AIBE – CrPC કલમ 167 અને BNSS કલમ 187: કસ્ટડી અને ડિફોલ્ટ જામીન

Click the Language Button below to read in your language.

ફોજદારી કાયદામાં ધરપકડ થયા પછી આરોપીને કેટલા સમય સુધી પોલીસ કસ્ટડીમાં રાખી શકાય, તેને ક્યારે મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવો જરૂરી છે અને તપાસ પૂર્ણ ન થાય તો આરોપીને જામીન મેળવવાનો અધિકાર ક્યારે મળે છે, તે સમજવું અત્યંત મહત્ત્વનું છે. આ તમામ મુદ્દાઓ CrPC, 1973ની કલમ 167 હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. હવે ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (BNSS)ની કલમ 187માં આ સંબંધિત જોગવાઈઓ આપવામાં આવી છે. AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે આ વિષય ખાસ મહત્ત્વનો છે, કારણ કે તેમાં કસ્ટડીની મુદત, મેજિસ્ટ્રેટની સત્તા, પોલીસ રિમાન્ડ અને ડિફોલ્ટ જામીન જેવા પરીક્ષાલક્ષી મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે.

1. CrPC કલમ 167 શું છે?

જ્યારે પોલીસ કોઈ વ્યક્તિની ધરપકડ કરીને તપાસ શરૂ કરે છે, ત્યારે દરેક કિસ્સામાં 24 કલાકની અંદર તપાસ પૂર્ણ કરવી શક્ય બનતી નથી. આવી સ્થિતિમાં તપાસ માટે વધુ સમયની જરૂર હોય તો પોલીસ મનસ્વી રીતે આરોપીને પોતાની કસ્ટડીમાં રાખી શકતી નથી. CrPC કલમ 167 હેઠળ પોલીસને આરોપીને સંબંધિત કેસના દસ્તાવેજો સાથે મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરીને કસ્ટડી વધારવાની મંજૂરી મેળવવાની જોગવાઈ હતી. આ કલમનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે તપાસના નામે કોઈ વ્યક્તિને અનિશ્ચિત સમય સુધી કસ્ટડીમાં રાખવામાં ન આવે અને તેની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ થાય.

2. BNSS કલમ 187 શું કહે છે?

BNSS કલમ 187 એ CrPC કલમ 167ને અનુરૂપ જોગવાઈ છે. BNSS 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવી હતી. તેથી નવા કાયદા હેઠળ આવતા કેસોમાં લાગુ પડતી જોગવાઈઓ સમજતી વખતે કલમ 187 ખાસ યાદ રાખવી.

CrPC, 1973	BNSS, 2023	વિષય
કલમ 167	કલમ 187	તપાસ પૂર્ણ ન થાય ત્યારે કસ્ટડી અને મેજિસ્ટ્રેટની મંજૂરી
કલમ 167(2)	કલમ 187(2)	કસ્ટડીની મહત્તમ મુદત અને ડિફોલ્ટ જામીન
કલમ 167(2)(a)(i)	કલમ 187(3)(i)	મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ અથવા ઓછામાં ઓછી 10 વર્ષની સજાને પાત્ર ગુનાઓ માટે 90 દિવસ
કલમ 167(2)(a)(ii)	કલમ 187(3)(ii)	અન્ય ગુનાઓ માટે 60 દિવસ

નોંધ: BNSSની કલમ 187માં પોલીસ કસ્ટડીની મુદત અંગે એક મહત્ત્વનો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે, જે આગળ સમજાવવામાં આવ્યો છે.

3. આરોપીને 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાનો નિયમ

ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 22(2) અને CrPCની કલમ 57 મુજબ, ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને સામાન્ય રીતે ધરપકડના સ્થળેથી મેજિસ્ટ્રેટની અદાલત સુધીના જરૂરી મુસાફરી સમય સિવાય 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી જરૂરી છે. BNSSની કલમ 58માં પણ ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને 24 કલાકથી વધુ સમય સુધી કસ્ટડીમાં રાખવા અંગે પ્રતિબંધની જોગવાઈ છે, સિવાય કે કાયદા અનુસાર મેજિસ્ટ્રેટની મંજૂરી પ્રાપ્ત હોય. આ નિયમનો અર્થ એ છે કે પોલીસ માત્ર પોતાની ઇચ્છાથી આરોપીને લાંબા સમય સુધી કસ્ટડીમાં રાખી શકતી નથી. કાયદેસર રીતે વધુ કસ્ટડી જરૂરી હોય તો મેજિસ્ટ્રેટનો આદેશ મેળવવો પડે છે.

4. પોલીસ કસ્ટડી અને ન્યાયિક કસ્ટડી વચ્ચેનો તફાવત

પરીક્ષામાં આ બંને શબ્દો વચ્ચેનો તફાવત વારંવાર ઉપયોગી બને છે.

પોલીસ કસ્ટડી (Police Custody): આરોપી પોલીસના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે. તપાસ માટે પૂછપરછ, પુરાવા શોધવા અથવા તપાસના અન્ય કાયદેસર હેતુઓ માટે પોલીસ કસ્ટડીની માંગ કરી શકે છે. આ માટે મેજિસ્ટ્રેટની મંજૂરી જરૂરી છે. ન્યાયિક કસ્ટડી (Judicial Custody): આરોપીને જેલમાં અથવા કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત ન્યાયિક કસ્ટડીમાં રાખવામાં આવે છે. તે પોલીસની સીધી કસ્ટડીમાં હોતો નથી; તેની કસ્ટડી ન્યાયિક આદેશ હેઠળ હોય છે. મહત્ત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે પોલીસ કસ્ટડી અને ન્યાયિક કસ્ટડી બંને માટે કાયદાકીય પ્રક્રિયા અને સક્ષમ મેજિસ્ટ્રેટનો આદેશ જરૂરી છે.

5. CrPC હેઠળ પોલીસ કસ્ટડીની મુદત

CrPC કલમ 167 હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ આરોપીને કુલ 15 દિવસ સુધીની પોલીસ કસ્ટડી મંજૂર કરી શકતા હતા. આ મુદત એકસાથે અથવા ભાગોમાં આપી શકાય છે, પરંતુ જૂની જોગવાઈ હેઠળ પોલીસ કસ્ટડીની કુલ મર્યાદા 15 દિવસ હતી. આ 15 દિવસની મર્યાદા અને 60 અથવા 90 દિવસની કુલ તપાસ-કસ્ટડી મર્યાદા એકબીજાથી અલગ છે. 60 કે 90 દિવસનો અર્થ એવો નથી કે પોલીસ આરોપીને એટલા બધા દિવસ પોલીસ કસ્ટડીમાં રાખી શકે.

6. BNSS કલમ 187 હેઠળ પોલીસ કસ્ટડીની મુદત: મહત્ત્વનો ફેરફાર

BNSS કલમ 187 હેઠળ પોલીસ કસ્ટડીની કુલ 15 દિવસની મુદત હવે જરૂરી નથી કે માત્ર શરૂઆતના 15 દિવસમાં જ આપવામાં આવે. કાયદામાં નિર્ધારિત શરતોને આધિન, આ 15 દિવસની કુલ પોલીસ કસ્ટડીની મંજૂરી શરૂઆતના 40 દિવસ અથવા 60 દિવસના સમયગાળામાં ભાગે ભાગે આપી શકાય છે.

ગુનાની ગંભીરતા અનુસાર નિયમ આ પ્રમાણે છે:

ગુનાની શ્રેણી	પોલીસ કસ્ટડીના 15 દિવસ મેળવવા માટેની સમયમર્યાદા
90 દિવસની ડિફોલ્ટ જામીન મુદત લાગુ પડતા ગુનાઓ	તપાસની શરૂઆતના 60 દિવસની અંદર
60 દિવસની ડિફોલ્ટ જામીન મુદત લાગુ પડતા અન્ય ગુનાઓ	તપાસની શરૂઆતના 40 દિવસની અંદર

અહીં ખાસ ધ્યાન રાખવું કે BNSS હેઠળ પણ પોલીસ કસ્ટડીની કુલ મંજૂર મુદત 15 દિવસ જ છે. ફેરફાર એ છે કે કાયદાની શરતો હેઠળ તે મુદત કયા સમયગાળામાં આપી શકાય છે. આ મુદ્દો AIBE પરીક્ષા માટે અત્યંત મહત્ત્વનો છે. CrPC અને BNSS વચ્ચેનો આ તફાવત ખાસ યાદ રાખવો.

7. ડિફોલ્ટ જામીન (Default Bail) શું છે?

ડિફોલ્ટ જામીનને વૈધાનિક જામીન (Statutory Bail) પણ કહેવામાં આવે છે. જ્યારે તપાસ એજન્સી કાયદામાં નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં તપાસ પૂર્ણ કરીને ચાર્જશીટ અથવા પોલીસ રિપોર્ટ રજૂ કરતી નથી, ત્યારે આરોપીને નિર્ધારિત શરતો અનુસાર જામીન મેળવવાનો અધિકાર ઊભો થઈ શકે છે.

CrPC કલમ 167(2) અને BNSS કલમ 187(3) હેઠળ સામાન્ય રીતે બે સમયમર્યાદા લાગુ પડે છે:

90 દિવસ: મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ અથવા ઓછામાં ઓછી 10 વર્ષની કેદની સજાને પાત્ર ગુનાઓ માટે લાગુ પડતી શ્રેણી.

60 દિવસ: ઉપરોક્ત શ્રેણીમાં ન આવતા અન્ય ગુનાઓ માટે.

આ સમયમર્યાદા પૂરી થાય અને આરોપી કાયદા મુજબ ડિફોલ્ટ જામીન મેળવવા માટે અરજી કરે તથા જામીન આપવા તૈયાર હોય, તો કાયદામાં નિર્ધારિત શરતોને આધિન તેને જામીન મેળવવાનો અધિકાર ઊભો થઈ શકે છે. યાદ રાખો કે ડિફોલ્ટ જામીન એ આરોપી નિર્દોષ છે તેવો અંતિમ નિર્ણય નથી. તે તપાસની સમયમર્યાદા સાથે જોડાયેલો કાયદાકીય અધિકાર છે.

8. ઉદાહરણ દ્વારા સમજીએ

માની લો કે કોઈ વ્યક્તિની એવા ગુનામાં ધરપકડ કરવામાં આવી છે, જેમાં ડિફોલ્ટ જામીન માટે 60 દિવસની સમયમર્યાદા લાગુ પડે છે. જો તપાસ એજન્સી લાગુ પડતી 60 દિવસની મુદત પૂરી થાય ત્યાં સુધી કાયદા મુજબ જરૂરી પોલીસ રિપોર્ટ રજૂ ન કરે અને આરોપી ડિફોલ્ટ જામીન માટે અરજી કરે તથા જામીન આપવા તૈયાર હોય, તો તેને કાયદાની શરતો અનુસાર ડિફોલ્ટ જામીન મળી શકે છે. પરંતુ દરેક કેસમાં લાગુ પડતી ચોક્કસ સમયમર્યાદા, કસ્ટડીની શરૂઆત, કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા રિપોર્ટની સ્થિતિ અને આરોપીએ જામીન માટે ક્યારે અરજી કરી છે તે તપાસવું જરૂરી છે. આ બાબતોના આધારે પરિણામ બદલાઈ શકે છે.

9. AIBE પરીક્ષા માટે યાદ રાખવાના મુદ્દાઓ

CrPC કલમ 167 જૂના કાયદામાં તપાસ પૂર્ણ ન થાય ત્યારે મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા કસ્ટડી મંજૂર કરવાની જોગવાઈ હતી.

BNSS કલમ 187 નવા કાયદામાં તેની અનુરૂપ જોગવાઈ છે.

CrPC હેઠળ પોલીસ કસ્ટડીની કુલ 15 દિવસની મુદત શરૂઆતના 15 દિવસમાં જ મંજૂર કરી શકાય તેવી વ્યવસ્થા હતી. BNSS હેઠળ પોલીસ કસ્ટડીની કુલ 15 દિવસની મુદત નિર્ધારિત શરતો હેઠળ 40 અથવા 60 દિવસના પ્રારંભિક સમયગાળામાં ભાગે ભાગે મંજૂર થઈ શકે છે. 90 દિવસ અને 60 દિવસની સમયમર્યાદા ડિફોલ્ટ જામીન સાથે સંબંધિત છે; તે પોલીસ કસ્ટડીની મહત્તમ મુદત નથી. ડિફોલ્ટ જામીનનો અધિકાર સમયમર્યાદા પૂરી થવા અને કાયદામાં નિર્ધારિત અન્ય શરતો પૂર્ણ થવા પર આધારિત છે. ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને સામાન્ય રીતે 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી જરૂરી છે; જરૂરી મુસાફરી સમયને આ ગણતરીમાંથી અલગ રાખવામાં આવે છે.

10. નિષ્કર્ષ

CrPC કલમ 167 અને BNSS કલમ 187નો મૂળ હેતુ તપાસની જરૂરિયાત અને વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો છે. પોલીસને તપાસ માટે જરૂરી કસ્ટડી મેળવવાની સત્તા મળે છે, પરંતુ તે સત્તા કાયદા અને ન્યાયિક દેખરેખને આધીન છે. AIBEની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ કરીને 15 દિવસની પોલીસ કસ્ટડી, 60/90 દિવસની ડિફોલ્ટ જામીન મર્યાદા અને BNSS હેઠળ પોલીસ કસ્ટડીની મુદત સંબંધિત ફેરફારને સારી રીતે સમજવો જોઈએ. માત્ર કલમના નંબર યાદ રાખવા કરતાં તેની પાછળનો કાયદાકીય સિદ્ધાંત સમજશો તો MCQ ઉકેલવામાં વધુ સરળતા રહેશે. કાયદામાં ફેરફાર હોવા છતાં એક મૂળભૂત સિદ્ધાંત યથાવત્ છે: તપાસ જરૂરી છે, પરંતુ વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પરનો પ્રતિબંધ કાયદાની મર્યાદામાં જ હોવો જોઈએ. કાયદાની જોગવાઈઓના સંદર્ભ માટે ભારત સરકારના કાનૂની સ્રોતો પણ જોઈ શકાય છે. CrPC કલમ 167નો મૂળ પાઠ અને BNSS કલમ 187ની જોગવાઈઓ અહીં ઉપલબ્ધ છે.

AIBE પરીક્ષા: CrPC કલમ 167 અને BNSS કલમ 187 – 20 MCQ સાથે સમજૂતી

પ્રશ્ન 1. CrPC, 1973ની કલમ 167 કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) FIR નોંધવાની પ્રક્રિયા
(B) તપાસ પૂર્ણ ન થાય ત્યારે આરોપીની કસ્ટડી
(C) જામીનપાત્ર ગુનાઓ
(D) આરોપીની સજા

સાચો જવાબ: (B) તપાસ પૂર્ણ ન થાય ત્યારે આરોપીની કસ્ટડી

સમજૂતી: CrPC કલમ 167 હેઠળ તપાસ 24 કલાકમાં પૂર્ણ ન થઈ શકે ત્યારે આરોપીને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરીને કાયદા મુજબ વધુ કસ્ટડીની મંજૂરી મેળવવાની જોગવાઈ હતી.

પ્રશ્ન 2. BNSS, 2023માં CrPC કલમ 167ને અનુરૂપ કઈ કલમ છે?

(A) કલમ 173
(B) કલમ 185
(C) કલમ 187
(D) કલમ 193

સાચો જવાબ: (C) કલમ 187

સમજૂતી: BNSS કલમ 187 તપાસ પૂર્ણ ન થાય ત્યારે આરોપીની કસ્ટડી, પોલીસ રિમાન્ડ અને ડિફોલ્ટ જામીન સંબંધિત જોગવાઈઓ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 3. BNSS કયા દિવસથી અમલમાં આવી હતી?

(A) 26 જાન્યુઆરી, 2024
(B) 1 જુલાઈ, 2024
(C) 15 ઑગસ્ટ, 2024
(D) 1 જાન્યુઆરી, 2025

સાચો જવાબ: (B) 1 જુલાઈ, 2024

સમજૂતી: ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023નો અમલ 1 જુલાઈ, 2024થી શરૂ થયો હતો. જોકે, કયા કાયદાની જોગવાઈ લાગુ પડે તે નક્કી કરતી વખતે કેસની તારીખો અને બચાવ જોગવાઈઓ પણ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 4. CrPC કલમ 167 હેઠળ પોલીસ કસ્ટડીની મહત્તમ કુલ મુદત કેટલી હતી?

(A) 7 દિવસ
(B) 10 દિવસ
(C) 15 દિવસ
(D) 30 દિવસ

સાચો જવાબ: (C) 15 દિવસ

સમજૂતી: જૂની CrPC વ્યવસ્થા હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ કુલ 15 દિવસ સુધી પોલીસ કસ્ટડી મંજૂર કરી શકતા હતા. આ પોલીસ કસ્ટડીની મર્યાદા હતી, જ્યારે ડિફોલ્ટ જામીન માટે અલગથી 60 અથવા 90 દિવસની સમયમર્યાદા લાગુ પડતી હતી.

પ્રશ્ન 5. BNSS કલમ 187 હેઠળ પોલીસ કસ્ટડીની કુલ મહત્તમ મુદત કેટલી છે?

(A) 7 દિવસ
(B) 15 દિવસ
(C) 30 દિવસ
(D) 60 દિવસ

સાચો જવાબ: (B) 15 દિવસ

સમજૂતી: BNSS હેઠળ પણ પોલીસ કસ્ટડીની કુલ મુદત 15 દિવસ છે. જોકે, CrPCથી વિપરીત, નિર્ધારિત શરતો હેઠળ આ મુદત શરૂઆતના 40 અથવા 60 દિવસના સમયગાળામાં ભાગે ભાગે મંજૂર થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 6. BNSS કલમ 187 હેઠળ 90 દિવસની ડિફોલ્ટ જામીન સમયમર્યાદા લાગુ પડતા કેસમાં પોલીસ કસ્ટડીની 15 દિવસની મુદત કયા સમયગાળામાં ભાગે ભાગે મંજૂર થઈ શકે છે?

(A) પ્રથમ 15 દિવસમાં જ
(B) પ્રથમ 30 દિવસમાં
(C) પ્રથમ 60 દિવસમાં
(D) પ્રથમ 90 દિવસમાં

સાચો જવાબ: (C) પ્રથમ 60 દિવસમાં

સમજૂતી: 90 દિવસની ડિફોલ્ટ જામીન સમયમર્યાદા ધરાવતા ગુનાઓમાં BNSS હેઠળ પોલીસ કસ્ટડીના કુલ 15 દિવસ શરૂઆતના 60 દિવસના સમયગાળામાં ભાગે ભાગે મંજૂર થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 7. BNSS કલમ 187 હેઠળ 60 દિવસની ડિફોલ્ટ જામીન સમયમર્યાદા લાગુ પડતા કેસમાં પોલીસ કસ્ટડીની 15 દિવસની મુદત કયા સમયગાળામાં ભાગે ભાગે મંજૂર થઈ શકે છે?

(A) પ્રથમ 15 દિવસમાં જ
(B) પ્રથમ 30 દિવસમાં
(C) પ્રથમ 40 દિવસમાં
(D) પ્રથમ 60 દિવસમાં

સાચો જવાબ: (C) પ્રથમ 40 દિવસમાં

સમજૂતી: 60 દિવસની ડિફોલ્ટ જામીન સમયમર્યાદા લાગુ પડતા કેસમાં પોલીસ કસ્ટડીના કુલ 15 દિવસ શરૂઆતના 40 દિવસના સમયગાળામાં ભાગે ભાગે મંજૂર થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 8. CrPC કલમ 167(2) હેઠળ કયા પ્રકારના ગંભીર ગુનાઓ માટે 90 દિવસની સમયમર્યાદા લાગુ પડે છે?

(A) માત્ર દંડને પાત્ર ગુનાઓ
(B) મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ અથવા ઓછામાં ઓછી 10 વર્ષની કેદની સજાને પાત્ર ગુનાઓ
(C) તમામ જામીનપાત્ર ગુનાઓ
(D) માત્ર સાત વર્ષથી ઓછી સજાને પાત્ર ગુનાઓ

સાચો જવાબ: (B) મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ અથવા ઓછામાં ઓછી 10 વર્ષની કેદની સજાને પાત્ર ગુનાઓ

સમજૂતી: CrPC કલમ 167(2)(a)(i) હેઠળ આ ગંભીર ગુનાઓ માટે 90 દિવસની મર્યાદા છે. સમયમર્યાદામાં કાયદા મુજબ જરૂરી પોલીસ રિપોર્ટ રજૂ ન થાય અને અન્ય શરતો પૂર્ણ થાય તો ડિફોલ્ટ જામીનનો અધિકાર ઊભો થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 9. CrPC કલમ 167(2) હેઠળ અન્ય ગુનાઓ માટે ડિફોલ્ટ જામીનની સામાન્ય સમયમર્યાદા કેટલી છે?

(A) 15 દિવસ
(B) 30 દિવસ
(C) 60 દિવસ
(D) 90 દિવસ

સાચો જવાબ: (C) 60 દિવસ

સમજૂતી: CrPC કલમ 167(2)(a)(ii) હેઠળ ઉપરોક્ત 90 દિવસની શ્રેણીમાં ન આવતા ગુનાઓ માટે સામાન્ય રીતે 60 દિવસની સમયમર્યાદા લાગુ પડે છે.

પ્રશ્ન 10. BNSS કલમ 187(3) હેઠળ ગંભીર ગુનાઓ માટે ડિફોલ્ટ જામીનની સમયમર્યાદા કેટલી છે?

(A) 30 દિવસ
(B) 45 દિવસ
(C) 60 દિવસ
(D) 90 દિવસ

સાચો જવાબ: (D) 90 દિવસ

સમજૂતી: BNSS કલમ 187(3)(i) હેઠળ મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ અથવા ઓછામાં ઓછી 10 વર્ષની કેદની સજાને પાત્ર ગુનાઓ માટે 90 દિવસની મર્યાદા છે.

પ્રશ્ન 11. ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને સામાન્ય રીતે કેટલા સમયની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી જરૂરી છે?

(A) 12 કલાક
(B) 24 કલાક
(C) 48 કલાક
(D) 72 કલાક

સાચો જવાબ: (B) 24 કલાક

સમજૂતી: બંધારણના અનુચ્છેદ 22(2) અને BNSS કલમ 58 મુજબ, જરૂરી મુસાફરી સમયને બાદ કરતાં ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને સામાન્ય રીતે 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 12. ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાના બંધારણીય અધિકારનો ઉલ્લેખ કયા અનુચ્છેદમાં છે?

(A) અનુચ્છેદ 14(1)
(B) અનુચ્છેદ 19(1)
(C) અનુચ્છેદ 21
(D) અનુચ્છેદ 22(2)

સાચો જવાબ: (D) અનુચ્છેદ 22(2)

સમજૂતી: અનુચ્છેદ 22(2) ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને જરૂરી મુસાફરી સમય સિવાય 24 કલાકની અંદર નજીકના મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની બંધારણીય સુરક્ષા આપે છે.

પ્રશ્ન 13. CrPC કલમ 167 હેઠળ કસ્ટડીની મુદત વધારવાનો આદેશ આપવાની સત્તા કોની છે?

(A) પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર
(B) ફરિયાદી
(C) સક્ષમ મેજિસ્ટ્રેટ
(D) સરકારી વકીલ એકલા

સાચો જવાબ: (C) સક્ષમ મેજિસ્ટ્રેટ

સમજૂતી: પોલીસ પોતાની રીતે કસ્ટડીની મુદત વધારી શકતી નથી. કાયદાની શરતો અનુસાર સક્ષમ મેજિસ્ટ્રેટનો આદેશ જરૂરી છે. મેજિસ્ટ્રેટ તપાસની જરૂરિયાત અને લાગુ કાયદાકીય મર્યાદાઓને ધ્યાનમાં રાખે છે.

પ્રશ્ન 14. ડિફોલ્ટ જામીનને બીજા કયા નામથી ઓળખવામાં આવે છે?

(A) આગોતરા જામીન
(B) વૈધાનિક જામીન
(C) વચગાળાના જામીન
(D) નિયમિત જામીન

સાચો જવાબ: (B) વૈધાનિક જામીન

સમજૂતી: ડિફોલ્ટ જામીનને વૈધાનિક જામીન અથવા Statutory Bail કહેવામાં આવે છે. તે તપાસ એજન્સી કાયદામાં નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં જરૂરી પોલીસ રિપોર્ટ રજૂ ન કરે ત્યારે, કાયદાની અન્ય શરતોને આધિન, ઊભો થતો અધિકાર છે.

પ્રશ્ન 15. ડિફોલ્ટ જામીનનો અધિકાર સામાન્ય રીતે કઈ પરિસ્થિતિમાં ઊભો થાય છે?

(A) આરોપી ગુનો કબૂલે ત્યારે
(B) ફરિયાદી ફરિયાદ પાછી ખેંચે ત્યારે
(C) કાયદામાં નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં જરૂરી પોલીસ રિપોર્ટ રજૂ ન થાય અને અન્ય કાયદાકીય શરતો પૂર્ણ થાય ત્યારે
(D) પોલીસ આરોપીને નિર્દોષ જાહેર કરે ત્યારે

સાચો જવાબ: (C) કાયદામાં નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં જરૂરી પોલીસ રિપોર્ટ રજૂ ન થાય અને અન્ય કાયદાકીય શરતો પૂર્ણ થાય ત્યારે

સમજૂતી: ડિફોલ્ટ જામીનનો આધાર તપાસ માટેની કાયદેસર સમયમર્યાદા છે. આરોપીએ સમયસર જામીન માટે અરજી કરવી અને જામીન આપવા તૈયાર હોવું જરૂરી છે. સમયમર્યાદા પૂરી થયા પછીની કાર્યવાહી તથા ચાર્જશીટ રજૂ થવાની સ્થિતિ પણ કાયદાકીય રીતે મહત્ત્વ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 16. ન્યાયિક કસ્ટડી (Judicial Custody)નો સામાન્ય અર્થ શું છે?

(A) આરોપી પોલીસ સ્ટેશનમાં પોલીસના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ હોય
(B) આરોપી ન્યાયિક આદેશ હેઠળ જેલ અથવા નિર્ધારિત કસ્ટડીમાં હોય
(C) આરોપીને કોર્ટમાં હાજર રહેવાની જરૂર ન હોય
(D) આરોપીને સજા થઈ ગઈ હોય

સાચો જવાબ: (B) આરોપી ન્યાયિક આદેશ હેઠળ જેલ અથવા નિર્ધારિત કસ્ટડીમાં હોય

સમજૂતી: ન્યાયિક કસ્ટડીમાં આરોપી અદાલતના આદેશ હેઠળ રહે છે અને સામાન્ય રીતે જેલમાં રાખવામાં આવે છે. ન્યાયિક કસ્ટડીમાં હોવાનો અર્થ એ નથી કે આરોપી દોષિત ઠરી ગયો છે.

પ્રશ્ન 17. પોલીસ કસ્ટડી અને ન્યાયિક કસ્ટડી વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત કયો છે?

(A) બંનેમાં કોઈ તફાવત નથી
(B) પોલીસ કસ્ટડીમાં આરોપી પોલીસના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે, જ્યારે ન્યાયિક કસ્ટડીમાં તે ન્યાયિક આદેશ હેઠળ હોય છે
(C) ન્યાયિક કસ્ટડી માત્ર જામીનપાત્ર ગુનાઓમાં લાગુ પડે છે
(D) પોલીસ કસ્ટડી માટે કોર્ટની મંજૂરી ક્યારેય જરૂરી નથી

સાચો જવાબ: (B) પોલીસ કસ્ટડીમાં આરોપી પોલીસના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે, જ્યારે ન્યાયિક કસ્ટડીમાં તે ન્યાયિક આદેશ હેઠળ હોય છે

સમજૂતી: પોલીસ કસ્ટડીનો હેતુ તપાસ માટે પૂછપરછ અને અન્ય કાયદેસર તપાસકાર્ય હોઈ શકે છે. ન્યાયિક કસ્ટડીમાં આરોપી પોલીસની સીધી કસ્ટડીમાં હોતો નથી. બંને કિસ્સામાં કાયદાકીય પ્રક્રિયા અને સક્ષમ અદાલતના આદેશનું મહત્ત્વ છે.

પ્રશ્ન 18. BNSS કલમ 187 હેઠળ પોલીસ કસ્ટડીની 15 દિવસની કુલ મુદત અંગે કયો વિકલ્પ સાચો છે?

(A) તે દરેક કેસમાં 30 દિવસ છે
(B) તે વધારીને 60 દિવસ કરી શકાય છે
(C) તે નિર્ધારિત શરતો હેઠળ સંબંધિત પ્રારંભિક 40 અથવા 60 દિવસના સમયગાળામાં ભાગે ભાગે મંજૂર થઈ શકે છે
(D) પોલીસ પોતાની રીતે મંજૂરી વિના 15 દિવસની કસ્ટડી આપી શકે છે

સાચો જવાબ: (C) તે નિર્ધારિત શરતો હેઠળ સંબંધિત પ્રારંભિક 40 અથવા 60 દિવસના સમયગાળામાં ભાગે ભાગે મંજૂર થઈ શકે છે

સમજૂતી: BNSSનો મહત્ત્વનો ફેરફાર એ છે કે પોલીસ કસ્ટડીના કુલ 15 દિવસ હવે માત્ર શરૂઆતના 15 દિવસમાં જ મંજૂર થવા જરૂરી નથી. ગુનાની શ્રેણી અનુસાર તે શરૂઆતના 40 અથવા 60 દિવસના સમયગાળામાં ભાગે ભાગે મંજૂર થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 19. ડિફોલ્ટ જામીનનો અધિકાર કયા પ્રકારનો અધિકાર છે?

(A) માત્ર પોલીસની ઇચ્છા પર આધારિત અધિકાર
(B) કાયદામાં નિર્ધારિત શરતો પૂર્ણ થતાં ઊભો થતો વૈધાનિક અધિકાર
(C) માત્ર દોષિત ઠરેલા આરોપીનો અધિકાર
(D) માત્ર જામીનપાત્ર ગુનાઓમાં મળતો અધિકાર

સાચો જવાબ: (B) કાયદામાં નિર્ધારિત શરતો પૂર્ણ થતાં ઊભો થતો વૈધાનિક અધિકાર

સમજૂતી: ડિફોલ્ટ જામીન પોલીસની કૃપા પર આધારિત નથી. લાગુ પડતી સમયમર્યાદા પૂર્ણ થવી, જરૂરી પોલીસ રિપોર્ટ રજૂ ન થયો હોવો અને આરોપી દ્વારા કાયદા મુજબ જરૂરી પગલાં લેવામાં આવવાં જેવી શરતો મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 20. CrPC કલમ 167 અને BNSS કલમ 187નો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) પોલીસને અનિશ્ચિત સમય સુધી આરોપીને કસ્ટડીમાં રાખવાની સત્તા આપવી
(B) તમામ ગુનાઓમાં જામીન ફરજિયાત બનાવવું
(C) તપાસ માટેની કસ્ટડી અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા વચ્ચે કાયદેસર સંતુલન જાળવવું
(D) મેજિસ્ટ્રેટની સત્તા દૂર કરવી

સાચો જવાબ: (C) તપાસ માટેની કસ્ટડી અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા વચ્ચે કાયદેસર સંતુલન જાળવવું

સમજૂતી: આ જોગવાઈઓ તપાસ એજન્સીને કાયદેસર રીતે કસ્ટડી મેળવવાની સત્તા આપે છે, પરંતુ સાથે આરોપીની સ્વતંત્રતાનું પણ રક્ષણ કરે છે. કસ્ટડી માટે ન્યાયિક મંજૂરી અને ડિફોલ્ટ જામીનની સમયમર્યાદા આ સંતુલન જાળવવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ પુનરાવર્તન

CrPC કલમ 167 = BNSS કલમ 187.

પોલીસ કસ્ટડીની કુલ મહત્તમ મુદત = 15 દિવસ.

90 દિવસની ડિફોલ્ટ જામીન મર્યાદા = મૃત્યુદંડ, આજીવન કેદ અથવા ઓછામાં ઓછી 10 વર્ષની કેદની સજાને પાત્ર ગુનાઓની શ્રેણી.

60 દિવસની ડિફોલ્ટ જામીન મર્યાદા = ઉપરોક્ત શ્રેણીમાં ન આવતા અન્ય ગુનાઓ.

BNSS હેઠળ પોલીસ કસ્ટડીની 15 દિવસની મુદત નિર્ધારિત શરતો હેઠળ પ્રથમ 40 અથવા 60 દિવસના સમયગાળામાં ભાગે ભાગે મંજૂર થઈ શકે છે.

ધરપકડ પછી મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાનો સામાન્ય નિયમ = 24 કલાક, જરૂરી મુસાફરી સમય સિવાય.