POCSO હેઠળ આરોપી હોવા છતાં શંકા ના રહે એ રીતે ગુનો સાબિત કરવો જરૂરી
સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો: POCSOની કલમ 29 હેઠળ આરોપી સામે કાનૂની ધારણા હોવા છતાં ગુનો શંકા ના રહે એ રીતે સાબિત કરવો જરૂરી. POCSO હેઠળ આરોપી હોવા છતાં શંકા ના રહે એ રીતે ગુનો સાબિત કરવો જરૂરી
Click the Language Button below to read in your language.
સુપ્રીમ કોર્ટે 17 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ “Deepak in JC v. State Govt. of NCT Delhi” કેસમાં મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે POCSO Actની કલમ 29 અને 30 હેઠળ આરોપી વિરુદ્ધ કાનૂની ધારણા ઊભી થતી હોવા છતાં, કોર્ટ માત્ર આ ધારણાના આધારે પ્રોસિક્યુશનની સમગ્ર વાતને સાચી માનીને દોષિત ઠરાવી શકે નહીં. પ્રોસિક્યુશને આરોપીના ગુનાને કાયદા મુજબ “beyond reasonable doubt” સાબિત કરવો જરૂરી છે.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
આ કેસમાં આરોપી Deepak સામે IPCની કલમ 363 અને POCSO Actની કલમ 6 હેઠળ કેસ ચાલ્યો હતો. ટ્રાયલ કોર્ટે તેને બંને ગુનાઓમાં દોષિત ઠેરવી POCSO હેઠળ 10 વર્ષની સખત કેદ અને દંડ તથા IPC કલમ 363 હેઠળ એક વર્ષની સખત કેદની સજા કરી હતી. IPC કલમ 506ના આરોપમાંથી તેને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. દિલ્હી હાઈકોર્ટે પણ ટ્રાયલ કોર્ટનો નિર્ણય યથાવત રાખ્યો હતો.
ત્યારબાદ આરોપીએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટે પુરાવાનું કેવી રીતે મૂલ્યાંકન કર્યું?
સુપ્રીમ કોર્ટે પ્રોસિક્યુશનના સાક્ષીઓના નિવેદનો તથા તબીબી અને FSL પુરાવાનું વિગતવાર વિશ્લેષણ કર્યું.
કોર્ટે નોંધ્યું કે ફરિયાદી માતા અને ખાનગી ડૉક્ટરના નિવેદનોમાં ઘટનાના સમય અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ વિગતો અંગે ગંભીર વિસંગતતાઓ હતી. ડૉક્ટરે બાળકને સાંજે આશરે 4થી 5 વાગ્યે લાવવામાં આવ્યું હોવાનું જણાવ્યું હતું, જ્યારે માતાના જણાવ્યા મુજબ તેઓ રાત્રે આશરે 9.30 વાગ્યે ડૉક્ટર પાસે ગયા હતા. કોર્ટે આ વિરોધાભાસને માત્ર સામાન્ય અથવા નાની વિસંગતિ તરીકે સ્વીકાર્યો નહોતો.
મેડિકલ અને FSL પુરાવા પણ મહત્વપૂર્ણ બન્યા
સુપ્રીમ કોર્ટે મેડિકલ પુરાવાનું પણ વિશ્લેષણ કર્યું. ડૉક્ટર દ્વારા કરવામાં આવેલી તપાસમાં કોઈ ઈજા અથવા અસામાન્યતા મળી નહોતી અને FSL રિપોર્ટમાં સંબંધિત નમૂનાઓમાંથી semen અથવા male DNA મળી આવ્યું નહોતું. FSL નિષ્ણાતે બાળકના પાયજામામાં પણ લોહી મળી આવ્યું ન હોવાનું જણાવ્યું હતું.
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે સામાન્ય રીતે માત્ર ઈજા ન હોવી અથવા semen ન મળવું એ જ કારણથી જાતીય હુમલો થયો નથી એવું આપમેળે કહી શકાય નહીં. પરંતુ આ કેસમાં મેડિકલ પુરાવા, FSL રિપોર્ટ અને અન્ય પુરાવાઓને એકસાથે જોતા પ્રોસિક્યુશનની વાતને જરૂરી સમર્થન મળતું નહોતું.
“Sterling Witness” અંગે મહત્વપૂર્ણ અવલોકન
સુપ્રીમ કોર્ટે Rai Sandeep alias Deepu v. State (NCT of Delhi) તથા Ganesan v. State જેવા અગાઉના ચુકાદાઓનો ઉલ્લેખ કરીને જણાવ્યું કે કોઈ સાક્ષીની જુબાનીના આધારે દોષિત ઠરાવવાનું હોય તો તે જુબાની અત્યંત વિશ્વસનીય, સતત અને અન્ય પુરાવાઓ સાથે સુસંગત હોવી જોઈએ.
કોર્ટના મત મુજબ આ કેસમાં મુખ્ય સાક્ષી PW-5ની જુબાનીમાં રહેલી ખામીઓ, અન્ય સાક્ષીઓ સાથેના વિરોધાભાસ તથા મેડિકલ અને FSL પુરાવા સાથેના અસંગત તથ્યોને કારણે તેની જુબાનીને “sterling witness” તરીકે સ્વીકારી શકાય નહીં.
પાણીના જોડાણને લઈને અગાઉનો વિવાદ પણ સામે આવ્યો
કેસના પુરાવાઓનું વિશ્લેષણ કરતાં સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે ફરિયાદી અને આરોપીના પરિવાર વચ્ચે સામાન્ય પાણીના જોડાણના ઉપયોગને લઈને અગાઉથી વિવાદ હતો. ક્રોસ-એક્ઝામિનેશન દરમિયાન આ બાબત સામે આવી હતી.
કોર્ટે નોંધ્યું કે પ્રોસિક્યુશનની પુરાવાકીય કડી પહેલેથી જ ગંભીર રીતે નબળી પડી ગઈ હતી અને તેની સાથે અગાઉના પાણીના વિવાદ અંગેની પરિસ્થિતિ પણ સામે આવી હતી. કોર્ટે આરોપી તરફથી રજૂ કરવામાં આવેલી ડિફેન્સ સ્ટોરીને પુરાવાના સંદર્ભમાં cogent ગણાવી હતી.
POCSO Actની કલમ 29 અને 30 અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનું મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટીકરણ
આ ચુકાદાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ POCSO Actની કલમ 29 અને 30 અંગે છે.
કલમ 29 અમુક POCSO ગુનાઓમાં આરોપી વિરુદ્ધ કાનૂની ધારણા ઊભી કરે છે, જ્યારે કલમ 30 આરોપીના culpable mental state અંગે ધારણા સાથે સંબંધિત છે. આ જોગવાઈઓ સામાન્ય ફોજદારી કાયદામાં રહેલા presumption of innocenceના સિદ્ધાંતથી અલગ પ્રકારની statutory presumption ઊભી કરે છે.
પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે ખાસ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આ ધારણાઓ absolute નથી. કલમ 29 હેઠળની ધારણા ત્યારે જ કાર્યરત બને છે જ્યારે પ્રોસિક્યુશન પહેલા એવા foundational facts સાબિત કરે કે જેના આધારે કાનૂની ધારણા ઊભી થઈ શકે.
માત્ર POCSO હેઠળ ચાર્જશીટ દાખલ થઈ એટલે આરોપી દોષિત નહીં
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે POCSOની કલમ 29ને એવી રીતે વાંચી શકાય નહીં કે પ્રોસિક્યુશન દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી દરેક વાતને આપમેળે સાચી માની લેવામાં આવે.
કોર્ટે જણાવ્યું કે statutory presumption હોવા છતાં કોર્ટનું મુખ્ય કર્તવ્ય પુરાવાનું સ્વતંત્ર અને તટસ્થ રીતે વિશ્લેષણ કરવાનું છે. કોર્ટ માત્ર presumption of guiltના કારણે પ્રોસિક્યુશનની વાતને “gospel truth” તરીકે સ્વીકારી શકે નહીં.
Reverse burden હોવા છતાં prosecutionની મૂળ જવાબદારી રહે છે
સુપ્રીમ કોર્ટે વધુમાં સમજાવ્યું કે POCSOની કલમ 29 અને 30 હેઠળ reverse burdenનો અર્થ એવો નથી કે પ્રોસિક્યુશનની મૂળ જવાબદારી સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ જાય છે.
પ્રોસિક્યુશને આરોપી વિરુદ્ધ ગુનો “beyond reasonable doubt” સાબિત કરવો પડે છે. જ્યારે કાયદાકીય ધારણા લાગુ પડે અને આરોપી તેને rebut કરવા માંગે ત્યારે આરોપી માટે લાગુ પડતો પુરાવાનો ધોરણ prosecution જેટલો કઠોર નથી. આરોપી “preponderance of probability”ના ધોરણે પોતાની defence સ્થાપિત કરી શકે છે.
કોર્ટએ ખાસ કરીને જણાવ્યું કે આરોપી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી એવી સંભાવના કે જે વાજબી રીતે સાચી હોઈ શકે અને તેની નિર્દોષતાની defence સાથે સુસંગત હોય, તે presumptionને rebut કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
જો બે શક્યતાઓ હોય તો reasonable doubtનો લાભ આરોપીને મળે
સુપ્રીમ કોર્ટે Kali Ram v. State of Himachal Pradeshના સિદ્ધાંતનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. જો પુરાવાના આધારે આરોપીની ગુનાહિતતા અને નિર્દોષતા બંને તરફ વાજબી શક્યતા ઊભી થતી હોય, તો ફોજદારી ન્યાયના મૂળ સિદ્ધાંત મુજબ આરોપીને reasonable doubtનો લાભ મળવો જોઈએ.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે statutory presumption હોવા છતાં guiltને beyond reasonable doubt સાબિત કરવાની આવશ્યકતા દૂર થતી નથી.
આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય : POCSO હેઠળ આરોપી હોવા છતાં શંકા ના રહે એ રીતે ગુનો સાબિત કરવો જરૂરી
સુપ્રીમ કોર્ટે સમગ્ર પુરાવાનું મૂલ્યાંકન કરતાં નોંધ્યું કે પ્રોસિક્યુશનની કહાનીમાં inconsistencies, improbabilities અને material contradictions હતા. મેડિકલ પુરાવા પણ પ્રોસિક્યુશનની વાતને સમર્થન આપતા નહોતા.
કોર્ટે માન્યું કે આરોપી પ્રોસિક્યુશનની કહાનીને rebut કરવામાં સફળ રહ્યો હતો અને પ્રોસિક્યુશન આરોપીનો ગુનો reasonable doubtથી પર સાબિત કરી શક્યું નહોતું.
આથી સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હી હાઈકોર્ટનો 3 જુલાઈ 2025નો ચુકાદો અને ટ્રાયલ કોર્ટનો દોષિત ઠેરવવાનો નિર્ણય રદ કરી દીધો. આરોપીને IPC કલમ 363 અને POCSO Actની કલમ 6 હેઠળના આરોપોમાં નિર્દોષ જાહેર કરી તેની acquittal કરી અને જો તે અન્ય કોઈ ગુનામાં જરૂરી ન હોય તો તેને તાત્કાલિક મુક્ત કરવાનો આદેશ આપ્યો. અપીલો મંજૂર કરવામાં આવી. ચુકાદો 17 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ જસ્ટિસ પ્રશાંત કુમાર મિશ્રા અને જસ્ટિસ એન.વી. અંજારિયાની બેન્ચે આપ્યો હતો.
ચુકાદાનો કાનૂની સાર : POCSO હેઠળ આરોપી હોવા છતાં શંકા ના રહે એ રીતે ગુનો સાબિત કરવો જરૂરી
આ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે POCSO Actની કલમ 29 અને 30 હેઠળની statutory presumption તથા criminal trialમાં prosecution દ્વારા guilt beyond reasonable doubt સાબિત કરવાની મૂળભૂત જવાબદારી વચ્ચેનો મહત્વપૂર્ણ સંબંધ સ્પષ્ટ કર્યો છે.
POCSO હેઠળ reverse burden હોવા છતાં કોર્ટએ કહ્યું છે કે પુરાવાનું સ્વતંત્ર અને સામાન્ય કાનૂની ધોરણો મુજબ મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે. પ્રોસિક્યુશન foundational facts સાબિત કરવામાં નિષ્ફળ રહે અથવા તેના પુરાવામાં ગંભીર વિરોધાભાસ અને વિશ્વસનીયતાનો અભાવ હોય, તો માત્ર statutory presumptionના આધારે conviction ટકાવી શકાય નહીં.
કેસની માહિતી
કેસ: Deepak in JC v. State Govt. of NCT Delhi
કોર્ટ: Supreme Court of India
કેસ નંબર: Criminal Appeals arising out of SLP (Crl.) Nos. 21271-72 of 2025
ચુકાદાની તારીખ: 17 સપ્ટેમ્બર 2026
મુખ્ય કાયદો: Protection of Children from Sexual Offences Act, 2012
મુખ્ય જોગવાઈઓ: POCSO Sections 6, 29 અને 30 તથા IPC Section 363
મુખ્ય મુદ્દો: POCSO ની અવધારણા હોવા છતાં આરોપીનો ગુનો કોઈ શંકાને સ્થાન ના રહે એ રીતે સાબિત કરવો જરૂરી છે.
Supreme Court, Supreme Court Judgment 2026, Deepak in JC v State Govt of NCT Delhi, POCSO Act, POCSO Act Section 29, POCSO Act Section 30, POCSO Section 6, Reverse Burden of Proof, Presumption of Guilt, Beyond Reasonable Doubt, Criminal Law, Criminal Appeal, Acquittal, Reasonable Doubt, Medical Evidence, FSL Report, Evidence in Criminal Cases, Sterling Witness, IPC Section 363, Supreme Court Latest Judgment, POCSO Judgment 2026, ફોજદારી કાયદો, પોક્સો એક્ટ, સુપ્રીમ કોર્ટ ચુકાદો, પુરાવાનો કાયદો