Click the Language Button below to read in your language.

ભારતીય દંડ સંહિતા, 1860 (IPC)માં કલમ 463થી 477A સુધી બનાવટ, બનાવટી દસ્તાવેજોનો ઉપયોગ, મૂલ્યવાન દસ્તાવેજોની બનાવટ, વસિયતનામામાં છેતરપિંડી અને હિસાબોમાં ગેરરીતિ જેવા ગુનાઓ અંગે જોગવાઈઓ કરવામાં આવી હતી. આ વિષય AIBE પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ ખૂબ જ મહત્ત્વનો છે, કારણ કે તેમાં દસ્તાવેજની બનાવટ, ગુનાહિત ઇરાદો, દસ્તાવેજનો ઉપયોગ અને અલગ-અલગ ગુનાઓ માટેની સજાને લગતા પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.

કોઈ દસ્તાવેજ પર ખોટી સહી કરી દેવી, કોઈના નામે બનાવટી કરાર તૈયાર કરવો અથવા સાચા દસ્તાવેજમાં એવી રીતે ફેરફાર કરવો કે જેનાથી કોઈને નુકસાન થાય, આ બધાં કૃત્યો સંજોગો અને ગુનાહિત ઇરાદાના આધારે બનાવટના ગુનાની શ્રેણીમાં આવી શકે છે. પરંતુ પરીક્ષામાં સાચો જવાબ આપવા માટે માત્ર દસ્તાવેજ ખોટો છે એટલું જાણવું પૂરતું નથી; તે કેવી રીતે બનાવવામાં આવ્યો, શા માટે બનાવવામાં આવ્યો અને તેનો ઉપયોગ કઈ રીતે થયો તે સમજવું પણ જરૂરી છે.

દસ્તાવેજની બનાવટ અને સંબંધિત ગુનાઓનો મુખ્ય હેતુ વ્યક્તિની મિલકત, કાનૂની હક, નાણાકીય વ્યવહાર અને જાહેર દસ્તાવેજોની વિશ્વસનીયતાનું રક્ષણ કરવાનો છે. આથી જ IPCમાં સામાન્ય બનાવટ અને અદાલતી દસ્તાવેજ, વસિયતનામું અથવા મૂલ્યવાન જામીનગીરી જેવા મહત્ત્વના દસ્તાવેજોની બનાવટ વચ્ચે અલગ-અલગ જોગવાઈઓ રાખવામાં આવી હતી.

1. IPC કલમ 463 – બનાવટ (Forgery)

કલમ 463 બનાવટના ગુનાની વ્યાખ્યા આપે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ખોટો દસ્તાવેજ બનાવે છે અને તેનો હેતુ કોઈ વ્યક્તિને નુકસાન પહોંચાડવાનો, ખોટો દાવો સાબિત કરવાનો, મિલકત મેળવવાનો, કરારમાં પ્રવેશ કરાવવાનો અથવા છેતરપિંડી કરવાનો હોય, ત્યારે સંજોગો પ્રમાણે બનાવટનો ગુનો બની શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ‘અ’ કોઈ વ્યક્તિની જમીન મેળવવા માટે તેના નામે ખોટો વેચાણ કરાર તૈયાર કરે અને તેનો ઉપયોગ જમીન પર હક દર્શાવવા કરે, તો જરૂરી તત્ત્વો સાબિત થાય ત્યારે તે બનાવટનો ગુનો બની શકે છે.

પરીક્ષા માટે યાદ રાખો: કલમ 463 બનાવટની વ્યાખ્યા આપે છે, જ્યારે કલમ 465 તેની સજા નક્કી કરે છે.

2. IPC કલમ 464 – ખોટો દસ્તાવેજ બનાવવો

આ કલમ બનાવટના ગુનાનું મૂળ સમજવા માટે અત્યંત મહત્ત્વની છે. દરેક ખોટી માહિતી ધરાવતો દસ્તાવેજ આપમેળે બનાવટી દસ્તાવેજ બની જતો નથી. કાયદામાં દર્શાવેલી રીતે દસ્તાવેજ બનાવવો, તેમાં અધિકાર વિના મહત્ત્વનો ફેરફાર કરવો અથવા કોઈ વ્યક્તિને દસ્તાવેજની સાચી હકીકત જાણ્યા વિના તેના પર સહી કરવા પ્રેરિત કરવી જેવા સંજોગો તપાસવા પડે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ‘અ’ પોતાના લાભ માટે ‘બ’ની ખોટી સહી કરીને કરાર તૈયાર કરે છે. જો જરૂરી કાનૂની તત્ત્વો હાજર હોય, તો આ કૃત્ય કલમ 464 હેઠળ ખોટો દસ્તાવેજ બનાવવાનું બની શકે છે.

બીજું ઉદાહરણ લઈએ. કોઈ વ્યક્તિ મૂળ દસ્તાવેજમાં લખેલી રકમમાં અધિકાર વિના ફેરફાર કરે છે, જેથી દસ્તાવેજનો અર્થ બદલાઈ જાય. આવા ફેરફારથી પણ બનાવટનો ગુનો બની શકે છે.

આ કલમમાં મુખ્ય બાબત એ છે કે દસ્તાવેજ કેવી રીતે બનાવાયો અથવા બદલાયો અને તે પાછળનો ઇરાદો શું હતો.

3. IPC કલમ 465 – બનાવટ માટેની સજા

કલમ 465 સામાન્ય બનાવટના ગુના માટેની સજાની જોગવાઈ કરતી હતી.

તે મુજબ, દોષિત વ્યક્તિને બે વર્ષ સુધીની કેદ, દંડ અથવા બંને થઈ શકે છે.

અહીં એક બાબત ખાસ ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ: બનાવટનો દરેક ગુનો સામાન્ય બનાવટની શ્રેણીમાં જ આવે એવું નથી. જો બનાવટ અદાલતી દસ્તાવેજ, વસિયતનામું, મૂલ્યવાન જામીનગીરી અથવા છેતરપિંડીના હેતુથી કરવામાં આવી હોય, તો અન્ય વધુ વિશિષ્ટ કલમો લાગુ પડી શકે છે.

4. IPC કલમ 466 – અદાલતી દસ્તાવેજો અને જાહેર નોંધોની બનાવટ

અદાલતના દસ્તાવેજો અને જાહેર નોંધો પર લોકોનો વિશ્વાસ જળવાઈ રહે તે માટે આ કલમ બનાવવામાં આવી હતી.

અદાલતી કાર્યવાહીનો ખોટો દસ્તાવેજ તૈયાર કરવો, જાહેર નોંધમાં બનાવટ કરવી અથવા સરકારી અધિકારીના હોદ્દામાં બનાવેલા હોવાનું દર્શાવતો ખોટો પ્રમાણપત્ર તૈયાર કરવો જેવા કૃત્યો આ કલમના દાયરામાં આવી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ નકલી અદાલતી હુકમ તૈયાર કરીને તેને સાચો હુકમ હોવાનું દર્શાવે, તો જરૂરી તત્ત્વો સાબિત થાય ત્યારે કલમ 466 લાગુ પડી શકે છે.

આ કલમ હેઠળ સાત વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડની જોગવાઈ હતી.

5. IPC કલમ 467 – મૂલ્યવાન જામીનગીરી અને વસિયતનામાની બનાવટ

આ કલમ પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ ખાસ મહત્ત્વની છે. મૂલ્યવાન જામીનગીરી, વસિયતનામું અથવા કાયદામાં દર્શાવેલા અન્ય મહત્ત્વના દસ્તાવેજોની બનાવટને ગંભીર ગુનો માનવામાં આવ્યો હતો.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ મૃતકના નામે ખોટું વસિયતનામું તૈયાર કરે, જેથી મૃતકની મિલકત પર ગેરકાયદેસર હક મેળવી શકાય. જરૂરી તત્ત્વો સાબિત થાય તો કલમ 467 લાગુ પડી શકે છે.

આ કલમ હેઠળ આજીવન કેદ અથવા દસ વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડની જોગવાઈ હતી.

યાદ રાખો: કલમ 467 દરેક પ્રકારના દસ્તાવેજ માટે નથી; તેમાં દર્શાવેલા વિશિષ્ટ દસ્તાવેજોની બનાવટ માટે છે.

6. IPC કલમ 468 – છેતરપિંડી કરવાના હેતુથી બનાવટ

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ છેતરપિંડી કરવા માટે બનાવટી દસ્તાવેજ તૈયાર કરે છે, ત્યારે કલમ 468 લાગુ પડી શકે છે.

ધારો કે ‘અ’ બેંકમાંથી લોન મેળવવા માટે ખોટું આવક પ્રમાણપત્ર તૈયાર કરે છે અને તે પ્રમાણપત્રનો ઉપયોગ કરીને બેંકને લોન આપવા પ્રેરિત કરવા માગે છે. જો કાનૂની તત્ત્વો સાબિત થાય, તો આ કલમ હેઠળ ગુનો બની શકે છે.

આ કલમ હેઠળ સાત વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડની જોગવાઈ હતી.

પરીક્ષામાં કલમ 467 અને 468 વચ્ચેનો તફાવત ખાસ યાદ રાખવો: કલમ 467 ચોક્કસ પ્રકારના મહત્ત્વના દસ્તાવેજોની બનાવટ વિશે છે, જ્યારે કલમ 468 છેતરપિંડી કરવાના હેતુથી કરાયેલી બનાવટ વિશે છે.

7. IPC કલમ 469 – પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવા માટે બનાવટ

કોઈ વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવાના હેતુથી બનાવટી દસ્તાવેજ તૈયાર કરવામાં આવે, તો કલમ 469 લાગુ પડી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ બીજાની બદનામી થાય તે માટે તેના નામે ખોટો પત્ર તૈયાર કરે અને તેને સાચો હોવાનું દર્શાવવાનો હેતુ રાખે. આવા કૃત્યમાં જરૂરી તત્ત્વો હાજર હોય તો આ કલમ લાગુ પડી શકે છે.

આ કલમ હેઠળ ત્રણ વર્ષ સુધીની કેદ અને દંડની જોગવાઈ હતી.

8. IPC કલમ 470 – બનાવટી દસ્તાવેજ (Forged Document)

કલમ 470 બનાવટી દસ્તાવેજનો અર્થ સમજાવે છે. જે દસ્તાવેજ કલમ 463 હેઠળની બનાવટ દ્વારા તૈયાર થયો હોય, તે કાયદાની વ્યાખ્યા મુજબ બનાવટી દસ્તાવેજ ગણાય છે.

આ કલમનો અભ્યાસ કરતી વખતે કલમ 471 પણ સાથે યાદ રાખવી જરૂરી છે, કારણ કે કલમ 471 બનાવટી દસ્તાવેજને સાચા દસ્તાવેજ તરીકે વાપરવા સંબંધિત છે.

9. IPC કલમ 471 – બનાવટી દસ્તાવેજને સાચા તરીકે વાપરવો

કોઈ વ્યક્તિ પોતે બનાવટી દસ્તાવેજ ન બનાવે, છતાં તે દસ્તાવેજ બનાવટી હોવાનું જાણતી હોય અથવા તેને એવું માનવાનું કારણ હોય અને તેમ છતાં તેને સાચા દસ્તાવેજ તરીકે વાપરે, તો કલમ 471 લાગુ પડી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ‘અ’ કોઈ બીજા વ્યક્તિ પાસેથી નકલી પ્રમાણપત્ર મેળવે છે. તેને ખબર છે કે પ્રમાણપત્ર બનાવટી છે, છતાં તે નોકરી મેળવવા માટે રજૂ કરે છે. આવા સંજોગોમાં કલમ 471 હેઠળ ગુનો બની શકે છે.

આ કલમ હેઠળ સજા એવી જ હતી જેવી સંબંધિત બનાવટી દસ્તાવેજની બનાવટ માટે લાગુ પડતી હોય.

પરીક્ષા માટે મહત્ત્વનો મુદ્દો એ છે કે દસ્તાવેજ બનાવનાર અને જાણપૂર્વક તેનો સાચા તરીકે ઉપયોગ કરનાર વ્યક્તિ અલગ હોઈ શકે છે.

10. IPC કલમ 472 અને 473 – બનાવટી મહોર બનાવવી અથવા રાખવી

કલમ 472 હેઠળ કલમ 467માં દર્શાવેલા ગંભીર પ્રકારના દસ્તાવેજોની બનાવટ માટે ઉપયોગી બનાવટી મહોર, પ્લેટ અથવા અન્ય સાધન બનાવવું કે રાખવું ગુનો બની શકે છે, જો કાયદામાં દર્શાવેલો ઇરાદો અને અન્ય જરૂરી તત્ત્વો હાજર હોય.

કલમ 473 અન્ય પ્રકારના બનાવટી દસ્તાવેજો માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવી મહોર અથવા સાધનોની બનાવટ કે કબજાને લગતી હતી.

સરળ ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ સરકારી અધિકારીની નકલી મહોર તૈયાર કરે, જેથી તેના દ્વારા ખોટા પ્રમાણપત્રો બનાવી શકાય. હકીકતોના આધારે આ કલમો લાગુ પડી શકે છે.

કલમ 472 અને 473 વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત એ છે કે કયા પ્રકારના દસ્તાવેજની બનાવટ માટે મહોર અથવા સાધન તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું.

11. IPC કલમ 474 – બનાવટી દસ્તાવેજ કબજામાં રાખવો

કોઈ વ્યક્તિના કબજામાં બનાવટી દસ્તાવેજ હોય અને તેને ખબર હોય કે દસ્તાવેજ બનાવટી છે, સાથે જ તેનો ઉપયોગ સાચા દસ્તાવેજ તરીકે કરવાનો ઇરાદો હોય, તો કાયદાની જરૂરી શરતો પૂર્ણ થવા પર કલમ 474 લાગુ પડી શકે છે.

આ કલમમાં દસ્તાવેજના પ્રકાર પ્રમાણે સજામાં તફાવત હતો. કલમ 467માં દર્શાવેલા દસ્તાવેજો માટેની જોગવાઈ વધુ ગંભીર હતી.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ બનાવટી વસિયતનામું પોતાના કબજામાં રાખે છે અને તેનો ઉપયોગ કરીને મિલકત મેળવવાની તૈયારી કરે છે. સંજોગો અને જરૂરી તત્ત્વો સાબિત થાય તો આ કલમ લાગુ પડી શકે છે.

12. IPC કલમ 475 અને 476 – દસ્તાવેજોની પ્રમાણિકતા દર્શાવતાં ચિહ્નોની નકલ

આ બંને કલમો દસ્તાવેજની પ્રમાણિકતા દર્શાવવા માટે વપરાતી મહોર, ઉપકરણ અથવા ચિહ્નોની નકલ કરવા સંબંધિત હતી.

કલમ 475માં કલમ 467માં દર્શાવેલા વિશિષ્ટ દસ્તાવેજો પર લાગુ પડતાં પ્રમાણિકતા દર્શાવતાં ચિહ્નો અથવા ઉપકરણોની નકલ કરવા અંગે જોગવાઈ હતી.

કલમ 476 અન્ય પ્રકારના દસ્તાવેજો માટે ઉપયોગમાં લેવાતાં આવાં ચિહ્નો અથવા ઉપકરણોની નકલ સાથે સંબંધિત હતી.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ દસ્તાવેજ સાચો હોવાનું દર્શાવવા માટે અધિકૃત મહોરની નકલ કરે. કયા દસ્તાવેજ માટે તે મહોરનો ઉપયોગ થવાનો હતો તેના આધારે સંબંધિત કલમ લાગુ પડી શકે છે.

13. IPC કલમ 477 – વસિયતનામું અથવા મૂલ્યવાન દસ્તાવેજનો કપટપૂર્વક નાશ

આ કલમ હેઠળ વસિયતનામું, દત્તક લેવાની સત્તા આપતો દસ્તાવેજ અથવા મૂલ્યવાન જામીનગીરીનો કપટપૂર્વક નાશ કરવો, તેને રદ કરવો અથવા નુકસાન પહોંચાડવું જેવા કૃત્યોને આવરી લેવામાં આવતાં હતાં.

ધારો કે કોઈ વ્યક્તિને ખબર પડે છે કે વસિયતનામામાં મિલકત બીજા વારસદારને આપવાની જોગવાઈ છે. તે પોતાના લાભ માટે વસિયતનામું છુપાવે અથવા તેનો નાશ કરે. જો કાયદામાં દર્શાવેલો કપટપૂર્વકનો ઇરાદો અને અન્ય તત્ત્વો સાબિત થાય, તો કલમ 477 લાગુ પડી શકે છે.

આ કલમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ માત્ર બનાવટી દસ્તાવેજ બનાવવાની સજા આપવાનો નહોતો, પરંતુ કાયદેસર હકો દર્શાવતા ચોક્કસ દસ્તાવેજોને કપટપૂર્વક નષ્ટ થવાથી બચાવવાનો પણ હતો.

14. IPC કલમ 477A – હિસાબોમાં ગેરરીતિ (Falsification of Accounts)

આ કલમ વેપારી સંસ્થાઓ, કંપનીઓ અને નાણાકીય વ્યવહારોના સંદર્ભમાં ખાસ મહત્ત્વ ધરાવતી હતી.

જ્યારે કોઈ કારકુન, અધિકારી, કર્મચારી અથવા તેવા હોદ્દે કામ કરતી વ્યક્તિ પોતાના માલિકને છેતરવાના ઇરાદાથી હિસાબનાં ચોપડાં, દસ્તાવેજો અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક નોંધોમાં ખોટી એન્ટ્રી કરે, મહત્ત્વની માહિતી બદલે, નોંધ દૂર કરે અથવા હિસાબમાં કપટપૂર્વક ફેરફાર કરે, ત્યારે કલમ 477A લાગુ પડી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ કંપનીનો હિસાબનીશ કંપનીના નાણાંની ઉચાપત છુપાવવા માટે હિસાબમાં ખોટી એન્ટ્રી કરે છે. જરૂરી કાનૂની તત્ત્વો સાબિત થાય તો આ કલમ હેઠળ ગુનો બની શકે છે.

આ કલમ હેઠળ સાત વર્ષ સુધીની કેદ, દંડ અથવા બંનેની જોગવાઈ હતી.

AIBE પરીક્ષા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ તુલનાત્મક કોષ્ટક

IPC કલમ	વિષય
463	બનાવટની વ્યાખ્યા
464	ખોટો દસ્તાવેજ બનાવવો
465	સામાન્ય બનાવટ માટેની સજા
466	અદાલતી દસ્તાવેજ અથવા જાહેર નોંધની બનાવટ
467	મૂલ્યવાન જામીનગીરી અને વસિયતનામાની બનાવટ
468	છેતરપિંડીના હેતુથી બનાવટ
469	પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવાના હેતુથી બનાવટ
470	બનાવટી દસ્તાવેજની વ્યાખ્યા
471	બનાવટી દસ્તાવેજનો સાચા તરીકે ઉપયોગ
472–473	બનાવટ માટે મહોર અથવા સાધનો તૈયાર કરવાં કે રાખવાં
474	બનાવટી દસ્તાવેજ કબજામાં રાખવો
475–476	પ્રમાણિકતા દર્શાવતાં ચિહ્નો અથવા ઉપકરણોની નકલ
477	વસિયતનામું અથવા મૂલ્યવાન દસ્તાવેજનો કપટપૂર્વક નાશ
477A	હિસાબોમાં ગેરરીતિ

AIBE માટે IPC 463 થી 477A અને BNSની તુલના

ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC)ની કલમ 463થી 477A હેઠળ આવતાં બનાવટ અને સંબંધિત ગુનાઓ માટે ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS), 2023માં જોગવાઈઓનું પુનર્ગઠન કરવામાં આવ્યું છે. ખાસ ધ્યાન આપવા જેવી બાબત એ છે કે IPCની ઘણી અલગ કલમો હવે BNSની એક જ કલમમાં સમાવાઈ છે. તેથી બંને કાયદાના કલમ-નંબર યાદ કરતી વખતે આ તફાવત સમજવો જરૂરી છે.

IPC કલમ	વિષય	BNS કલમ
463	બનાવટની વ્યાખ્યા	336(1)
464	ખોટો દસ્તાવેજ બનાવવો	335
465	સામાન્ય બનાવટની સજા	336(2)
466	અદાલતી દસ્તાવેજ અથવા જાહેર નોંધની બનાવટ	337
467	મૂલ્યવાન જામીનગીરી અથવા વસિયતનામાની બનાવટ	338
468	છેતરપિંડીના હેતુથી બનાવટ	336(3)
469	પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન કરવાના હેતુથી બનાવટ	336(4)
470	બનાવટી દસ્તાવેજની વ્યાખ્યા	340(1)
471	બનાવટી દસ્તાવેજનો સાચા તરીકે ઉપયોગ	340(2)
472	ચોક્કસ ગંભીર બનાવટ માટે બનાવટી મહોર બનાવવી અથવા રાખવી	341(1)
473	અન્ય પ્રકારની બનાવટ માટે બનાવટી મહોર બનાવવી અથવા રાખવી	341(2)
474	ચોક્કસ બનાવટી દસ્તાવેજ કબજામાં રાખવો અને ઉપયોગનો ઇરાદો	339
475	વિશિષ્ટ દસ્તાવેજોના પ્રમાણિકતા-ચિહ્નોની નકલ	342(1)
476	અન્ય દસ્તાવેજોના પ્રમાણિકતા-ચિહ્નોની નકલ	342(2)
477	વસિયતનામું અથવા મૂલ્યવાન દસ્તાવેજનો કપટપૂર્વક નાશ	343
477A	હિસાબોમાં ગેરરીતિ	344

AIBE માટે ખાસ યાદ રાખવાના તફાવતો

1. IPC 463 અને 465 હવે BNS 336ની અલગ પેટાકલમોમાં આવરી લેવાય છે. કલમ 336(1) બનાવટના ગુનાને વ્યાખ્યાયિત કરે છે, જ્યારે 336(2) સામાન્ય બનાવટની સજા દર્શાવે છે.

2. IPC 468 અને 469 પણ BNS 336માં સમાવાયા છે. છેતરપિંડીના હેતુથી બનાવટ માટે BNS 336(3) અને પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવાના હેતુથી બનાવટ માટે BNS 336(4) યાદ રાખો.

3. IPC 470 અને 471 હવે BNS 340ની પેટાકલમો છે. BNS 340(1) બનાવટી દસ્તાવેજ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક નોંધને ઓળખાવે છે, જ્યારે BNS 340(2) તેનો સાચા તરીકે ઉપયોગ કરવા અંગે છે.

4. IPC 477A અને BNS 344 બંને હિસાબોમાં ગેરરીતિના વિષય સાથે સંબંધિત છે. આ કલમ ખાસ કરીને હિસાબી નોંધોમાં કપટપૂર્વક ફેરફાર કરવાના સંદર્ભમાં મહત્ત્વની છે.

5. BNSમાં ઇલેક્ટ્રોનિક દસ્તાવેજો અને ઇલેક્ટ્રોનિક નોંધોનો પણ સ્પષ્ટ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. તેથી ડિજિટલ દસ્તાવેજોની બનાવટ અને તેનો જાણપૂર્વક ઉપયોગ પણ આ વિષયના અભ્યાસમાં ધ્યાનમાં રાખવો જોઈએ.

IPC 1 જુલાઈ, 2024 થી નવા ગુનાઓ માટે અમલમાં રહેલો કાયદો નથી; તે તારીખથી BNS અમલમાં છે. જોકે, 1 જુલાઈ, 2024 પહેલાં થયેલા ગુનાઓ માટે લાગુ પડતી બચાવકર્તા જોગવાઈઓ અને સંક્રમણના નિયમો ધ્યાનમાં લેવા પડે છે. તેથી જૂના કાયદા હેઠળના પ્રશ્નોમાં IPC અને વર્તમાન કાયદા આધારિત પ્રશ્નોમાં BNSની યોગ્ય કલમ પસંદ કરવી.

AIBE – IPC કલમ 463 થી 477A અને BNSની સંબંધિત કલમો

બનાવટ અને સંબંધિત ગુનાઓ – 20 મહત્ત્વપૂર્ણ MCQ સાથે સમજૂતી

પ્રશ્ન 1. IPCની કલમ 463 કયા ગુનાની વ્યાખ્યા આપે છે?

(A) ચોરી
(B) બનાવટ (Forgery)
(C) લૂંટ
(D) ગુનાહિત ધમકી

સાચો જવાબ: (B) બનાવટ

સમજૂતી: IPCની કલમ 463 બનાવટના ગુનાની વ્યાખ્યા આપે છે. કોઈ વ્યક્તિ કાયદામાં દર્શાવેલા ગુનાહિત ઇરાદાથી ખોટો દસ્તાવેજ બનાવે, તો જરૂરી તત્ત્વો સાબિત થવા પર બનાવટનો ગુનો બની શકે છે.

પ્રશ્ન 2. IPCની કલમ 464 મુખ્યત્વે શેના વિશે છે?

(A) ખોટો દસ્તાવેજ બનાવવો
(B) હત્યાનો પ્રયાસ
(C) જાહેર શાંતિનો ભંગ
(D) મિલકતની ચોરી

સાચો જવાબ: (A) ખોટો દસ્તાવેજ બનાવવો

સમજૂતી: કલમ 464 ખોટો દસ્તાવેજ બનાવવાની પરિસ્થિતિઓ સમજાવે છે. તેમાં ખોટી સહી કરવી, અધિકાર વિના દસ્તાવેજમાં મહત્ત્વનો ફેરફાર કરવો અથવા કાયદામાં દર્શાવેલી પરિસ્થિતિમાં છેતરપિંડીથી દસ્તાવેજ તૈયાર કરાવવો સામેલ થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 3. IPCની કલમ 465 હેઠળ સામાન્ય બનાવટ માટે મહત્તમ કેટલી કેદની સજા થઈ શકે છે?

(A) એક વર્ષ
(B) બે વર્ષ
(C) પાંચ વર્ષ
(D) સાત વર્ષ

સાચો જવાબ: (B) બે વર્ષ

સમજૂતી: IPCની કલમ 465 હેઠળ સામાન્ય બનાવટ માટે બે વર્ષ સુધીની કેદ, દંડ અથવા બંનેની જોગવાઈ હતી. વિશિષ્ટ પ્રકારના દસ્તાવેજોની બનાવટ માટે બીજી કલમો હેઠળ વધુ ગંભીર સજા થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 4. IPCની કલમ 466 કયા પ્રકારના દસ્તાવેજોની બનાવટ સાથે સંબંધિત છે?

(A) માત્ર ખાનગી પત્રો
(B) અદાલતી દસ્તાવેજો અને જાહેર નોંધો
(C) માત્ર બેંકની પાસબુક
(D) માત્ર ભાડા કરાર

સાચો જવાબ: (B) અદાલતી દસ્તાવેજો અને જાહેર નોંધો

સમજૂતી: આ કલમ અદાલતી કાર્યવાહી અથવા જાહેર નોંધ સાથે સંબંધિત દસ્તાવેજોની બનાવટને આવરી લેતી હતી. આવા દસ્તાવેજોની વિશ્વસનીયતા ન્યાયિક અને જાહેર વહીવટ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 5. IPCની કલમ 467 મુખ્યત્વે કયા દસ્તાવેજોની બનાવટ માટે લાગુ પડતી હતી?

(A) સામાન્ય પત્રોની
(B) મૂલ્યવાન જામીનગીરી અને વસિયતનામાની
(C) માત્ર શાળાના પ્રમાણપત્રોની
(D) માત્ર ઓળખપત્રોની

સાચો જવાબ: (B) મૂલ્યવાન જામીનગીરી અને વસિયતનામાની

સમજૂતી: કલમ 467માં મૂલ્યવાન જામીનગીરી, વસિયતનામું અને કાયદામાં દર્શાવેલા અન્ય વિશિષ્ટ દસ્તાવેજોની બનાવટ માટે ગંભીર સજાની જોગવાઈ હતી. આવા દસ્તાવેજો વ્યક્તિના નાણાકીય અથવા મિલકત સંબંધિત હકોને અસર કરી શકે છે.

પ્રશ્ન 6. IPCની કલમ 468 હેઠળ બનાવટ કરવા પાછળનો મુખ્ય ઇરાદો કયો છે?

(A) છેતરપિંડી કરવી
(B) જાહેર સભા યોજવી
(C) કાયદેસર કરાર કરવો
(D) મિલકતનું સમારકામ કરવું

સાચો જવાબ: (A) છેતરપિંડી કરવી

સમજૂતી: કલમ 468 ત્યારે લાગુ પડી શકે છે જ્યારે બનાવટ છેતરપિંડી કરવાના હેતુથી કરવામાં આવે. ઉદાહરણ તરીકે, ખોટું પ્રમાણપત્ર બનાવીને બેંક પાસેથી લોન મેળવવાનો પ્રયાસ કરવો.

પ્રશ્ન 7. IPCની કલમ 469 કયા હેતુથી કરવામાં આવેલી બનાવટ સાથે સંબંધિત છે?

(A) મિલકતની જાળવણી
(B) વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવું
(C) કાયદેસર વસિયતનામું બનાવવું
(D) જાહેર સેવા કરવી

સાચો જવાબ: (B) વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવું

સમજૂતી: આ કલમ એવી બનાવટને લગતી હતી જેનો હેતુ કોઈ વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવાનો હોય. આવા ગુનામાં માત્ર ખોટો દસ્તાવેજ હોવો પૂરતો નથી; કાયદામાં દર્શાવેલો ઇરાદો પણ મહત્ત્વનો છે.

પ્રશ્ન 8. IPCની કલમ 471 હેઠળ ક્યારે ગુનો બની શકે છે?

(A) બનાવટી દસ્તાવેજને જાણપૂર્વક સાચા તરીકે વાપરવામાં આવે ત્યારે
(B) સાચા દસ્તાવેજને સુરક્ષિત રાખવામાં આવે ત્યારે
(C) દસ્તાવેજની નકલ કરવાની કાયદેસર મંજૂરી હોય ત્યારે
(D) દસ્તાવેજ અદાલતમાં રજૂ જ ન કરવામાં આવે ત્યારે

સાચો જવાબ: (A) બનાવટી દસ્તાવેજને જાણપૂર્વક સાચા તરીકે વાપરવામાં આવે ત્યારે

સમજૂતી: કલમ 471 હેઠળ બનાવટી દસ્તાવેજનો સાચા દસ્તાવેજ તરીકે ઉપયોગ કરનાર વ્યક્તિ જવાબદાર બની શકે છે, જો તેને દસ્તાવેજ બનાવટી હોવાનું જ્ઞાન હોય અથવા એવું માનવાનું કારણ હોય. દસ્તાવેજ બનાવનાર અને તેનો ઉપયોગ કરનાર વ્યક્તિ અલગ હોઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 9. IPCની કલમ 470 કયા વિષયની વ્યાખ્યા આપે છે?

(A) બનાવટી દસ્તાવેજ
(B) લૂંટ
(C) ગુનાહિત કાવતરું
(D) બેદરકારીથી મૃત્યુ

સાચો જવાબ: (A) બનાવટી દસ્તાવેજ

સમજૂતી: કલમ 470 બનાવટી દસ્તાવેજનો અર્થ સમજાવે છે. સામાન્ય રીતે, કલમ 463 હેઠળની બનાવટથી તૈયાર થયેલો દસ્તાવેજ કાયદાની વ્યાખ્યા પ્રમાણે બનાવટી દસ્તાવેજ ગણાય છે.

પ્રશ્ન 10. IPCની કલમ 472 અને 473 મુખ્યત્વે શેના વિશે છે?

(A) બનાવટી મહોર અથવા બનાવટ માટેનાં સાધનો
(B) લગ્ન સંબંધિત ગુનાઓ
(C) જાહેર રસ્તા પર અવરોધ
(D) અપહરણ

સાચો જવાબ: (A) બનાવટી મહોર અથવા બનાવટ માટેનાં સાધનો

સમજૂતી: આ કલમો બનાવટી દસ્તાવેજો તૈયાર કરવા માટે વપરાતી મહોર, પ્લેટ અથવા અન્ય સાધનો સાથે સંબંધિત હતી. બંને વચ્ચેનો તફાવત બનાવવાના હેતુસર કયા પ્રકારના દસ્તાવેજની બનાવટ કરવાની હતી તેના પર આધારિત છે.

પ્રશ્ન 11. IPCની કલમ 474 કયા કૃત્ય સાથે સંબંધિત છે?

(A) બનાવટી દસ્તાવેજ કબજામાં રાખવો અને તેનો ઉપયોગ કરવાનો જરૂરી ઇરાદો
(B) કાયદેસર વસિયતનામું તૈયાર કરવું
(C) સામાન્ય કરાર કરવો
(D) જાહેર નોંધની પ્રમાણિત નકલ મેળવવી

સાચો જવાબ: (A) બનાવટી દસ્તાવેજ કબજામાં રાખવો અને તેનો ઉપયોગ કરવાનો જરૂરી ઇરાદો

સમજૂતી: કલમ 474 હેઠળ ચોક્કસ પ્રકારના બનાવટી દસ્તાવેજને જાણપૂર્વક કબજામાં રાખવો અને તેનો સાચા તરીકે ઉપયોગ કરવાનો ઇરાદો હોવો મહત્ત્વનો છે. દસ્તાવેજના પ્રકાર પ્રમાણે લાગુ પડતી સજામાં તફાવત હતો.

પ્રશ્ન 12. IPCની કલમ 477 કયા ગુનાની જોગવાઈ કરતી હતી?

(A) વસિયતનામું અથવા મૂલ્યવાન દસ્તાવેજનો કપટપૂર્વક નાશ કરવો અથવા રદ કરવો
(B) સામાન્ય ચોરી
(C) જાહેર સેવકને લાંચ આપવી
(D) ગુનાહિત ધમકી આપવી

સાચો જવાબ: (A) વસિયતનામું અથવા મૂલ્યવાન દસ્તાવેજનો કપટપૂર્વક નાશ કરવો અથવા રદ કરવો

સમજૂતી: આ કલમ વસિયતનામું, મૂલ્યવાન જામીનગીરી અથવા કાયદામાં દર્શાવેલા અન્ય દસ્તાવેજનો કપટપૂર્વક નાશ કરવા, રદ કરવા અથવા નુકસાન પહોંચાડવા સાથે સંબંધિત હતી. તેનો હેતુ દસ્તાવેજમાં દર્શાવેલા કાયદેસર હકોનું રક્ષણ કરવાનો હતો.

પ્રશ્ન 13. IPCની કલમ 477A કયા ગુના સાથે સંબંધિત છે?

(A) હિસાબોમાં ગેરરીતિ
(B) લૂંટ
(C) અપહરણ
(D) માનહાનિનો દરેક પ્રકાર

સાચો જવાબ: (A) હિસાબોમાં ગેરરીતિ

સમજૂતી: કલમ 477A હેઠળ માલિકને છેતરવાના ઇરાદાથી હિસાબનાં ચોપડાં અથવા સંબંધિત નોંધોમાં કપટપૂર્વક ફેરફાર કરવો, ખોટી નોંધ કરવી અથવા જરૂરી નોંધ દૂર કરવી ગુનો બની શકે છે. આ કલમ હેઠળ સાત વર્ષ સુધીની કેદ, દંડ અથવા બંનેની જોગવાઈ હતી.

પ્રશ્ન 14. BNSની કલમ 335 કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) ખોટો દસ્તાવેજ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક નોંધ બનાવવી
(B) હત્યા
(C) લૂંટ
(D) ગેરકાયદેસર મંડળી

સાચો જવાબ: (A) ખોટો દસ્તાવેજ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક નોંધ બનાવવી

સમજૂતી: BNSની કલમ 335 ખોટો દસ્તાવેજ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક નોંધ બનાવવાની પરિસ્થિતિઓ દર્શાવે છે. AIBE માટે આ કલમને IPCની કલમ 464 સાથે સરખાવીને યાદ રાખવી ઉપયોગી છે.

પ્રશ્ન 15. BNSની કલમ 336(2) કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) સામાન્ય બનાવટ માટેની સજા
(B) હત્યાની સજા
(C) ચોરીની સજા
(D) ગુનાહિત ધમકીની સજા

સાચો જવાબ: (A) સામાન્ય બનાવટ માટેની સજા

સમજૂતી: BNSની કલમ 336 બનાવટ સંબંધિત જોગવાઈઓ ધરાવે છે. તેની પેટાકલમ (2) સામાન્ય બનાવટ માટેની સજા દર્શાવે છે. તેની તુલના IPCની કલમ 465 સાથે કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 16. BNSની કલમ 337 કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) અદાલતી દસ્તાવેજો, જાહેર નોંધો અને કાયદામાં દર્શાવેલા પ્રમાણપત્રોની બનાવટ
(B) માત્ર સામાન્ય ચોરી
(C) માત્ર લૂંટ
(D) માત્ર અપહરણ

સાચો જવાબ: (A) અદાલતી દસ્તાવેજો, જાહેર નોંધો અને કાયદામાં દર્શાવેલા પ્રમાણપત્રોની બનાવટ

સમજૂતી: BNSની કલમ 337 અદાલતી દસ્તાવેજો, જાહેર નોંધો અને તેમાં ઉલ્લેખિત પ્રમાણપત્રો અથવા અન્ય દસ્તાવેજોની બનાવટ સાથે સંબંધિત છે. તેની તુલના IPCની કલમ 466 સાથે કરવી જોઈએ.

પ્રશ્ન 17. BNSની કલમ 338 કયા પ્રકારની બનાવટ સાથે સંબંધિત છે?

(A) મૂલ્યવાન જામીનગીરી, વસિયતનામું અને કાયદામાં દર્શાવેલા અન્ય વિશિષ્ટ દસ્તાવેજો
(B) દરેક પ્રકારના મૌખિક કરાર
(C) માત્ર ખાનગી પત્રવ્યવહાર
(D) માત્ર સામાન્ય ઓળખપત્ર

સાચો જવાબ: (A) મૂલ્યવાન જામીનગીરી, વસિયતનામું અને કાયદામાં દર્શાવેલા અન્ય વિશિષ્ટ દસ્તાવેજો

સમજૂતી: BNSની કલમ 338 વિશિષ્ટ અને મહત્ત્વના દસ્તાવેજોની બનાવટ માટેની જોગવાઈ છે. તે IPCની કલમ 467 સાથે તુલનાત્મક રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 18. BNSની કલમ 340(2) કયા કૃત્ય સાથે સંબંધિત છે?

(A) બનાવટી દસ્તાવેજ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક નોંધને સાચી તરીકે વાપરવું
(B) સામાન્ય દસ્તાવેજનો નાશ કરવો
(C) જાહેર રસ્તા પર અવરોધ ઊભો કરવો
(D) ગુનાહિત કાવતરું ઘડવું

સાચો જવાબ: (A) બનાવટી દસ્તાવેજ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક નોંધને સાચી તરીકે વાપરવું

સમજૂતી: BNSની કલમ 340(2) બનાવટી દસ્તાવેજ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક નોંધને જાણપૂર્વક સાચી તરીકે વાપરવા સાથે સંબંધિત છે. તેની તુલના IPCની કલમ 471 સાથે કરવી જોઈએ.

પ્રશ્ન 19. IPCની કલમ 477Aની અનુરૂપ BNS કલમ કઈ છે?

(A) કલમ 336
(B) કલમ 340
(C) કલમ 344
(D) કલમ 343

સાચો જવાબ: (C) કલમ 344

સમજૂતી: BNSની કલમ 344 હિસાબોમાં ગેરરીતિ કરવા સંબંધિત છે. આ જ વિષય IPCની કલમ 477A હેઠળ આવરી લેવાતો હતો. પરીક્ષામાં જૂની અને નવી કલમના નંબર વચ્ચેનો આ તફાવત ખાસ યાદ રાખવો.

પ્રશ્ન 20. IPCની કલમ 463થી 477A અને BNSની સંબંધિત જોગવાઈઓનો અભ્યાસ કરતી વખતે સૌથી મહત્ત્વની બાબત કઈ છે?

(A) બંને કાયદામાં બધા કલમ-નંબર સરખા છે
(B) માત્ર IPCનો અભ્યાસ કરવો પૂરતો છે
(C) ગુનાનાં તત્ત્વો, ઇરાદો, લાગુ પડતી કલમ અને સજાનો તફાવત સમજવો
(D) માત્ર કલમોના નામ યાદ રાખવા

સાચો જવાબ: (C) ગુનાનાં તત્ત્વો, ઇરાદો, લાગુ પડતી કલમ અને સજાનો તફાવત સમજવો

સમજૂતી: IPC અને BNSના કલમ-નંબર ઘણી જગ્યાએ અલગ છે. તેથી માત્ર નંબર યાદ રાખવાને બદલે દરેક ગુનાના આવશ્યક તત્ત્વો, ગુનાહિત ઇરાદો, લાગુ પડતી જોગવાઈ અને સજા સમજવી જરૂરી છે. AIBEમાં યોગ્ય કાયદા અને યોગ્ય કલમ ઓળખવી મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

મહત્ત્વપૂર્ણ નોંધ: આ પ્રશ્નો શૈક્ષણિક અભ્યાસ માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. અંતિમ પરીક્ષાની તૈયારી માટે IPC અને BNSની સત્તાવાર જોગવાઈઓ તથા લાગુ પડતા સુધારાઓ ચકાસવા.