AIBE – 50 – 50A – 54 – 57 – ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના અધિકારો

Click the Language Button below to read in your language.

Rights of Arrested Person and Production Before Magistrate Within 24 Hours — IPC, CrPC અને BNSS

ભારતીય ફોજદારી કાયદામાં ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના અધિકારોનો વિષય AIBE પરીક્ષા માટે ખૂબ જ મહત્વનો છે. પોલીસને ગુનાની તપાસ કરવા અને કાયદા મુજબ ધરપકડ કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે, પરંતુ આ સત્તાનો ઉપયોગ કરતી વખતે વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને કાયદાકીય અધિકારોનું રક્ષણ કરવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.

આ વિષયનો અભ્યાસ કરતી વખતે એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે. IPC એટલે Indian Penal Code, 1860, મુખ્યત્વે ગુનાઓ અને તેમની સજાઓ સાથે સંબંધિત હતો, જ્યારે ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના અધિકારો અને 24 કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની પ્રક્રિયા IPCની નહીં, પરંતુ CrPC અને હવે BNSSની જોગવાઈઓ હેઠળ આવે છે.

1 જુલાઈ, 2024થી ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS), 2023 અને ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS), 2023 અમલમાં આવ્યા. તેથી AIBEની તૈયારીમાં જૂની CrPCની કલમો અને નવી BNSSની સંબંધિત કલમો બંને યાદ રાખવી ઉપયોગી છે.

9. AIBE પરીક્ષા માટે યાદ રાખવાની તુલનાત્મક યાદી

વિષય	જૂની CrPC	નવી BNSS
ધરપકડનાં કારણો અને જામીન અંગેની માહિતી	કલમ 50	કલમ 47
સગા અથવા મિત્રને ધરપકડની જાણ	કલમ 50A	કલમ 48
મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની જોગવાઈ	કલમ 56	કલમ 57
24 કલાકથી વધુ કસ્ટડી પર પ્રતિબંધ	કલમ 57	કલમ 58
તપાસ 24 કલાકમાં પૂર્ણ ન થાય ત્યારે રિમાન્ડ	કલમ 167	કલમ 187

ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના અધિકારોનો હેતુ માત્ર પોલીસની સત્તા પર નિયંત્રણ મૂકવાનો નથી, પરંતુ કાયદાનું શાસન જાળવવાનો પણ છે. ગુનાની તપાસ જરૂરી છે, પરંતુ તપાસ દરમિયાન વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને કાયદાકીય અધિકારોનું રક્ષણ થવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતી વખતે બંધારણની કલમ 21 અને 22(1), 22(2) સાથે CrPCની કલમ 50, 50A, 56, 57 અને 167 તથા BNSSની કલમ 47, 48, 57, 58 અને 187 ખાસ યાદ રાખો.

સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે IPC અને BNS ગુનાઓ તથા સજાઓ સાથે સંબંધિત છે, જ્યારે ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના અધિકારો અને 24 કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે CrPC અને BNSS હેઠળ આવે છે. આ તફાવત સ્પષ્ટ હશે તો પરીક્ષામાં આ વિષયના પ્રશ્નોના જવાબ આપવાનું ઘણું સરળ બનશે.

AIBE પરીક્ષા માટે: ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના અધિકારો (Rights of Arrested Person) — CrPC અને BNSSની તુલનાત્મક સમજૂતી

કોઈ વ્યક્તિની ધરપકડ થાય ત્યારે તેના સ્વતંત્રતાના અધિકારનો અંત આવતો નથી. પોલીસને કાયદા મુજબ ધરપકડ કરવાની સત્તા છે, પરંતુ આ સત્તાનો ઉપયોગ મનસ્વી રીતે કરી શકાય નહીં. ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિ સાથે કાયદેસર વર્તન થાય, તેને પોતાની ધરપકડનું કારણ જાણવા મળે, તેના પરિવારજનોને જાણ કરી શકાય અને તેને સમયસર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે, તે માટે કાયદામાં સ્પષ્ટ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના અધિકારો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ વિષય છે. ખાસ કરીને CrPC, 1973ની કલમ 50, 50A, 54 અને 57 તથા નવા ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (BNSS)ની સંબંધિત જોગવાઈઓ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.

BNSSનો અમલ 1 જુલાઈ, 2024થી થયો છે. CrPCની જગ્યાએ BNSS લાગુ થયો હોવા છતાં, જૂના કાયદાની કલમો અને નવા કાયદાની જોગવાઈઓ વચ્ચેની તુલના AIBE માટે ઉપયોગી છે.

1. ધરપકડનું કારણ જાણવાનો અધિકાર — CrPC કલમ 50

CrPCની કલમ 50 મુજબ, જ્યારે કોઈ પોલીસ અધિકારી વોરંટ વગર કોઈ વ્યક્તિની ધરપકડ કરે છે, ત્યારે તેણે ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને તેની ધરપકડના કારણો તાત્કાલિક જણાવવા જોઈએ. જો ધરપકડ કોઈ જામીનપાત્ર ગુનાના આરોપમાં કરવામાં આવી હોય, તો વ્યક્તિને જામીન પર મુક્ત થવાનો અધિકાર છે અને તે જામીન માટે જામીનદારની વ્યવસ્થા કરી શકે છે, તે અંગે પણ જાણ કરવી જરૂરી છે. આ જોગવાઈનો હેતુ એ છે કે ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિ અજાણતામાં પોલીસ કસ્ટડીમાં ન રહે અને તેને પોતાના કાનૂની અધિકારોનો ઉપયોગ કરવાની તક મળે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિની વોરંટ વગર ધરપકડ કરવામાં આવે અને તેના પર જામીનપાત્ર ગુનાનો આરોપ હોય, તો પોલીસે તેને માત્ર ગુનાનું કારણ જણાવવાનું જ નહીં, પરંતુ જામીન પર મુક્ત થવાની તેની હકદારી વિશે પણ જાણ કરવી જોઈએ.

2. ધરપકડની જાણ પરિવારજનો અથવા મિત્રને કરવાનો અધિકાર — CrPC કલમ 50A

CrPCની કલમ 50A ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના પરિવાર અને નજીકના લોકો માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

આ કલમ મુજબ, ધરપકડ કરનાર પોલીસ અધિકારી અથવા ધરપકડ કરનાર વ્યક્તિની કસ્ટડી સંભાળનાર અધિકારીની ફરજ છે કે તે ધરપકડ અને વ્યક્તિને ક્યાં રાખવામાં આવી છે તેની જાણ તેના સગા, મિત્ર અથવા વ્યક્તિ દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી અન્ય વ્યક્તિને આપે.

ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને પણ આ અધિકાર વિશે જાણ કરવી જોઈએ. પોલીસ દ્વારા કોને જાણ કરવામાં આવી છે તેની નોંધ રાખવાની અને સંબંધિત મેજિસ્ટ્રેટને આ પ્રક્રિયા અંગે જાણ કરવાની જોગવાઈ પણ છે.

આ અધિકારનું વ્યવહારુ મહત્વ ઘણું છે. જો પરિવારને ધરપકડની જાણ ન હોય, તો વ્યક્તિના વકીલની વ્યવસ્થા કરવી, જરૂરી દસ્તાવેજો પહોંચાડવા અથવા તેની કાનૂની મદદ માટે આગળ આવવું મુશ્કેલ બની શકે છે.

યાદ રાખો કે આ માત્ર પોલીસની સગવડ માટેની પ્રક્રિયા નથી; તે ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના અધિકારોનું રક્ષણ કરતી કાનૂની ફરજ છે.

3. તબીબી તપાસનો અધિકાર — CrPC કલમ 54

CrPCની કલમ 54 મુજબ, ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિની તબીબી તપાસ કરાવવાની જોગવાઈ છે, ખાસ કરીને જ્યારે આવી તપાસથી ગુનાને લગતા પુરાવા મળી શકે અથવા વ્યક્તિના શરીર પર થયેલી ઇજાઓ અંગે માહિતી મેળવી શકાય.

આ જોગવાઈ ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના સ્વાસ્થ્ય અને સુરક્ષા સાથે પણ સંબંધિત છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વ્યક્તિ એવો આક્ષેપ કરે કે ધરપકડ સમયે અથવા પોલીસ કસ્ટડી દરમિયાન તેની સાથે મારપીટ કરવામાં આવી છે, તો તબીબી તપાસથી ઇજાઓનું દસ્તાવેજીકરણ થઈ શકે છે.

તબીબી તપાસ દરમિયાન કાયદા મુજબની પ્રક્રિયા અને વ્યક્તિની ગોપનીયતાનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. તપાસના તારણો આગળની કાનૂની કાર્યવાહી માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

અહીં એક બાબત સમજવી જરૂરી છે: CrPCની કલમ 54 ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિની તબીબી તપાસ સંબંધિત જોગવાઈ છે. તેને મહિલાની ધરપકડ, વોરંટ અથવા જામીન સંબંધિત જોગવાઈઓ સાથે ગૂંચવવી નહીં.

4. 24 કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાનો અધિકાર — CrPC કલમ 57

CrPCની કલમ 57 મુજબ, વોરંટ વગર ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને સામાન્ય રીતે ધરપકડના સ્થળેથી મેજિસ્ટ્રેટની અદાલત સુધીના મુસાફરીના જરૂરી સમય સિવાય 24 કલાકથી વધુ સમય સુધી મેજિસ્ટ્રેટના વિશેષ આદેશ વિના પોલીસ કસ્ટડીમાં રાખી શકાય નહીં.

આ જોગવાઈ ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 22(2) સાથે પણ જોડાયેલી છે. બંધારણ મુજબ, ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને ધરપકડ પછી 24 કલાકની અંદર નજીકના મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી જોઈએ, જેમાં મુસાફરી માટે જરૂરી સમયનો સમાવેશ થતો નથી.

આ નિયમનો હેતુ પોલીસ કસ્ટડીમાં વ્યક્તિને અનિશ્ચિત સમય સુધી રાખવામાં ન આવે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. જો તપાસ માટે વધુ સમય સુધી કસ્ટડી જરૂરી હોય, તો કાયદા મુજબ મેજિસ્ટ્રેટનો આદેશ મેળવવો પડે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, જો પોલીસ કોઈ વ્યક્તિની સોમવારે સવારે 10 વાગ્યે ધરપકડ કરે, તો મુસાફરીનો જરૂરી સમય બાદ કરતાં સામાન્ય રીતે મંગળવારે સવારે 10 વાગ્યા સુધીમાં તેને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવો જરૂરી છે. આ ગણતરીમાં કાયદા મુજબ લાગુ પડતી પરિસ્થિતિઓ અને મુસાફરીના જરૂરી સમયને ધ્યાનમાં લેવાય છે.

5. CrPC અને BNSS વચ્ચેની તુલના

BNSS, 2023એ CrPC, 1973નું સ્થાન લીધું છે. ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના અધિકારો માટે AIBEમાં જૂની અને નવી જોગવાઈઓનું સરખામણું ખાસ ઉપયોગી છે.

વિષય	CrPC, 1973	BNSS, 2023
ધરપકડનું કારણ જણાવવું	કલમ 50	કલમ 47
જામીનપાત્ર ગુનામાં જામીનના અધિકારની જાણ	કલમ 50	કલમ 47
ધરપકડની જાણ સગા, મિત્ર અથવા સૂચવેલી વ્યક્તિને કરવી	કલમ 50A	કલમ 48
ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિની તબીબી તપાસ	કલમ 54	કલમ 53
વોરંટ વગર ધરપકડ પછી 24 કલાકથી વધુ કસ્ટડી પર પ્રતિબંધ	કલમ 57	કલમ 58

આ કોષ્ટક AIBE માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવો છે. પ્રશ્નમાં CrPCની કલમ પૂછવામાં આવે તો જૂની કલમનો જવાબ આપવો અને BNSSની જોગવાઈ પૂછવામાં આવે તો નવી કલમનો જવાબ આપવો.

6. બંધારણીય અધિકારો સાથેનો સંબંધ

ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના અધિકારો માત્ર ફોજદારી પ્રક્રિયાના કાયદા સુધી મર્યાદિત નથી. ભારતીય બંધારણ પણ વ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરે છે.

અનુચ્છેદ 21 મુજબ, કાયદા દ્વારા સ્થાપિત ન્યાયસંગત પ્રક્રિયા સિવાય કોઈ વ્યક્તિને તેના જીવન અથવા વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાથી વંચિત કરી શકાય નહીં.

અનુચ્છેદ 22(1) મુજબ, ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને તેની ધરપકડનાં કારણો જણાવવા જોઈએ અને પોતાની પસંદગીના વકીલની સલાહ લેવાનો તથા તેના દ્વારા બચાવ કરાવવાનો અધિકાર છે.

અનુચ્છેદ 22(2) મુજબ, ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી જરૂરી છે, મુસાફરી માટે જરૂરી સમય સિવાય.

આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ધરપકડની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા, કાનૂની સહાય અને ન્યાયિક દેખરેખનું વિશેષ મહત્વ છે.

7. AIBE પરીક્ષા માટે યાદ રાખવાના મુદ્દા

ધરપકડનું કારણ અને જામીનપાત્ર ગુનામાં જામીનના અધિકારની જાણ: CrPC કલમ 50, BNSS કલમ 47.

પરિવારજનો અથવા મિત્રને ધરપકડની જાણ: CrPC કલમ 50A, BNSS કલમ 48.

ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિની તબીબી તપાસ: CrPC કલમ 54, BNSS કલમ 53.

24 કલાકની મર્યાદા અને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂઆત: CrPC કલમ 57, BNSS કલમ 58.

બંધારણીય જોગવાઈઓ: અનુચ્છેદ 21 અને અનુચ્છેદ 22.

આ કલમો યાદ રાખવાની સરળ રીત એ છે કે દરેક જોગવાઈને તેના હેતુ સાથે જોડો. ધરપકડનું કારણ, પરિવારને જાણ, તબીબી તપાસ અને 24 કલાકની મર્યાદા — આ ચાર મુદ્દા ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના અધિકારો સમજવાનો પાયો છે.

ધરપકડ એ વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર ગંભીર અસર કરતી કાનૂની કાર્યવાહી છે. તેથી પોલીસને ધરપકડ કરવાની સત્તા હોવા છતાં, કાયદા દ્વારા નક્કી કરેલી પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું ફરજિયાત છે. ધરપકડનું કારણ જણાવવું, પરિવારજનોને જાણ કરવી, જરૂરી તબીબી તપાસ કરાવવી અને વ્યક્તિને સમયસર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી — આ બધું ન્યાયપૂર્ણ ફોજદારી પ્રક્રિયાના આવશ્યક ભાગો છે.

AIBE પરીક્ષા માટે CrPCની કલમ 50, 50A, 54 અને 57 સાથે BNSSની કલમ 47, 48, 53 અને 58 સારી રીતે તૈયાર કરશો તો આ વિષયના સીધા પ્રશ્નોનો જવાબ આપવામાં સરળતા રહેશે.

AIBE પરીક્ષા માટે 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ – CrPC કલમ 50, 50A, 54, 57 અને BNSS કલમ 47, 48, 53, 58

ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના અધિકારો – Rights of Arrested Person

પ્રશ્ન 1. CrPCની કલમ 50 મુખ્યત્વે કયા અધિકાર સાથે સંબંધિત છે?

(A) વકીલની નિમણૂક કરવાનો અધિકાર
(B) ધરપકડનું કારણ જાણવા અને જામીનના અધિકારની જાણ મેળવવાનો અધિકાર
(C) મફત કાનૂની સહાયનો અધિકાર
(D) અપીલ કરવાનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPCની કલમ 50 મુજબ, વોરંટ વગર ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને ધરપકડનાં કારણો જણાવવાં જરૂરી છે. જામીનપાત્ર ગુનામાં તેને જામીન પર મુક્ત થવાના અધિકારની જાણ પણ કરવી પડે છે.

પ્રશ્ન 2. CrPCની કલમ 50ને BNSSની કઈ કલમ અનુરૂપ છે?

(A) કલમ 48
(B) કલમ 53
(C) કલમ 47
(D) કલમ 58

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: BNSSની કલમ 47 ધરપકડનાં કારણો અને જામીનના અધિકારની જાણ કરવા સંબંધિત છે. તે CrPCની કલમ 50ને અનુરૂપ છે.

પ્રશ્ન 3. વોરંટ વગર ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિ પર જામીનપાત્ર ગુનાનો આરોપ હોય, તો પોલીસે શું કરવું જોઈએ?

(A) તેને જામીનના અધિકારની જાણ કરવી જોઈએ
(B) તેને કોઈપણ સંજોગોમાં 24 કલાક કસ્ટડીમાં રાખવો જોઈએ
(C) તેને તરત જ દોષિત જાહેર કરવો જોઈએ
(D) તેને વકીલ રાખવાથી રોકવો જોઈએ

સાચો જવાબ: (A)

સમજૂતી: CrPC કલમ 50(2) અને BNSS કલમ 47(2) મુજબ, લાગુ પડતી શરતો હેઠળ જામીનપાત્ર ગુનાના આરોપીને જામીન પર મુક્ત થવાના અધિકારની જાણ કરવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 4. CrPCની કલમ 50Aનો મુખ્ય હેતુ શું છે?

(A) આરોપીને સજા આપવી
(B) આરોપીની ઓળખ પરેડ કરાવવી
(C) આરોપીને દોષિત ઠરાવવો
(D) ધરપકડની જાણ તેના સગા, મિત્ર અથવા સૂચવેલી વ્યક્તિને કરાવવી

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: કલમ 50A મુજબ ધરપકડ કરનાર અધિકારીએ ધરપકડની જાણ સંબંધિત સગા, મિત્ર અથવા ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિ દ્વારા સૂચવેલી વ્યક્તિને કરવાની કાનૂની ફરજ નિભાવવી પડે છે.

પ્રશ્ન 5. CrPCની કલમ 50Aને BNSSની કઈ કલમ અનુરૂપ છે?

(A) કલમ 47
(B) કલમ 48
(C) કલમ 53
(D) કલમ 58

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: BNSSની કલમ 48 ધરપકડની જાણ સગા, મિત્ર અથવા ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિ દ્વારા સૂચવેલી વ્યક્તિને કરવા સંબંધિત છે. આ જોગવાઈ CrPCની કલમ 50Aને અનુરૂપ છે.

પ્રશ્ન 6. BNSSની કલમ 48 મુજબ ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને તેના અધિકાર વિશે ક્યારે જાણ કરવી જોઈએ?

(A) ટ્રાયલ પૂર્ણ થયા પછી
(B) સજા થયા પછી
(C) તેને પોલીસ સ્ટેશનમાં લાવવામાં આવે ત્યારે
(D) માત્ર જામીન અરજી નામંજૂર થાય ત્યારે

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: BNSSની કલમ 48(2) મુજબ, ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને પોલીસ સ્ટેશનમાં લાવવામાં આવે ત્યારે તેને કલમ 48(1) હેઠળના અધિકાર વિશે જાણ કરવી જોઈએ.

પ્રશ્ન 7. BNSSની કલમ 48 મુજબ ધરપકડની જાણ અંગેની નોંધ ક્યાં રાખવાની જોગવાઈ છે?

(A) પોલીસ સ્ટેશનમાં રાખવામાં આવતા રજિસ્ટર અથવા પુસ્તકમાં
(B) માત્ર આરોપીની ખાનગી ડાયરીમાં
(C) માત્ર વકીલની ફાઇલમાં
(D) માત્ર અખબારમાં

સાચો જવાબ: (A)

સમજૂતી: BNSSની કલમ 48(3) મુજબ, કોને ધરપકડની જાણ કરવામાં આવી છે તેની નોંધ પોલીસ સ્ટેશનમાં રાખવામાં આવતા પુસ્તકમાં કરવાની જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 8. CrPCની કલમ 54 મુખ્યત્વે શેના વિશે છે?

(A) જામીન
(B) ધરપકડની જાણ
(C) પોલીસ રિમાન્ડ
(D) ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિની તબીબી તપાસ

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: CrPCની કલમ 54 ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિની તબીબી તપાસ સંબંધિત છે. તે વ્યક્તિની શારીરિક સ્થિતિ અને તપાસ સાથે સંબંધિત જરૂરી તબીબી બાબતો માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 9. CrPCની કલમ 54ને BNSSની કઈ કલમ અનુરૂપ છે?

(A) કલમ 51
(B) કલમ 53
(C) કલમ 47
(D) કલમ 58

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: BNSSની કલમ 53 ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિની તબીબી અધિકારી દ્વારા તપાસ સંબંધિત છે. CrPCની કલમ 54 સાથે તેની તુલના કરવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 10. ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના શરીર પર ઇજાનાં નિશાન હોય, તો તબીબી તપાસ શા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે?

(A) તે આપમેળે આરોપીને નિર્દોષ જાહેર કરે છે
(B) તે દરેક કેસમાં જામીનની ખાતરી આપે છે
(C) તે ઇજાઓનું દસ્તાવેજીકરણ અને સંબંધિત પુરાવા મેળવવામાં મદદ કરી શકે છે
(D) તે મેજિસ્ટ્રેટની જરૂરિયાત દૂર કરે છે

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: તબીબી તપાસથી ઇજાઓ, તેમની સ્થિતિ અને અન્ય સંબંધિત તબીબી તારણો નોંધાઈ શકે છે. જોકે, તબીબી અહેવાલ પોતે જ દરેક આક્ષેપને સાબિત કરતો નથી; તેનું મૂલ્યાંકન અન્ય પુરાવા સાથે થાય છે.

પ્રશ્ન 11. CrPCની કલમ 57 મુજબ, વોરંટ વગર ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને સામાન્ય રીતે કેટલા સમયથી વધુ પોલીસ કસ્ટડીમાં મેજિસ્ટ્રેટના વિશેષ આદેશ વિના રાખી શકાય નહીં?

(A) 12 કલાક
(B) 24 કલાક
(C) 48 કલાક
(D) 72 કલાક

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: CrPCની કલમ 57 મુજબ, ધરપકડના સ્થળેથી મેજિસ્ટ્રેટની અદાલત સુધીના મુસાફરીના જરૂરી સમય સિવાય 24 કલાકથી વધુ કસ્ટડીમાં રાખી શકાય નહીં, સિવાય કે કાયદા મુજબ મેજિસ્ટ્રેટનો વિશેષ આદેશ હોય.

પ્રશ્ન 12. CrPCની કલમ 57ને BNSSની કઈ કલમ અનુરૂપ છે?

(A) કલમ 47
(B) કલમ 48
(C) કલમ 53
(D) કલમ 58

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: BNSSની કલમ 58 ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને 24 કલાકથી વધુ સમય સુધી અટકાયતમાં ન રાખવા અંગેની જોગવાઈ છે. આ CrPCની કલમ 57ને અનુરૂપ છે.

પ્રશ્ન 13. 24 કલાકની મર્યાદાની ગણતરી કરતી વખતે કયો સમય બાદ કરવામાં આવે છે?

(A) ધરપકડ પછીનો આખો રાતનો સમય
(B) પોલીસ સ્ટેશનમાં પૂછપરછનો સમય
(C) ધરપકડના સ્થળેથી મેજિસ્ટ્રેટની અદાલત સુધી પહોંચવા માટે જરૂરી મુસાફરીનો સમય
(D) વકીલની રાહ જોવાનો સમય

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 57 અને BNSS કલમ 58 મુજબ, મેજિસ્ટ્રેટ સુધી પહોંચવા માટે જરૂરી મુસાફરીનો સમય 24 કલાકની ગણતરીમાંથી બાદ કરવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 14. જો તપાસ 24 કલાકમાં પૂર્ણ ન થઈ શકે અને વધુ કસ્ટડીની જરૂર હોય, તો કાયદેસર રીતે શું જરૂરી છે?

(A) મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ વ્યક્તિને રજૂ કરીને લાગુ કાયદા મુજબ રિમાન્ડનો આદેશ મેળવવો
(B) પોલીસ અધિકારી પોતાની રીતે અનિશ્ચિત સમય સુધી કસ્ટડી વધારી શકે
(C) આરોપીની મૌખિક સંમતિ પૂરતી છે
(D) પરિવારજનોની મંજૂરીથી કસ્ટડી વધારી શકાય

સાચો જવાબ: (A)

સમજૂતી: BNSSની કલમ 187 મુજબ, તપાસ 24 કલાકમાં પૂર્ણ ન થાય અને કસ્ટડી જરૂરી હોય, તો કાયદામાં નક્કી કરેલી પ્રક્રિયા અનુસાર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂઆત કરીને રિમાન્ડ મેળવવો પડે છે.

પ્રશ્ન 15. ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને 24 કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની બંધારણીય જોગવાઈ કઈ છે?

(A) અનુચ્છેદ 14(1)
(B) અનુચ્છેદ 19(1)
(C) અનુચ્છેદ 21
(D) અનુચ્છેદ 22(2)

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 22(2) મુજબ, ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને ધરપકડના સ્થળેથી મેજિસ્ટ્રેટ સુધીના મુસાફરીના જરૂરી સમય સિવાય 24 કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 16. ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને તેની ધરપકડનાં કારણો જણાવવા અને વકીલની સલાહ મેળવવાનો અધિકાર કયા બંધારણીય અનુચ્છેદ સાથે સંબંધિત છે?

(A) અનુચ્છેદ 20(1)
(B) અનુચ્છેદ 22(1)
(C) અનુચ્છેદ 25(1)
(D) અનુચ્છેદ 32(2)

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: અનુચ્છેદ 22(1) ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને તેની ધરપકડનાં કારણો જાણવાનો તથા પોતાની પસંદગીના વકીલની સલાહ લેવા અને તેના દ્વારા બચાવ કરાવવાનો અધિકાર આપે છે.

પ્રશ્ન 17. નીચેના પૈકી કઈ જોડણી સાચી છે?

(A) CrPC કલમ 50 — BNSS કલમ 48
(B) CrPC કલમ 50A — BNSS કલમ 47
(C) CrPC કલમ 50 — BNSS કલમ 47
(D) CrPC કલમ 54 — BNSS કલમ 58

સાચો જવાબ: (C)

સમજૂતી: CrPC કલમ 50 અને BNSS કલમ 47 ધરપકડનાં કારણો તથા જામીનના અધિકારની જાણ સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 18. નીચેના પૈકી કઈ જોડણી ખોટી છે?

(A) CrPC કલમ 50A — BNSS કલમ 48
(B) CrPC કલમ 54 — BNSS કલમ 53
(C) CrPC કલમ 57 — BNSS કલમ 58
(D) CrPC કલમ 54 — BNSS કલમ 47

સાચો જવાબ: (D)

સમજૂતી: CrPC કલમ 54 તબીબી તપાસ સાથે સંબંધિત છે, જ્યારે BNSS કલમ 47 ધરપકડનાં કારણો અને જામીનના અધિકારની જાણ સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 19. પોલીસ કોઈ વ્યક્તિની વોરંટ વગર ધરપકડ કરે છે, પરંતુ તેને ધરપકડનું કારણ જણાવતી નથી. કઈ જોગવાઈ સૌથી સીધી રીતે સંબંધિત છે?

(A) CrPC કલમ 50 અથવા BNSS કલમ 47
(B) CrPC કલમ 50A અથવા BNSS કલમ 48 જ
(C) CrPC કલમ 54 અથવા BNSS કલમ 53 જ
(D) CrPC કલમ 57 અથવા BNSS કલમ 58 જ

સાચો જવાબ: (A)

સમજૂતી: ધરપકડનાં કારણો તાત્કાલિક જણાવવાની ફરજ CrPCની કલમ 50 અને BNSSની કલમ 47માં છે. હકીકતો મુજબ બંધારણના અનુચ્છેદ 22(1)નો પ્રશ્ન પણ ઊભો થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 20. AIBE પરીક્ષામાં ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના અધિકારો માટે નીચેના પૈકી કયો સમૂહ સંપૂર્ણપણે સાચો છે?

(A) CrPC 50 — તબીબી તપાસ; CrPC 50A — 24 કલાકની મર્યાદા
(B) CrPC 50 — ધરપકડનાં કારણો અને જામીનના અધિકારની જાણ; CrPC 50A — સગા અથવા મિત્રને જાણ; CrPC 54 — તબીબી તપાસ; CrPC 57 — 24 કલાકની મર્યાદા
(C) BNSS 47 — તબીબી તપાસ; BNSS 48 — જામીન; BNSS 53 — 24 કલાકની મર્યાદા
(D) BNSS 58 — પરિવારને જાણ; BNSS 53 — ધરપકડનાં કારણો

સાચો જવાબ: (B)

સમજૂતી: ચારેય જોગવાઈઓને તેમના યોગ્ય હેતુ સાથે યાદ રાખવી જરૂરી છે. CrPC 50 અને BNSS 47 ધરપકડનાં કારણો તથા જામીનના અધિકારની જાણ કરે છે; CrPC 50A અને BNSS 48 ધરપકડની જાણ સગા અથવા મિત્રને કરવા સંબંધિત છે; CrPC 54 અને BNSS 53 તબીબી તપાસ સાથે સંબંધિત છે; જ્યારે CrPC 57 અને BNSS 58 24 કલાકની મર્યાદા અંગે છે.

ઝડપી રિવિઝન ચાર્ટ

CrPC કલમ 50 = BNSS કલમ 47 — ધરપકડનું કારણ અને જામીનના અધિકારની જાણ.

CrPC કલમ 50A = BNSS કલમ 48 — સગા, મિત્ર અથવા સૂચવેલી વ્યક્તિને ધરપકડની જાણ.

CrPC કલમ 54 = BNSS કલમ 53 — ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિની તબીબી તપાસ.

CrPC કલમ 57 = BNSS કલમ 58 — 24 કલાકથી વધુ કસ્ટડી પર મર્યાદા.