પતિએ પત્નીને બેદખલ કરી હોય તો પણ કાયદેસર પત્નીને ફેમિલી પેન્શનથી વંચિત કરી શકાય નહીં
પતિએ પત્નીને બેદખલ કરી હોય તો પણ પત્નીને ફેમિલી પેન્શનથી વંચિત કરી શકાય નહીં : ગુજરાત હાઈકોર્ટના તા. 04 ઓગસ્ટ 2026ના મહત્વપૂર્ણ ચુકાદાના આધારે U R VAKIL AI ની મદદ થી આ લેખ તૈયાર કર્યો છે, આ નિષ્ણાંતો દ્વારા વ્યક્તિગત રીતે ચેક કરેલ છે.
કાયદેસર પત્નીને ફેમિલી પેન્શનથી વંચિત કરી શકાય નહીં : પતિએ અન્ય વ્યક્તિને નોમિની બનાવ્યો હોય તો પણ પત્નીનો હક યથાવત
ગુજરાત હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો
અમદાવાદ : ગુજરાત હાઈકોર્ટે ફેમિલી પેન્શન અંગે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પેન્શનરનું અવસાન થયું હોય અને તેની કાયદેસર પત્ની લગ્નજીવનમાં કાયદેસર રીતે અસ્તિત્વમાં હોય, તો માત્ર પતિએ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન પત્નીને નિવૃત્તિના લાભો ન આપવા અંગેનું એફિડેવિટ કર્યું હોય અથવા નોમિનેશનમાં અન્ય વ્યક્તિઓના નામ આપ્યા હોય તે કારણસર પત્નીને ફેમિલી પેન્શનના હકથી વંચિત કરી શકાય નહીં.
આ ચુકાદો માનનીય શ્રી જસ્ટિસ નિરલ આર. મહેતાએ Special Civil Application No. 465 of 2026, Yasmeen W/o Nadirbhai Devani D/o Bahadurali Hasambhai Jivani v. Rajkot Municipal Corporationમાં તા. 04 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ આપ્યો હતો.
કેસની હકીકતો : કાયદેસર પત્નીને ફેમિલી પેન્શનથી વંચિત કરી શકાય નહીં
અરજદાર યાસમીનબેન મૃતક દેવાણી નાદિરભાઈ મહમદઅલીની કાયદેસર પત્ની હતી. તેમના પતિ રાજકોટ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના ઇલેક્ટ્રિકલ વિભાગમાં લાઇનમેન તરીકે ફરજ બજાવતા હતા.
તેઓ તા. 30 એપ્રિલ 2024ના રોજ વયનિવૃત્તિ પામ્યા હતા અને પેન્શન માટેની ગણતરીમાં તેમની 30 વર્ષ, 7 મહિના અને 16 દિવસની ક્વોલિફાઇંગ સર્વિસ હતી.
પતિ-પત્ની વચ્ચે વૈવાહિક મતભેદો હતા અને તેઓ અલગ રહેતા હતા. પરંતુ મહત્વની બાબત એ હતી કે તેમના લગ્ન ક્યારેય કાયદેસર રીતે વિચ્છેદિત થયા નહોતા અને કોઈ ડિક્રી ઓફ ડિવોર્સ પણ મેળવવામાં આવી નહોતી.
ફેમિલી પેન્શન શા માટે અટકાવવામાં આવ્યું?
મૃતક કર્મચારીએ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન એક એફિડેવિટ આપ્યું હતું કે તેમની પત્નીને નિવૃત્તિના લાભો ચૂકવવામાં ન આવે.
આ ઉપરાંત, પેન્શન સંબંધિત નોમિનેશન ફોર્મમાં પત્નીનું નામ ન હતું અને દંપતીના બે પુત્રોના નામ નોમિની તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.
આ આધારે રાજકોટ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન તરફથી પત્નીના હકમાં ફેમિલી પેન્શનની કાર્યવાહી કરવામાં આવી નહોતી. ત્યારબાદ અરજદારે ગુજરાત હાઈકોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો હતો.
હાઈકોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય પ્રશ્ન શું હતો?
કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે શું મૃતક કર્મચારીની કાયદેસર પત્ની ફેમિલી પેન્શન મેળવવા હકદાર છે, જ્યારે મૃતક પતિએ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન પત્નીને નિવૃત્તિના લાભો ન આપવા અંગે સત્તાધિકારીઓને જણાવ્યું હોય અને નોમિનેશનમાં પોતાના બે પુત્રોના નામ આપ્યા હોય?
ગુજરાત હાઈકોર્ટે આ પ્રશ્નનો જવાબ પત્નીના પક્ષમાં આપ્યો.
કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ કાયદાકીય આધાર
ગુજરાત હાઈકોર્ટે અગાઉના Division Benchના Abedakhatun Y. Malek v. Director of Pension and Provident Funds and Others, 2011 LawSuit (Guj) 1442ના ચુકાદાનો આધાર લીધો.
આ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે Gujarat Civil Services (Pension) Rules, 2002ના Rule 88(a)(i) મુજબ પુરુષ સરકારી કર્મચારીના કિસ્સામાં તેની પત્ની “family”માં આવે છે, ભલે લગ્ન કર્મચારીની નિવૃત્તિ પહેલાં થયા હોય કે પછી.
અલગ રહેતા હોવા છતાં પત્નીનો હક : કાયદેસર પત્નીને ફેમિલી પેન્શનથી વંચિત કરી શકાય નહીં
ગુજરાત હાઈકોર્ટે અગાઉના ચુકાદાઓને ધ્યાનમાં લેતા જણાવ્યું કે પતિ-પત્ની વચ્ચે મતભેદ હોય અથવા તેઓ અલગ રહેતા હોય તે હકીકત માત્રથી પત્નીનો ફેમિલી પેન્શનનો હક સમાપ્ત થતો નથી.
ફેમિલી પેન્શન માટે મુખ્ય બાબત એ છે કે દાવેદાર પેન્શનરની કાયદેસર પત્ની અથવા પતિ હોય અને પેન્શનરના અવસાનના દિવસે તે જીવિત હોય.
અર્થાત્, માત્ર “desertion” અથવા પતિ-પત્ની અલગ રહેતા હોવાની બાબત ફેમિલી પેન્શન આપવી કે નહીં તે નક્કી કરવા માટેનો માપદંડ નથી.
નોમિનેશનથી ફેમિલી પેન્શનનો હક છીનવી શકાય નહીં
ચુકાદાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ એ છે કે જો પેન્શનરે પોતાની પત્નીને છોડીને કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિને નોમિની બનાવી હોય, તો પણ કાયદેસર પત્ની અથવા વિધવાના ફેમિલી પેન્શનના હકને માત્ર નોમિનેશનના આધારે નકારી શકાય નહીં.
કોર્ટે નોંધ્યું કે ફેમિલી પેન્શન વૈધાનિક જોગવાઈઓ અને સંબંધિત નિયમો હેઠળ આપવામાં આવે છે. તેથી પેન્શનરના વ્યક્તિગત નિર્ણય અથવા નોમિનેશનથી નિયમો હેઠળ હકદાર વ્યક્તિનો અધિકાર દૂર કરી શકાતો નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના ચુકાદાઓનો પણ આધાર
આ કાનૂની સિદ્ધાંતને સમર્થન આપવા માટે અગાઉના વિવિધ ચુકાદાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.
Jodh Singh v. Union of Indiaમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં પરિવાર પેન્શનનો લાભ પતિ/પત્નીના અવસાન પછી તેની વિધવા માટેનો વિશિષ્ટ લાભ બને છે અને કર્મચારી પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન તેની testamentary disposition કરી શકતો નથી.
Smt. Violet Issaac v. Union of Indiaમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે Family Pension Schemeનો હેતુ વિધવા અને બાળકોને આર્થિક રાહત આપવાનો છે અને નિયમો દ્વારા જે વ્યક્તિઓ હકદાર બનાવવામાં આવ્યા છે, તે જ વ્યક્તિઓ ફેમિલી પેન્શન મેળવી શકે છે.
G.L. Bhatia v. Union of Indiaમાં પણ એવો સિદ્ધાંત સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો કે પતિ-પત્ની વચ્ચે છૂટાછેડા થયા ન હોય, ભલે તેઓ અલગ રહેતા હોય, તો નિયમો અનુસાર કાયદેસર જીવનસાથી ફેમિલી પેન્શનનો હકદાર બની શકે છે.
હાલના કેસમાં ગુજરાત હાઈકોર્ટનો નિષ્કર્ષ
હાલના કેસમાં કોર્ટ સમક્ષ એ હકીકત સ્પષ્ટ હતી કે અરજદાર અને મૃતક વચ્ચેના લગ્ન તેમના પતિના અવસાન સુધી અસ્તિત્વમાં હતા.
તેમના જીવનકાળ દરમિયાન કોઈ છૂટાછેડાની ડિક્રી થઈ નહોતી. તેથી અગાઉના Division Benchના ચુકાદાનો સિદ્ધાંત હાલના કેસમાં સીધો લાગુ પડતો હોવાનું હાઈકોર્ટે જણાવ્યું.
પ્રતિવાદી તરફથી હાજર વકીલે પણ અગાઉના Division Benchના ચુકાદાનો સિદ્ધાંત હાલના કેસને લાગુ પડે છે તે બાબતે વાંધો ઉઠાવ્યો નહોતો.
ગુજરાત હાઈકોર્ટનો અંતિમ આદેશ
ગુજરાત હાઈકોર્ટે અરજદારની અરજી મંજૂર કરી અને રાજકોટ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન તથા સંબંધિત સત્તાધિકારીઓને અરજદારનું ફેમિલી પેન્શન વહેલી તકે નક્કી કરીને ચૂકવવાનો આદેશ કર્યો.
કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો કે આ કાર્યવાહી ઓર્ડરની નકલ મળ્યાની તારીખથી વધુમાં વધુ ત્રણ મહિનામાં પૂર્ણ કરવામાં આવે.
ફેમિલી પેન્શન નક્કી થયા બાદ તેના પરિણામે મળવાપાત્ર બાકી રકમ એટલે કે consequential arrears પણ વધુમાં વધુ ત્રણ મહિનાના સમયગાળામાં ચૂકવવાની રહેશે. Rule made absolute કરવામાં આવ્યો.
ચુકાદાનો સાર
આ ચુકાદામાંથી મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત એ છે કે ફેમિલી પેન્શન કોઈ કર્મચારીની વ્યક્તિગત ઇચ્છા મુજબ આપવાનો કે રોકવાનો લાભ નથી, પરંતુ સંબંધિત કાયદા અને પેન્શન નિયમો દ્વારા નક્કી થતો વૈધાનિક લાભ છે.
જો પેન્શનરની કાયદેસર પત્ની હોય અને પેન્શનરના અવસાન સમયે લગ્ન કાયદેસર રીતે ચાલુ હોય, તો માત્ર પતિએ પત્ની વિરુદ્ધ એફિડેવિટ કર્યું હતું, પત્નીનું નામ નોમિનેશનમાં નહોતું અથવા પત્ની સાથે મતભેદને કારણે બંને અલગ રહેતા હતા — આ કારણોસર ફેમિલી પેન્શનનો હક આપમેળે સમાપ્ત થતો નથી.
ખાસ નોંધ : કાયદેસર પત્નીને ફેમિલી પેન્શનથી વંચિત કરી શકાય નહીં
આ ચુકાદો ખાસ કરીને સરકારી કર્મચારીઓના ફેમિલી પેન્શન સંબંધિત વિવાદોમાં મહત્વપૂર્ણ છે. જોકે દરેક કેસમાં લાગુ પડતા સંબંધિત સર્વિસ રૂલ્સ, પેન્શન નિયમો અને હકીકતો અલગ હોઈ શકે છે. તેથી કોઈ ચોક્કસ કેસમાં કાનૂની નિષ્કર્ષ કાઢતા પહેલાં લાગુ પડતા નિયમો અને કેસની સંપૂર્ણ હકીકતો જોવી જરૂરી છે.
ચુકાદો : Yasmeen W/o Nadirbhai Devani D/o Bahadurali Hasambhai Jivani v. Rajkot Municipal Corporation
કોર્ટ : ગુજરાત હાઈકોર્ટ, અમદાવાદ
કેસ નંબર : R/Special Civil Application No. 465 of 2026
ચુકાદાની તારીખ : 04 ઓગસ્ટ 2026
ન્યાયમૂર્તિ : માનનીય શ્રી જસ્ટિસ નિરલ આર. મહેતા
મુખ્ય કાનૂની મુદ્દો : કાયદેસર પત્નીને માત્ર નોમિનેશન, એફિડેવિટ અથવા વૈવાહિક મતભેદના આધારે ફેમિલી પેન્શનથી વંચિત કરી શકાય નહીં.
ગુજરાત હાઈકોર્ટ, Family Pension, ફેમિલી પેન્શન, કાયદેસર પત્ની, પેન્શનર, વિધવા, Nomination, નોમિનેશન, Gujarat Civil Services Pension Rules 2002, Rule 88, Rajkot Municipal Corporation, Pension Rules, Abedakhatun Y Malek, Niral R Mehta, Gujarat High Court Judgment, Pension Rights, Service Law, Family Pension Rights, Legal News, U R VAKIL AI
આધારભૂત કાયદાકીય માહિતી માટે એકમાત્ર ભરોસાપાત્ર U R VAKIL UPDATE
*કાયદાની જટિલ વાતોને સરળ શબ્દોમાં સમજવા માટે U R VAKIL AI તમારી સાથે છે*
U R VAKIL AI ભારતીય કાયદા માટે બનાવવામાં આવેલ AI પ્લેટફોર્મ છે અને વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં કાનૂની માહિતી સમજવામાં મદદ કરે છે.
U R VAKIL AI App Google Play Store પર ઉપલબ્ધ છે.