સુપ્રીમ કોર્ટે અકસ્માતના સ્થળે હાજર રહી ઘાયલ વ્યક્તિને મદદ કરનાર વ્યક્તિઓના રક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા ફરજિયાત બનાવી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે અકસ્માતના સ્થળે હાજર રહી ઘાયલ વ્યક્તિને મદદ કરનાર વ્યક્તિઓના રક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા ફરજિયાત બનાવી છે.
***Special U R VKIL AI UPDATE – U R VAKIL – AI દ્વારા વિસ્તૃત સમજૂતી***
અકસ્માત માં ઘાયલ વ્યક્તિની મદદ કરવી માનવતાનું કર્તવ્ય છે. પરંતુ ઘણી વખત લોકો પોલીસ કેસ, પૂછપરછ, કોર્ટના ધક્કા અને કાનૂની કાર્યવાહીનો ભય હોવાથી અકસ્માતમાં ઘાયલ વ્યક્તિને મદદ કરવા આગળ આવતા નથી. આ ગંભીર સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે Good Samaritan એટલે કે અકસ્માતના સ્થળે હાજર રહી ઘાયલ વ્યક્તિને મદદ કરનાર વ્યક્તિઓના રક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા ફરજિયાત બનાવી છે.
ચુકાદો: SaveLife Foundation & Anr. v. Union of India & Anr.
કેસ: Writ Petition (Civil) No. 235 of 2012
ચુકાદાની તારીખ: 30 માર્ચ 2016
ન્યાયમૂર્તિ: જસ્ટિસ અરુણ મિશ્રા તથા જસ્ટિસ વી. ગોપાલા ગૌડા
આ કેસમાં SaveLife Foundation દ્વારા બંધારણના Article 32 હેઠળ જાહેર હિતની અરજી કરવામાં આવી હતી. અરજીનો મુખ્ય હેતુ એવો કાનૂની માળખો ઊભું કરવાનો હતો કે રસ્તા પર અકસ્માતમાં ઘાયલ વ્યક્તિને મદદ કરનાર bystander અથવા passer-byને પોલીસ કાર્યવાહી, કાનૂની મુશ્કેલી અને હેરાનગતિનો ભય ન રહે.
Good Samaritan એટલે કોણ?
Good Samaritan એટલે એવી વ્યક્તિ કે જે અકસ્માતના સ્થળે હાજર હોય અને પોતાની ફરજ અથવા કોઈ કાનૂની જવાબદારી વિના માનવતાના ધોરણે ઘાયલ વ્યક્તિને મદદ કરે. આવી વ્યક્તિ ઘાયલને નજીકની હોસ્પિટલમાં લઈ જઈ શકે છે અથવા પોલીસ તથા ઇમરજન્સી સેવાઓને અકસ્માતની જાણ કરી શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું કે અકસ્માત બાદ શરૂઆતનો સમય અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોય છે. જેને “Golden Hour” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે સમયગાળામાં તાત્કાલિક તબીબી સારવાર મળવાથી અનેક લોકોના જીવ બચાવી શકાય છે. તેથી અકસ્માત સ્થળે સૌથી પહેલાં પહોંચનાર સામાન્ય નાગરિકની મદદ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
લોકો મદદ કરતા કેમ ડરે છે?
ચુકાદામાં જણાવ્યા મુજબ લોકોમાં એવી ભીતિ હોય છે કે જો તેઓ અકસ્માતમાં ઘાયલ વ્યક્તિને હોસ્પિટલ લઈ જશે તો તેમને પોલીસ સ્ટેશનમાં બોલાવવામાં આવશે, લાંબી પૂછપરછ થશે અથવા સાક્ષી તરીકે કોર્ટમાં હાજર રહેવું પડશે.
કેટલાક લોકો તો માત્ર એટલા માટે ઘાયલ વ્યક્તિને સ્પર્શ કરતા પણ ડરે છે કે તેમને પોલીસ કેસમાં સંડોવવામાં આવશે. પરિણામે મદદની રાહ જોતા ઘાયલ વ્યક્તિનું વધુ લોહી વહી શકે છે અને સમયસર સારવાર ન મળવાથી તેનું મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય
સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારના 12 મે 2015ના Good Samaritan Guidelines અને 21 જાન્યુઆરી 2016ના Standard Operating Procedureને મંજૂરી આપી અને તેમાં જરૂરી ફેરફારો સાથે તેમને સમગ્ર દેશમાં અમલમાં મૂકવા માટે બંધનકારક બનાવ્યા.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ માર્ગદર્શિકાઓને Article 32 અને Article 142 હેઠળ અમલમાં મૂકવામાં આવી શકે છે અને તે Article 141ના કારણે કાયદા તરીકે બંધનકારક રહેશે. તમામ રાજ્ય સરકારો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો તથા સંબંધિત અધિકારીઓએ તેનું પાલન કરવાનું રહેશે.
અકસ્માત માં મદદ કરનાર વ્યક્તિને કાનૂની રક્ષણ
Good Samaritan Guidelines મુજબ અકસ્માતમાં ઘાયલ વ્યક્તિને મદદ કરનાર વ્યક્તિને સિવિલ અથવા ક્રિમિનલ જવાબદારી માટે જવાબદાર ઠેરવી શકાશે નહીં.
અકસ્મતમાં મદદ કરનાર વ્યક્તિ ઘાયલને નજીકની હોસ્પિટલમાં લઈ જઈ શકે છે અને સામાન્ય રીતે તેને તરત જ ત્યાંથી જવા દેવાનો રહેશે. માત્ર આંખે જોયેલા સાક્ષી તરીકે પોતાની ઓળખ આપનાર વ્યક્તિ પાસેથી જરૂરી સરનામું લેવામાં આવી શકે છે.
મદદ કરનાર વ્યક્તિને બિનજરૂરી પ્રશ્નો પૂછવા નહીં.
કોઈ વ્યક્તિ માત્ર પોલીસ અથવા ઇમરજન્સી સેવાઓને ફોન કરીને અકસ્માતની જાણ કરે તો તેને પોતાનું નામ કે વ્યક્તિગત વિગતો જાહેર કરવા માટે ફરજ પાડી શકાશે નહીં.
નામ અને સંપર્કની વિગતો આપવી સ્વૈચ્છિક રહેશે.
પોલીસ અથવા અન્ય કોઈ અધિકારી Good Samaritanને સાક્ષી બનવા માટે દબાણ કરી શકશે નહીં. સાક્ષી બનવું કે નહીં તે નિર્ણય Good Samaritanનો રહેશે.
Good Samaritanને પોલીસ સ્ટેશનમાં વારંવાર બોલાવી શકાશે નહીં
જો Good Samaritan સ્વૈચ્છિક રીતે સાક્ષી બનવાનું પસંદ કરે, તો પણ તેની પૂછપરછ અત્યંત સન્માનપૂર્વક અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેના અનુકૂળ સમય અને સ્થળે કરવાની રહેશે.
તે પોતાના રહેઠાણ અથવા વ્યવસાયના સ્થળે પૂછપરછ કરાવવાનું પસંદ કરી શકે છે. જો પોલીસ સ્ટેશનમાં હાજર થવું જરૂરી બને તો તેના કારણો તપાસ અધિકારીએ લેખિતમાં નોંધવાના રહેશે.
પોલીસ સ્ટેશનમાં પૂછપરછ થાય તો તે એક જ વખત અને વાજબી સમયમર્યાદામાં પૂર્ણ કરવાની રહેશે.
Good Samaritanની ભાષાનો પણ વિચાર કરવો પડશે
જો Good Samaritanને સ્થાનિક ભાષા અથવા તપાસ અધિકારીની ભાષા આવડતી ન હોય તો પોલીસએ interpreterની વ્યવસ્થા કરવાની રહેશે.
જો Good Samaritan અકસ્માતનો eyewitness હોય અને તે પોતાની સાક્ષી આપવા ઇચ્છે, તો તેને affidavit દ્વારા પુરાવા રજૂ કરવાની સુવિધા પણ આપવામાં આવી છે.
કોર્ટમાં વ્યક્તિગત હાજરી પણ સામાન્ય રીતે ટાળવી
સુપ્રીમ કોર્ટે વધુ એક મહત્વપૂર્ણ દિશાનિર્દેશ આપ્યો કે કોર્ટોએ સામાન્ય રીતે Good Samaritanની વ્યક્તિગત હાજરી માટે આગ્રહ ન રાખવો જોઈએ.
જો વ્યક્તિગત હાજરીથી ખર્ચ, વિલંબ અથવા અસુવિધા થતી હોય તો CrPCની Section 284 મુજબ Commission મારફતે તેની તપાસ કરાવી શકાય છે. વ્યક્તિગત હાજરી જરૂરી હોય તો કોર્ટને તેના કારણો નોંધવા પડશે.
હોસ્પિટલ Good Samaritanને રોકી શકશે નહીં
Good Samaritanને હોસ્પિટલમાં રોકી રાખી શકાય નહીં. હોસ્પિટલ દ્વારા તેની પાસેથી ઘાયલ વ્યક્તિની સારવાર માટે રજીસ્ટ્રેશન અથવા admissionના ખર્ચની માંગણી પણ કરી શકાશે નહીં, સિવાય કે તે ઘાયલ વ્યક્તિનો પરિવારજનો અથવા સગો હોય અને અન્ય પરિસ્થિતિમાં લાગુ પડતી સારવાર સંબંધિત જોગવાઈઓ હોય.
તમામ સરકારી અને ખાનગી હોસ્પિટલોએ Good Samaritanને રોકવામાં નહીં આવે અને તેની પાસેથી સારવાર માટે પૈસા જમા કરાવવામાં નહીં આવે તે અંગેનું Charter હોસ્પિટલના પ્રવેશદ્વાર પર સ્થાનિક ભાષા સહિત જરૂરી ભાષાઓમાં દર્શાવવાનું હતું.
Good Samaritanને પ્રોત્સાહન અને acknowledgement
અકસ્મતમાં મદદ કરનાર વ્યક્તિઓને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે રાજ્ય સરકારો દ્વારા યોગ્ય reward અથવા compensationની વ્યવસ્થા કરી શકાય છે.
જો Good Samaritan ઇચ્છે તો હોસ્પિટલ તેને acknowledgement આપી શકે છે, જેમાં ઘાયલ વ્યક્તિને હોસ્પિટલમાં કોણ, ક્યારે અને ક્યાંથી લાવ્યું તેની વિગતોનો ઉલ્લેખ થઈ શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે acknowledgement અંગે પણ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે રાજ્ય સરકાર દ્વારા standard format નક્કી ન થાય ત્યાં સુધી official letter-pad વગેરે પર acknowledgement આપી શકાય છે. તેમાં Good Samaritanનું નામ, સરનામું, ઘટના તારીખ, સમય અને સ્થળ તથા ઘાયલ વ્યક્તિને તેના દ્વારા હોસ્પિટલમાં લાવવામાં આવી હોવાની પુષ્ટિનો સમાવેશ કરી શકાય છે.
પોલીસ અધિકારીઓ દ્વારા હેરાનગતિ સામે રક્ષણ
જો કોઈ સરકારી અધિકારી Good Samaritanને તેની ઓળખ અથવા વ્યક્તિગત વિગતો જાહેર કરવા માટે દબાણ કે ધમકી આપે તો સંબંધિત સરકાર દ્વારા તેની સામે disciplinary અથવા departmental action શરૂ કરી શકાય છે.
Good Samaritan સાથે સન્માનપૂર્વક અને કોઈપણ પ્રકારના ભેદભાવ વિના વર્તન કરવાનું રહેશે.
આ ચુકાદાનું બંધારણીય મહત્વ
સુપ્રીમ કોર્ટે આ સમગ્ર મુદ્દાને Article 21 હેઠળના જીવનના અધિકાર સાથે જોડ્યો છે. અકસ્માતમાં ઘાયલ વ્યક્તિને તાત્કાલિક તબીબી સહાય મળવી જીવન બચાવવા માટે જરૂરી છે અને આ પ્રક્રિયામાં મદદ કરનાર નાગરિકને કાનૂની રક્ષણ આપવું પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
કોર્ટે અગાઉના Vishaka, D.K. Basu અને Vineet Narain જેવા ચુકાદાઓનો સંદર્ભ આપીને સમજાવ્યું કે જ્યાં યોગ્ય કાયદો ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યાં બંધારણીય અધિકારોના રક્ષણ માટે ન્યાયાલય જરૂરી માર્ગદર્શિકા આપી શકે છે, જ્યાં સુધી વિધાનસભા યોગ્ય કાયદો બનાવે નહીં.
ડ્રાઇવરની કાનૂની જવાબદારી પર આ માર્ગદર્શિકાની અસર નહીં
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે Good Samaritanને આપવામાં આવતું રક્ષણ અકસ્માત સર્જનાર મોટર વાહનના ડ્રાઇવરની કાયદેસરની જવાબદારીને અસર કરતું નથી.
Motor Vehicles Act, 1988ની Section 134 હેઠળ ડ્રાઇવરની જે જવાબદારી છે તે યથાવત રહેશે. Good Samaritanના રક્ષણની જોગવાઈ ડ્રાઇવરને તેની કાનૂની જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરતી નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટનો મુખ્ય સંદેશ
આ ચુકાદાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંદેશ ખૂબ સરળ છે: અકસ્માતમાં ઘાયલ વ્યક્તિનો જીવ બચાવવો સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા છે.
કોઈ વ્યક્તિ અકસ્માતમાં ઘાયલને મદદ કરવા આગળ આવે ત્યારે તેને પોલીસ, હોસ્પિટલ અથવા કોર્ટની બિનજરૂરી હેરાનગતિનો ભય ન હોવો જોઈએ. કાયદાનો હેતુ લોકોને મદદ કરતા રોકવાનો નહીં પરંતુ માનવ જીવન બચાવવા માટે તેમને નિર્ભય બનાવવાનો હોવો જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટે આ માર્ગદર્શિકાઓને સમગ્ર દેશમાં બંધનકારક બનાવતાં સ્પષ્ટ કર્યું કે તેનો ઉદ્દેશ્ય સામાન્ય લોકોને અકસ્માતના પીડિતોને સમયસર મદદ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે.
નિષ્કર્ષ
રસ્તા અકસ્માતમાં પ્રથમ થોડા મિનિટો ઘણી વખત જીવન અને મૃત્યુ વચ્ચેનો તફાવત બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં કોઈ વ્યક્તિ મદદ કરવા આગળ આવે અને તેને કાનૂની કાર્યવાહીનો ભય રહે તો સમાજ માટે તે ગંભીર સમસ્યા છે.
SaveLife Foundation v. Union of Indiaનો આ ચુકાદો એવા દરેક નાગરિકને મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સુરક્ષા આપે છે જે માનવતાના ધોરણે અકસ્માતના ઘાયલ વ્યક્તિને મદદ કરવા આગળ આવે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે અંતે Writ Petition મંજૂર કરી અને Good Samaritan Guidelines તથા તેમાં કરાયેલા ફેરફારોને કાયદા તરીકે બંધનકારક રીતે અમલમાં મૂકવાનો આદેશ આપ્યો.
આ ચુકાદો માત્ર કાનૂની નિર્ણય નથી; તે સમાજને એક માનવતાભર્યો સંદેશ પણ આપે છે — અકસ્માતમાં ઘાયલ વ્યક્તિને મદદ કરવા આગળ આવવામાં ડરશો નહીં. જીવન બચાવવાની માનવતાભરી પહેલને કાયદો રક્ષણ આપે છે.
SaveLife Foundation, Good Samaritan, Good Samaritan Law India, Good Samaritan Guidelines, Road Accident, Road Accident Victims, અકસ્માતમાં મદદ, અકસ્માત પીડિત, અકસ્માતમાં ઘાયલ વ્યક્તિ, સુપ્રીમ કોર્ટ, Supreme Court of India, Supreme Court Judgment, Article 21, Article 32, Article 141, Article 142, Motor Vehicles Act, Section 134 Motor Vehicles Act, Legal Protection, Bystander Protection, Road Safety, Human Rights, કાનૂની સુરક્ષા, માનવ અધિકાર, પોલીસ હેરાનગતિ, Save Life Foundation v Union of India, Writ Petition 235 of 2012.
આ લેખ ભારતીય કાયદાને સરળ ભાષામાં સમજાવવામાં માટે U R VAKIL AI દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે અને વ્યક્તિગત રીતે નિષ્ણાંતો દ્વારા ચેક કરેલ છે, U R VAKIL AI ખાસ ભારત ના કાયદા માટે બનાવેલ હોવાથી વધારે ભરોસાપાત્ર છે.
તમે પણ U R VAKIL AI APP ને Google Play Store પર થી ડાઉનલોડ કરી શકો છો.
U R VAKIL AIને ફોલો કરવા માટે WhatsApp Channel: