે.

BSA Section 22 – જૂની કલમ 24, 28 અને 29.

BSA Section 23 – જૂની કલમ 25, 26 અને 27.

BSA Section 24 – જૂની કલમ 30.

કબૂલાત એ ફોજદારી કેસોમાં મહત્ત્વપૂર્ણ પુરાવાનો પ્રકાર છે, પરંતુ કાયદો આરોપીની સ્વતંત્રતા અને ન્યાયના સિદ્ધાંતોને પણ એટલું જ મહત્ત્વ આપે છે. તેથી દરેક કબૂલાતને આંખ બંધ કરીને સ્વીકારી લેવામાં આવતી નથી.

કબૂલાત સ્વેચ્છાએ કરવામાં આવી છે કે નહીં, તે કાયદેસર રીતે મેળવી છે કે નહીં અને તેના પર કોઈ દબાણ કે પ્રલોભનનો પ્રભાવ છે કે નહીં, તે તમામ બાબતોની અદાલત તપાસ કરે છે.

AIBE પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ કલમ 24 થી 30 અને તેની સામેની BSA ની કલમ 22 થી 24 ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને પોલીસ સમક્ષની કબૂલાત, Discovery of Fact અને Co-Accused Confession ના સિદ્ધાંતોને ઉદાહરણો સાથે સમજવા જરૂરી છે.

Indian Evidence Act, 1872 – Sections 24 to 30 અને Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 – Sections 22 to 24

પ્રશ્ન 1. Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 24 શેના વિશે છે?

(A) પોલીસ સમક્ષ કબૂલાત
(B) લાલચ, ધમકી અથવા વચનથી મેળવેલી કબૂલાત
(C) સહઆરોપીની કબૂલાત
(D) આરોપીની માહિતીથી મળેલી હકીકત

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: કલમ 24 મુજબ જો આરોપીની કબૂલાત સત્તા ધરાવતી વ્યક્તિ દ્વારા આપવામાં આવેલા લાલચ, ધમકી અથવા વચનના કારણે કરવામાં આવી હોય અને તેની કાનૂની શરતો પૂર્ણ થતી હોય, તો આવી કબૂલાત અપ્રસ્તુત ગણાય છે.

પ્રશ્ન 2. પોલીસ અધિકારી સમક્ષ કરવામાં આવેલી કબૂલાત અંગે કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 24
(B) કલમ 25
(C) કલમ 27
(D) કલમ 30

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: Evidence Act ની કલમ 25 મુજબ પોલીસ અધિકારી સમક્ષ કરવામાં આવેલી કબૂલાત આરોપી વિરુદ્ધ સાબિત કરી શકાતી નથી.

પ્રશ્ન 3. પોલીસ કસ્ટડીમાં આરોપી દ્વારા કરવામાં આવેલી કબૂલાત ક્યારે પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાય?

(A) હંમેશાં
(B) જ્યારે પોલીસ અધિકારી મંજૂરી આપે
(C) મેજિસ્ટ્રેટની તાત્કાલિક હાજરીમાં કરવામાં આવી હોય ત્યારે
(D) જ્યારે આરોપી લેખિતમાં કબૂલાત કરે

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: કલમ 26 મુજબ પોલીસ કસ્ટડીમાં કરવામાં આવેલી કબૂલાત સામાન્ય રીતે અપ્રસ્તુત છે. પરંતુ મેજિસ્ટ્રેટની તાત્કાલિક હાજરીમાં કરવામાં આવેલી કબૂલાત તેનો અપવાદ છે.

પ્રશ્ન 4. Discovery of Fact નો સિદ્ધાંત Evidence Act ની કઈ કલમમાં આપવામાં આવ્યો છે?

(A) કલમ 24
(B) કલમ 25
(C) કલમ 27
(D) કલમ 29

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: કલમ 27 મુજબ આરોપી દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતીના પરિણામે કોઈ નવી હકીકત મળી આવે તો તે હકીકત સાથે સ્પષ્ટ રીતે સંબંધિત માહિતીનો ભાગ પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય છે.

પ્રશ્ન 5. કલમ 27 હેઠળ કબૂલાતનો કેટલો ભાગ પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાય?

(A) સંપૂર્ણ કબૂલાત
(B) માત્ર પોલીસ સમક્ષ આપેલી માહિતી
(C) શોધાયેલી હકીકત સાથે સ્પષ્ટ રીતે સંબંધિત ભાગ
(D) કોઈપણ ભાગ નહીં

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: કલમ 27 હેઠળ આખી કબૂલાત સ્વીકાર્ય નથી. માત્ર શોધાયેલી હકીકત સાથે સ્પષ્ટ રીતે સંબંધિત માહિતીનો ભાગ જ પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાય છે.

પ્રશ્ન 6. જો આરોપી પોલીસને કહે કે હત્યામાં વપરાયેલી છરી ઝાડ નીચે છુપાવી છે અને પોલીસ ત્યાંથી છરી શોધી કાઢે, તો કઈ કલમ લાગુ પડશે?

(A) કલમ 24
(B) કલમ 26
(C) કલમ 27
(D) કલમ 30

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: આરોપીની માહિતીના આધારે છરી મળી આવવાથી Discovery of Fact નો સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે. છરી જ્યાં છુપાવેલી હતી તે અંગેની માહિતીનો સંબંધિત ભાગ પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય છે.

પ્રશ્ન 7. લાલચ અથવા ધમકીનો પ્રભાવ દૂર થયા પછી કરવામાં આવેલી કબૂલાત અંગે કઈ કલમ છે?

(A) કલમ 25
(B) કલમ 26
(C) કલમ 28
(D) કલમ 30

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: કલમ 28 મુજબ અગાઉના લાલચ, ધમકી અથવા વચનનો પ્રભાવ સંપૂર્ણપણે દૂર થયા પછી કરવામાં આવેલી કબૂલાત પ્રસ્તુત બની શકે છે.

પ્રશ્ન 8. નીચેના પૈકી કયા સંજોગોમાં કબૂલાત માત્ર તે કારણસર અપ્રસ્તુત બનતી નથી?

(A) ગુપ્તતાના વચન હેઠળ કરવામાં આવી હોય
(B) છેતરપિંડીથી મેળવવામાં આવી હોય
(C) નશાની સ્થિતિમાં કરવામાં આવી હોય
(D) ઉપરોક્ત તમામ

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: કલમ 29 મુજબ ગુપ્તતાનું વચન, છેતરપિંડી, નશાની સ્થિતિ વગેરે માત્ર આ કારણોસર કબૂલાતને અપ્રસ્તુત બનાવતાં નથી.

પ્રશ્ન 9. સહઆરોપીની કબૂલાત અંગે કઈ કલમ છે?

(A) કલમ 24
(B) કલમ 27
(C) કલમ 29
(D) કલમ 30

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: કલમ 30 મુજબ સંયુક્ત ટ્રાયલમાં એક આરોપીની કબૂલાત અન્ય સહઆરોપી વિરુદ્ધ પણ અદાલત ધ્યાનમાં લઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 10. સહઆરોપીની કબૂલાતનો ઉપયોગ ક્યારે થઈ શકે?

(A) જ્યારે તમામ આરોપીઓ અલગ-અલગ ટ્રાયલમાં હોય
(B) જ્યારે બે કે તેથી વધુ આરોપીઓની એક જ ગુના માટે સંયુક્ત ટ્રાયલ ચાલતી હોય
(C) માત્ર દીવાની કેસમાં
(D) માત્ર પોલીસ તપાસ દરમિયાન

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: કલમ 30 લાગુ થવા માટે એક જ ગુના માટે બે કે તેથી વધુ આરોપીઓની સંયુક્ત ટ્રાયલ ચાલતી હોવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 11. Confession અને Admission વચ્ચેનો સાચો સંબંધ કયો છે?

(A) દરેક Admission એ Confession છે.
(B) દરેક Confession એ Admission છે, પરંતુ દરેક Admission એ Confession નથી.
(C) બંનેનો અર્થ એક જ છે.
(D) બંનેનો પુરાવા તરીકે ઉપયોગ થઈ શકતો નથી.

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: Admission એ સંબંધિત હકીકતની સ્વીકૃતિ છે, જ્યારે Confession એ ગુનામાં પોતાની સંડોવણી અથવા ગુનાની સ્વીકૃતિ દર્શાવે છે.

પ્રશ્ન 12. Extra-Judicial Confession એટલે શું?

(A) મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ કરેલી કબૂલાત
(B) અદાલતની બહાર અન્ય વ્યક્તિ સમક્ષ કરેલી કબૂલાત
(C) પોલીસ દ્વારા તૈયાર કરેલો પંચનામો
(D) સાક્ષી દ્વારા આપવામાં આવેલી જુબાની

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: અદાલતની બહાર મિત્ર, સગા અથવા અન્ય વ્યક્તિ સમક્ષ આરોપી દ્વારા કરવામાં આવેલી કબૂલાતને Extra-Judicial Confession કહેવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 13. પોલીસ અધિકારી સમક્ષ કરવામાં આવેલી કબૂલાત અંગે Evidence Act ની કલમ 25 નો નિયમ શું છે?

(A) તે હંમેશાં માન્ય છે.
(B) તે માત્ર લેખિત હોય ત્યારે માન્ય છે.
(C) તે આરોપી વિરુદ્ધ સાબિત કરી શકાતી નથી.
(D) તે માત્ર સિવિલ કેસમાં માન્ય છે.

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: પોલીસ અધિકારી સમક્ષ કરવામાં આવેલી કબૂલાત આરોપી વિરુદ્ધ પુરાવા તરીકે સાબિત કરી શકાતી નથી.

પ્રશ્ન 14. કલમ 30 મુજબ સહઆરોપીની કબૂલાત અંગે અદાલત શું કરી શકે છે?

(A) તેને અન્ય સહઆરોપી વિરુદ્ધ ધ્યાનમાં લઈ શકે છે.
(B) તેને હંમેશાં સંપૂર્ણપણે અવગણવી પડે છે.
(C) તેના આધારે જ અન્ય આરોપીને દોષિત ઠરાવવો ફરજિયાત છે.
(D) તેનો ઉપયોગ માત્ર સિવિલ કેસમાં થઈ શકે છે.

સાચો જવાબ: (A)

સમજૂતી: કલમ 30 માં “May take into consideration” શબ્દોનો ઉપયોગ થયો છે. તેનો અર્થ એ છે કે અદાલત તેને ધ્યાનમાં લઈ શકે છે, પરંતુ માત્ર તેના આધારે અન્ય આરોપીને દોષિત ઠરાવવો યોગ્ય નથી.

પ્રશ્ન 15. Indian Evidence Act ની કલમ 24 થી 30 ને અનુરૂપ BSA ની કઈ કલમો છે?

(A) કલમ 15 થી 18
(B) કલમ 22 થી 24
(C) કલમ 25 થી 30
(D) કલમ 35 થી 40

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: જૂના Evidence Act ની કલમ 24 થી 30 સંબંધિત જોગવાઈઓ BSA ની કલમ 22, 23 અને 24 માં સમાવિષ્ટ છે.

પ્રશ્ન 16. BSA ની કલમ 22 કઈ જૂની જોગવાઈઓને અનુરૂપ છે?

(A) Evidence Act ની કલમ 24, 28 અને 29
(B) Evidence Act ની કલમ 25 અને 26
(C) Evidence Act ની કલમ 27 અને 30
(D) Evidence Act ની કલમ 17 અને 18

સાચો જવાબ: (A)

સમજૂતી: BSA ની કલમ 22 માં લાલચ, ધમકી, બળજબરી અથવા વચનથી મેળવેલી કબૂલાત તેમજ તેના પ્રભાવ દૂર થયા પછીની કબૂલાત અને અન્ય સંજોગોની જોગવાઈઓ છે.

પ્રશ્ન 17. BSA ની કલમ 23 કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) Admission
(B) પોલીસ સમક્ષ કબૂલાત અને આરોપીની માહિતીથી મળેલી હકીકત
(C) સહઆરોપીની કબૂલાત
(D) સાક્ષીની વિશ્વસનીયતા

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: BSA ની કલમ 23 પોલીસ અધિકારી સમક્ષ કબૂલાત, પોલીસ કસ્ટડીમાં કબૂલાત અને આરોપીની માહિતીના આધારે મળેલી હકીકત અંગેની જોગવાઈઓ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 18. BSA ની કઈ કલમ સહઆરોપીની કબૂલાત સાથે સંબંધિત છે?

(A) કલમ 21
(B) કલમ 22
(C) કલમ 23
(D) કલમ 24

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: BSA ની કલમ 24 મુજબ એક જ ગુનાની સંયુક્ત ટ્રાયલમાં એક આરોપીની સાબિત થયેલી કબૂલાત અન્ય સહઆરોપી વિરુદ્ધ પણ ધ્યાનમાં લઈ શકાય છે.

પ્રશ્ન 19. Evidence Act ની કલમ 30 ના Explanation I મુજબ Offence માં કઈ બાબતોનો સમાવેશ થાય છે?

(A) માત્ર મુખ્ય ગુનો
(B) ગુનાનું દુષ્પ્રેરણ અને ગુનો કરવાનો પ્રયાસ
(C) માત્ર સિવિલ જવાબદારી
(D) માત્ર ગુનાનો પ્રયાસ

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: કલમ 30 ના Explanation I મુજબ Offence માં Abetment એટલે કે દુષ્પ્રેરણ અને Attempt એટલે કે ગુનો કરવાનો પ્રયાસ પણ સામેલ છે.

પ્રશ્ન 20. નીચેના પૈકી કયું વિધાન સાચું છે?

(A) પોલીસ સમક્ષ કરવામાં આવેલી દરેક કબૂલાત માન્ય છે.
(B) કલમ 27 હેઠળ આખી કબૂલાત પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય છે.
(C) સહઆરોપીની કબૂલાત અન્ય આરોપી વિરુદ્ધ સ્વતંત્ર અને પૂરતો પુરાવો છે.
(D) કલમ 27 હેઠળ શોધાયેલી હકીકત સાથે સ્પષ્ટ રીતે સંબંધિત માહિતીનો ભાગ પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય છે.

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: કલમ 27 Discovery of Fact નો અપવાદ છે. તેમાં માત્ર શોધાયેલી હકીકત સાથે સ્પષ્ટ રીતે સંબંધિત માહિતીનો ભાગ જ પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય છે.

AIBE માટે ખાસ રિવિઝન

Indian Evidence Act	BSA, 2023	વિષય
Section 24	Section 22	લાલચ, ધમકી અને વચન
Section 25	Section 23(1)	પોલીસ સમક્ષ કબૂલાત
Section 26	Section 23(2)	પોલીસ કસ્ટડીમાં કબૂલાત
Section 27	Section 23 – Proviso	Discovery of Fact
Section 28	Section 22 – Proviso	પ્રભાવ દૂર થયા પછી કબૂલાત
Section 29	Section 22 – Proviso	અન્ય સંજોગોમાં કબૂલાત
Section 30	Section 24	સહઆરોપીની કબૂલાત