AIBE ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 59 થી 73 મૌખિક પુરાવા અને દસ્તાવેજી પુરાવા

Number of Share: 4

Listen to this article

Click the Language Button below to read in your language.

AIBE પરીક્ષા માટે ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 59 થી 73 : મૌખિક પુરાવા, દસ્તાવેજી પુરાવા, પ્રાથમિક અને ગૌણ પુરાવા તથા સહી અને હસ્તાક્ષરની સાબિતી. કોર્ટમાં કોઈ પણ કેસનો નિર્ણય માત્ર પક્ષકારો દ્વારા કરવામાં આવેલા દાવાઓના આધારે લેવામાં આવતો નથી. પક્ષકારોએ પોતાના દાવાને સમર્થન આપવા માટે યોગ્ય અને કાયદેસર પુરાવા રજૂ કરવા પડે છે. ન્યાયાધીશ સમક્ષ કોઈ હકીકત સાબિત કરવા માટે મૌખિક પુરાવા અને દસ્તાવેજી પુરાવા બંનેનું વિશેષ મહત્ત્વ છે.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 59 થી 73માં મૌખિક પુરાવા કેવી રીતે રજૂ કરવા, દસ્તાવેજોની સામગ્રી કેવી રીતે સાબિત કરવી, મૂળ દસ્તાવેજ અને તેની નકલ વચ્ચે શું તફાવત છે, ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડને પુરાવા તરીકે કેવી રીતે રજૂ કરવો તથા દસ્તાવેજ પર કરવામાં આવેલી સહી અને હસ્તાક્ષર કેવી રીતે સાબિત કરવા તે અંગેની જોગવાઈઓ આપવામાં આવી છે.

હાલમાં ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872ના સ્થાને ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 – BSA) અમલમાં આવ્યો છે. આ નવો કાયદો 1 જુલાઈ, 2024થી અમલમાં આવ્યો છે.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ જૂના Evidence Actની કલમો સાથે નવી BSAની સંબંધિત કલમો પણ સમજવી જરૂરી છે.

કલમ 59 – મૌખિક પુરાવા દ્વારા હકીકતો સાબિત કરવી

Proof of Facts by Oral Evidence

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 59 મુજબ દસ્તાવેજોની સામગ્રી સિવાયની તમામ હકીકતો મૌખિક પુરાવા દ્વારા સાબિત કરી શકાય છે.અર્થાત્, કોઈ વ્યક્તિએ પોતાની નજરે કોઈ ઘટના જોઈ હોય અથવા પોતાના કાને કોઈ વાત સાંભળી હોય તો તે વ્યક્તિ કોર્ટમાં સાક્ષી તરીકે આવીને તે અંગે નિવેદન આપી શકે છે.પરંતુ કોઈ દસ્તાવેજમાં શું લખેલું છે તે સાબિત કરવા માટે સામાન્ય રીતે માત્ર મૌખિક નિવેદન પૂરતું નથી. તેના માટે કાયદામાં નક્કી કરેલી દસ્તાવેજી પુરાવાની પદ્ધતિ અનુસરવી પડે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિએ રસ્તા પર અકસ્માત થતો પોતાની નજરે જોયો હોય તો તે અકસ્માત અંગે કોર્ટમાં મૌખિક સાક્ષી આપી શકે છે. પરંતુ કોઈ કરારની શરતો સાબિત કરવા માટે કરારના દસ્તાવેજને યોગ્ય રીતે રજૂ કરવો પડશે.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 54 – Proof of Facts by Oral Evidence.

BSAની કલમ 54માં પણ આ જ સિદ્ધાંત જાળવી રાખવામાં આવ્યો છે.

કલમ 60 – મૌખિક પુરાવો પ્રત્યક્ષ હોવો જોઈએ

Oral Evidence Must Be Direct

કલમ 60 મુજબ મૌખિક પુરાવો પ્રત્યક્ષ હોવો જરૂરી છે. આ સિદ્ધાંતને Direct Evidenceનો સિદ્ધાંત કહેવામાં આવે છે.

જે વ્યક્તિએ કોઈ ઘટના પોતાની નજરે જોઈ હોય તે જ વ્યક્તિ તે ઘટના અંગે સાક્ષી આપી શકે છે. તેવી જ રીતે, જે વ્યક્તિએ કોઈ વાત પોતાના કાને સાંભળી હોય તે જ વ્યક્તિ સાંભળેલી વાત અંગે સાક્ષી આપી શકે છે.

આ કલમના મુખ્ય સિદ્ધાંતો નીચે મુજબ છે.

જો કોઈ હકીકત જોઈ શકાય તેવી હોય તો સાક્ષીએ પોતે તે હકીકત જોઈ હોવી જોઈએ.

જો કોઈ હકીકત સાંભળી શકાય તેવી હોય તો સાક્ષીએ પોતે તે સાંભળી હોવી જોઈએ.

જો કોઈ હકીકત અન્ય કોઈ ઇન્દ્રિય દ્વારા અનુભવી શકાય તેવી હોય તો સાક્ષીએ પોતે તે રીતે અનુભવેલી હોવી જોઈએ.

જો કોઈ વ્યક્તિના અભિપ્રાય અથવા અભિપ્રાયના આધાર વિશે પુરાવો આપવાનો હોય તો તે અભિપ્રાય ધરાવતી વ્યક્તિએ જ તેના વિશે સાક્ષી આપવી જોઈએ.

આ કલમમાં નિષ્ણાતના અભિપ્રાય અંગે પણ અપવાદ આપવામાં આવ્યો છે. નિષ્ણાત દ્વારા લખાયેલું અને સામાન્ય રીતે વેચાણ માટે ઉપલબ્ધ પુસ્તક અથવા ગ્રંથ કોર્ટમાં રજૂ કરી શકાય છે, જો તેના લેખકનું મૃત્યુ થયું હોય, તે મળી શકતો ન હોય, સાક્ષી આપવા અસમર્થ હોય અથવા તેને કોર્ટમાં બોલાવવામાં અયોગ્ય વિલંબ કે ખર્ચ થતો હોય.

આ ઉપરાંત, જો મૌખિક પુરાવો કોઈ દસ્તાવેજ સિવાયની ભૌતિક વસ્તુના અસ્તિત્વ અથવા સ્થિતિ અંગે હોય તો કોર્ટ જરૂર જણાય ત્યારે તે વસ્તુને તપાસ માટે રજૂ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ કહે કે તેણે આરોપીને ચોરી કરતા પોતાની નજરે જોયો છે, તો તે પ્રત્યક્ષ પુરાવો ગણાશે. પરંતુ કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ પાસેથી સાંભળેલી વાતના આધારે સાક્ષી આપવી એ સામાન્ય રીતે હિયરસે (Hearsay Evidence) પુરાવો ગણાય છે અને તે સ્વીકાર્ય નથી.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 55 – Oral Evidence to be Direct.

BSAની કલમ 55માં પણ પ્રત્યક્ષ મૌખિક પુરાવાનો સિદ્ધાંત જાળવી રાખવામાં આવ્યો છે.

કલમ 61 – દસ્તાવેજોની સામગ્રી સાબિત કરવી

Proof of Contents of Documents

કલમ 61 મુજબ દસ્તાવેજની સામગ્રી બે પ્રકારના પુરાવા દ્વારા સાબિત કરી શકાય છે.

પ્રાથમિક પુરાવો (Primary Evidence).

ગૌણ પુરાવો (Secondary Evidence).

દસ્તાવેજની સામગ્રી કોર્ટ સમક્ષ સાબિત કરવા માટે આ બંને પ્રકારના પુરાવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિએ કરાર કર્યો હોય અને તે કરારની શરતો સાબિત કરવાની હોય તો મૂળ કરાર અથવા કાયદા મુજબ સ્વીકાર્ય તેની નકલ રજૂ કરવાની જરૂર પડી શકે છે.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 56 – Proof of Contents of Documents.

કલમ 62 – પ્રાથમિક પુરાવો

Primary Evidence

પ્રાથમિક પુરાવો એટલે કોર્ટના નિરીક્ષણ માટે રજૂ કરવામાં આવેલો મૂળ દસ્તાવેજ.

દસ્તાવેજની સામગ્રી સાબિત કરવા માટે પ્રાથમિક પુરાવો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પુરાવો ગણાય છે.

આ કલમ હેઠળ કેટલાક મહત્વપૂર્ણ નિયમો આપવામાં આવ્યા છે.

જો કોઈ દસ્તાવેજ અનેક ભાગોમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હોય તો દરેક ભાગ પ્રાથમિક પુરાવો ગણાય છે.

જો કોઈ દસ્તાવેજની એકથી વધુ સમકક્ષ નકલો (Counterparts) બનાવવામાં આવી હોય અને દરેક પક્ષકારે પોતાની નકલ પર સહી કરી હોય તો જે પક્ષકારે જે નકલ પર સહી કરી હોય તે તેની સામે પ્રાથમિક પુરાવો ગણાય છે.

જો એકસરખી પ્રક્રિયા દ્વારા અનેક દસ્તાવેજો તૈયાર કરવામાં આવ્યા હોય, જેમ કે પ્રિન્ટિંગ, લિથોગ્રાફી અથવા ફોટોગ્રાફી, તો તેમાંથી દરેક દસ્તાવેજ અન્ય દસ્તાવેજોની સામગ્રીનો પ્રાથમિક પુરાવો બની શકે છે. જોકે, જો તમામ નકલો એક જ મૂળ દસ્તાવેજમાંથી તૈયાર કરવામાં આવી હોય તો તેમાંથી કોઈ નકલ મૂળ દસ્તાવેજની સામગ્રીનો પ્રાથમિક પુરાવો ગણાતી નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ પાસે મૂળ વેચાણ દસ્તાવેજ હોય અને તે કોર્ટમાં રજૂ કરે તો તે પ્રાથમિક પુરાવો છે.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 57 – Primary Evidence.

BSAની કલમ 57માં પ્રાથમિક પુરાવાની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે. તેમાં ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ રેકોર્ડ અંગે વધુ વિસ્તૃત જોગવાઈઓ ઉમેરવામાં આવી છે.

ખાસ કરીને, ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ એકથી વધુ ફાઇલોમાં સંગ્રહિત હોય, યોગ્ય કસ્ટડીમાંથી રજૂ કરવામાં આવ્યો હોય અથવા વીડિયો રેકોર્ડિંગ એકસાથે સંગ્રહિત અને પ્રસારિત કરવામાં આવ્યું હોય તો કઈ પરિસ્થિતિમાં તેને પ્રાથમિક પુરાવો ગણવો તે અંગે સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે.

કલમ 63 – ગૌણ પુરાવો

Secondary Evidence

ગૌણ પુરાવો એટલે મૂળ દસ્તાવેજ સિવાયનો એવો પુરાવો જે કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત સંજોગોમાં મૂળ દસ્તાવેજની સામગ્રી સાબિત કરવા માટે રજૂ કરી શકાય.

આ કલમ હેઠળ ગૌણ પુરાવાના વિવિધ પ્રકારોનો સમાવેશ થાય છે.

પ્રમાણિત નકલો (Certified Copies).

મૂળ દસ્તાવેજમાંથી મશીન દ્વારા તૈયાર કરેલી ચોકસાઈની ખાતરી આપતી નકલો.

મૂળ દસ્તાવેજમાંથી તૈયાર કરેલી અથવા મૂળ સાથે સરખાવીને તૈયાર કરેલી નકલો.

દસ્તાવેજના એવા સમકક્ષ ભાગો જે દસ્તાવેજ પર સહી ન કરનાર પક્ષકાર સામે રજૂ કરવામાં આવે.

જે વ્યક્તિએ મૂળ દસ્તાવેજ જોયો હોય તેના દ્વારા દસ્તાવેજની સામગ્રી અંગે આપવામાં આવતો મૌખિક પુરાવો.

દસ્તાવેજની સામગ્રી અંગેની મૌખિક અથવા લેખિત કબૂલાત.

જો મૂળ દસ્તાવેજ અનેક હિસાબો અથવા દસ્તાવેજોનો બનેલો હોય અને કોર્ટમાં તે તમામ દસ્તાવેજોની તપાસ કરવી વ્યવહારિક રીતે મુશ્કેલ હોય તો તે દસ્તાવેજોની તપાસ કરવામાં નિષ્ણાત વ્યક્તિનો પુરાવો પણ ગૌણ પુરાવામાં સામેલ થાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, મૂળ કરાર ખોવાઈ ગયો હોય અને કાયદા મુજબ ગૌણ પુરાવો રજૂ કરવાની પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ હોય તો તેની યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલી નકલ કોર્ટમાં રજૂ કરી શકાય છે.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 58 – Secondary Evidence.

BSAની કલમ 58માં ગૌણ પુરાવાની વ્યાખ્યા અને તેના વિવિધ પ્રકારોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

કલમ 64 – પ્રાથમિક પુરાવા દ્વારા દસ્તાવેજ સાબિત કરવો

Proof of Documents by Primary Evidence

આ કલમ મુજબ સામાન્ય નિયમ એવો છે કે દસ્તાવેજો પ્રાથમિક પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવા જોઈએ.

અર્થાત્, જ્યારે મૂળ દસ્તાવેજ ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે તેની જગ્યાએ માત્ર નકલ રજૂ કરીને દસ્તાવેજની સામગ્રી સાબિત કરી શકાતી નથી.

પરંતુ કલમ 65માં જણાવેલી ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં ગૌણ પુરાવો રજૂ કરવાની છૂટ આપવામાં આવી છે.

ઉદાહરણ તરીકે, મૂળ દસ્તાવેજ ઉપલબ્ધ હોય તો સામાન્ય રીતે તેની મૂળ નકલ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવી જોઈએ.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 59 – Proof of Documents by Primary Evidence.

કલમ 65 – કઈ પરિસ્થિતિમાં ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય?

Cases in Which Secondary Evidence May Be Given

આ કલમ AIBE પરીક્ષા માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. તેમાં એવી પરિસ્થિતિઓ દર્શાવવામાં આવી છે જેમાં મૂળ દસ્તાવેજની જગ્યાએ ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે.મૂળ દસ્તાવેજ વિરોધી પક્ષકારના કબજામાં અથવા સત્તામાં હોય અને તેને રજૂ કરવા માટે કાયદેસર નોટિસ આપ્યા પછી પણ તે રજૂ કરવામાં ન આવે.મૂળ દસ્તાવેજ એવી વ્યક્તિના કબજામાં હોય જે કોર્ટની પહોંચની બહાર હોય અથવા કોર્ટની પ્રક્રિયાને આધીન ન હોય.

મૂળ દસ્તાવેજ નષ્ટ થઈ ગયો હોય અથવા ખોવાઈ ગયો હોય અથવા જે પક્ષકાર દસ્તાવેજ રજૂ કરવા માગે છે તેની પોતાની ભૂલ અથવા બેદરકારી વિના અન્ય કોઈ કારણસર રજૂ કરી શકાય તેમ ન હોય.

મૂળ દસ્તાવેજની પ્રકૃતિ એવી હોય કે તેને સરળતાથી કોર્ટમાં લાવી શકાય નહીં.

મૂળ દસ્તાવેજ જાહેર દસ્તાવેજ (Public Document) હોય.

કાયદા મુજબ જાહેર દસ્તાવેજની પ્રમાણિત નકલ રજૂ કરવાની મંજૂરી હોય.

જ્યારે મૂળ દસ્તાવેજોના અસંખ્ય હિસાબો અથવા અન્ય દસ્તાવેજો હોય અને તેમની તપાસ કોર્ટમાં સરળતાથી કરી શકાય તેમ ન હોય ત્યારે નિષ્ણાત વ્યક્તિનો પુરાવો રજૂ કરી શકાય.

ખાસ નોંધ: માત્ર મૂળ દસ્તાવેજ ખોવાઈ ગયો છે એવું કહી દેવાથી ગૌણ પુરાવો આપોઆપ સ્વીકાર્ય બનતો નથી. ગૌણ પુરાવો રજૂ કરવા માટે કાયદામાં દર્શાવેલી પરિસ્થિતિ સાબિત કરવી જરૂરી છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિએ કરાર કર્યો હોય અને મૂળ કરાર ખોવાઈ ગયો હોય તો તે વ્યક્તિએ મૂળ દસ્તાવેજ ખોવાઈ જવાની હકીકત અને ગૌણ પુરાવો રજૂ કરવાની કાયદેસરની શરતો સાબિત કરવી પડશે.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 60 – Cases in Which Secondary Evidence Relating to Documents May Be Given.

કલમ 65A અને 65B – ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ અંગેની વિશેષ જોગવાઈઓ

ઇલેક્ટ્રોનિક ટેકનોલોજીના વિકાસ સાથે મોબાઇલ ફોન, કમ્પ્યુટર, CCTV કેમેરા, ઇમેઇલ, વોટ્સએપ મેસેજ, ડિજિટલ ફોટોગ્રાફ અને અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમો દ્વારા મળતા પુરાવાનું મહત્ત્વ વધ્યું છે.

જૂના પુરાવા અધિનિયમમાં કલમ 65A અને 65B ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા અંગેની વિશેષ જોગવાઈઓ હતી.

કલમ 65A મુજબ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સામગ્રી સાબિત કરવા માટે કલમ 65Bમાં આપવામાં આવેલી જોગવાઈઓ લાગુ પડતી હતી.

કલમ 65B મુજબ કમ્પ્યુટર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડને કોર્ટમાં પુરાવા તરીકે સ્વીકારવા માટે નિર્ધારિત શરતોનું પાલન જરૂરી હતું.

આ જોગવાઈ હેઠળ કમ્પ્યુટર અથવા સંબંધિત ઉપકરણનો નિયમિત ઉપયોગ, માહિતીની યોગ્ય રીતે સંગ્રહ પ્રક્રિયા, કમ્પ્યુટરની યોગ્ય કામગીરી અને રજૂ કરવામાં આવેલા રેકોર્ડની વિશ્વસનીયતા જેવી બાબતો મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

આ ઉપરાંત, કલમ 65B(4) હેઠળ નિર્ધારિત વિગતો ધરાવતું પ્રમાણપત્ર (Certificate) રજૂ કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ ગુનાની તપાસમાં CCTV ફૂટેજ અથવા કમ્પ્યુટરમાંથી મેળવવામાં આવેલી માહિતી રજૂ કરવામાં આવે તો તેની કાયદેસર સ્વીકાર્યતા માટે લાગુ પડતી જોગવાઈઓનું પાલન કરવું પડે છે.

BSAની સંબંધિત કલમો: કલમ 61, 62 અને 63.

BSAમાં ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ રેકોર્ડને લગતી જોગવાઈઓ વધુ વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે.

કલમ 61માં ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડને માત્ર ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં હોવાના કારણે પુરાવા તરીકે નકારી શકાય નહીં તેવો સિદ્ધાંત આપવામાં આવ્યો છે.

કલમ 62માં ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ અંગે વિશેષ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

કલમ 63માં ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા અને તેને રજૂ કરવા માટેની જરૂરી શરતો તથા પ્રમાણપત્ર અંગેની જોગવાઈઓ આપવામાં આવી છે.

આથી, જૂના Evidence Actની કલમ 65B અને નવા BSAની કલમ 63ની સરખામણી AIBE માટે ખાસ યાદ રાખવી જોઈએ.

કલમ 66 – દસ્તાવેજ રજૂ કરવા માટે નોટિસ આપવાના નિયમો

Rules as to Notice to Produce

જ્યારે કોઈ દસ્તાવેજ વિરોધી પક્ષકારના કબજામાં હોય અને તેને કોર્ટમાં રજૂ કરાવવાની જરૂર હોય ત્યારે અમુક સંજોગોમાં તે પક્ષકારને દસ્તાવેજ રજૂ કરવા માટે નોટિસ આપવી જરૂરી બને છે.

કલમ 66માં આવી નોટિસ આપવા અંગેના નિયમો આપવામાં આવ્યા છે.

જોકે, આ નિયમના કેટલાક અપવાદો પણ છે. જેમ કે, જ્યારે દસ્તાવેજ પોતે નોટિસ દ્વારા માંગવામાં આવે ત્યારે, જ્યારે દસ્તાવેજનું અસ્તિત્વ અગાઉથી સાબિત થઈ ગયું હોય અથવા અન્ય કાયદેસરની પરિસ્થિતિઓમાં નોટિસની જરૂર ન પણ પડે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિએ કરારની મૂળ નકલ પોતાના કબજામાં રાખી હોય અને બીજો પક્ષકાર તે દસ્તાવેજ કોર્ટમાં રજૂ કરાવવા માગતો હોય તો કાયદા મુજબ તેને નોટિસ આપવાની જરૂર પડી શકે છે.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 64 – Rules as to Notice to Produce.

કલમ 67 – દસ્તાવેજ પરની સહી અને હસ્તાક્ષર સાબિત કરવા

Proof of Signature and Handwriting of Person Alleged to Have Signed or Written Document

જો કોઈ દસ્તાવેજ પર કોઈ વ્યક્તિની સહી અથવા હસ્તાક્ષર હોવાનું કહેવામાં આવે તો તે સહી અથવા હસ્તાક્ષર તે વ્યક્તિના જ છે તે હકીકત સાબિત કરવી જરૂરી છે.

કલમ 67 મુજબ જે વ્યક્તિએ દસ્તાવેજ પર સહી કરી હોવાનું અથવા લખાણ કર્યું હોવાનું કહેવાય છે તેની સહી અથવા હસ્તાક્ષર સાબિત કરવા પડે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ સામે આરોપ મૂકવામાં આવે કે તેણે નાણાં ઉછીના લીધા હોવાનો કરાર કર્યો છે અને કરાર પર તેની સહી છે, તો તે સહી ખરેખર તેની જ છે તે સાબિત કરવું પડશે.

આ માટે સાક્ષી, દસ્તાવેજની પરિસ્થિતિ અને અન્ય સ્વીકાર્ય પુરાવાઓનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 65 – Proof of Signature and Handwriting of Person Alleged to Have Signed or Written Document.

કલમ 67A – ઇલેક્ટ્રોનિક સહીનો પુરાવો

Proof as to Electronic Signature

આ કલમ ઇલેક્ટ્રોનિક સહીની અધિકૃતતા સાબિત કરવા અંગેની જોગવાઈ કરે છે.

જો કોઈ દસ્તાવેજ પર ઇલેક્ટ્રોનિક સહી કરવામાં આવી હોય અને તે સહી કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિની હોવાનું કહેવાતું હોય તો કાયદામાં દર્શાવેલી પદ્ધતિ મુજબ તેની અધિકૃતતા સાબિત કરવી પડે છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક સહી અને ડિજિટલ સહીનો ઉપયોગ ઑનલાઇન કરારો, સરકારી દસ્તાવેજો અને વિવિધ વ્યવહારોમાં થાય છે.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 66 – Proof as to Electronic Signature.

કલમ 68 – કાયદા મુજબ સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રમાણિત કરવો જરૂરી હોય તેવા દસ્તાવેજનો પુરાવો

Proof of Execution of Document Required by Law to Be Attested

કેટલાક દસ્તાવેજો માટે કાયદા મુજબ સાક્ષીઓની હાજરીમાં દસ્તાવેજ પર સહી કરાવવી અથવા તેની અમલવારી પ્રમાણિત કરાવવી જરૂરી હોય છે.

આવા દસ્તાવેજોને Attested Documents કહેવામાં આવે છે.

કલમ 68 મુજબ, જે દસ્તાવેજને કાયદા દ્વારા સાક્ષીઓથી પ્રમાણિત કરાવવો ફરજિયાત હોય તે દસ્તાવેજ કોર્ટમાં સાબિત કરવા માટે ઓછામાં ઓછા એક પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીને કોર્ટમાં બોલાવવો જરૂરી છે, જો એવો સાક્ષી જીવિત હોય, કોર્ટની પ્રક્રિયાને આધીન હોય અને સાક્ષી આપવા સક્ષમ હોય.

આ જોગવાઈમાં નોંધપાત્ર અપવાદ પણ છે. નોંધણી અધિનિયમ, 1908 હેઠળ નોંધાયેલ દસ્તાવેજ, જે વિલ (Will) ન હોય, તેના માટે દરેક કિસ્સામાં પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીને બોલાવવો જરૂરી નથી, સિવાય કે તેની અમલવારીનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હોય.

પરંતુ વિલના કિસ્સામાં આ અપવાદ લાગુ પડતો નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિએ વિલ બનાવ્યું હોય તો વિલને કાયદેસર રીતે સાબિત કરવા માટે ઓછામાં ઓછા એક પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીને કોર્ટમાં રજૂ કરવો જરૂરી છે.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 67 – Proof of Execution of Document Required by Law to Be Attested.

કલમ 69 – જ્યારે પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષી ઉપલબ્ધ ન હોય

Proof Where No Attesting Witness Found

જો કોઈ દસ્તાવેજ કાયદા મુજબ પ્રમાણિત કરાવવો જરૂરી હોય, પરંતુ તેનો કોઈ પણ પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષી મળી ન શકે અથવા સાક્ષી આપવાની સ્થિતિમાં ન હોય તો દસ્તાવેજ સાબિત કરવા માટે વૈકલ્પિક જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

આવા સંજોગોમાં એ સાબિત કરવું જરૂરી બને છે કે દસ્તાવેજની અમલવારી ઓછામાં ઓછા એક પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીની સહી દ્વારા થઈ હતી અને દસ્તાવેજ પર સહી કરનાર વ્યક્તિની સહી તે વ્યક્તિની જ છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ દસ્તાવેજ પર બે સાક્ષીઓની સહી હોય અને બંને સાક્ષીઓ મૃત્યુ પામ્યા હોય તો કાયદામાં દર્શાવેલી વૈકલ્પિક પદ્ધતિ દ્વારા દસ્તાવેજની અમલવારી સાબિત કરી શકાય છે.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 68 – Proof Where No Attesting Witness Found.

કલમ 70 – દસ્તાવેજના પક્ષકાર દ્વારા અમલવારીની કબૂલાત

Admission of Execution by Party to Attested Document

જો કોઈ દસ્તાવેજ પર સહી કરનાર પક્ષકાર કોર્ટમાં સ્વીકારે કે તેણે તે દસ્તાવેજની અમલવારી કરી છે, તો તેની આ કબૂલાત દસ્તાવેજની અમલવારી સાબિત કરવા માટે પૂરતી બની શકે છે.

આ કલમનો હેતુ એ છે કે જ્યારે દસ્તાવેજ પર સહી કરનાર વ્યક્તિ પોતે તેની અમલવારી સ્વીકારે છે ત્યારે દરેક કિસ્સામાં પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીને બોલાવવાની જરૂર ન રહે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ કરાર પર સહી કરનાર વ્યક્તિ કોર્ટમાં સ્વીકારે કે તેણે પોતાની મરજીથી તે કરાર પર સહી કરી હતી તો તેની કબૂલાત દસ્તાવેજની અમલવારી સાબિત કરવા માટે ઉપયોગી બની શકે છે.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 69 – Admission of Execution by Party to Attested Document.

કલમ 71 – જ્યારે પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષી દસ્તાવેજની અમલવારીનો ઇનકાર કરે

Proof When Attesting Witness Denies Execution

ક્યારેક એવું બને કે દસ્તાવેજના પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીને કોર્ટમાં બોલાવવામાં આવે, પરંતુ તે દસ્તાવેજની અમલવારીનો ઇનકાર કરે અથવા તેને યાદ નથી એવું જણાવે.

આવી પરિસ્થિતિમાં દસ્તાવેજ સાબિત કરવા માટે પક્ષકારને અન્ય પુરાવા રજૂ કરવાની છૂટ આપવામાં આવી છે.

અર્થાત્, માત્ર એટલા માટે કે પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીએ દસ્તાવેજની અમલવારીનો ઇનકાર કર્યો છે, દસ્તાવેજ સાબિત કરવાનો માર્ગ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જતો નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વિલના પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષી કોર્ટમાં કહે કે તેણે વિલ પર સહી કરી નથી અથવા તેને વિલ અંગે કંઈ યાદ નથી, તો કાયદા મુજબ અન્ય પુરાવાઓ દ્વારા વિલની અમલવારી સાબિત કરવાનો પ્રયાસ કરી શકાય છે.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 70 – Proof When Attesting Witness Denies Execution.

કલમ 72 – જે દસ્તાવેજ માટે કાયદા મુજબ સાક્ષીઓની પ્રમાણિતતા ફરજિયાત નથી તેનો પુરાવો

Proof of Document Not Required by Law to Be Attested

દરેક દસ્તાવેજ માટે કાયદા મુજબ સાક્ષીઓની પ્રમાણિતતા જરૂરી હોતી નથી.

જો કોઈ દસ્તાવેજ કાયદા મુજબ Attested હોવો ફરજિયાત ન હોય, પરંતુ તેની ઉપર સ્વૈચ્છિક રીતે સાક્ષીઓની સહી લેવામાં આવી હોય, તો તે દસ્તાવેજને સામાન્ય દસ્તાવેજની જેમ સાબિત કરી શકાય છે.આવા કિસ્સામાં માત્ર સાક્ષીઓની સહી હોવાથી કલમ 68ની જોગવાઈ લાગુ પડતી નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ સામાન્ય કરાર પર બે વ્યક્તિઓ સાક્ષી તરીકે સહી કરે, પરંતુ કાયદા મુજબ તે કરાર માટે સાક્ષીઓની પ્રમાણિતતા ફરજિયાત ન હોય, તો તે કરારને સામાન્ય દસ્તાવેજની જેમ સાબિત કરી શકાય છે.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 71 – Proof of Document Not Required by Law to Be Attested.

કલમ 73 – સહી, હસ્તાક્ષર અથવા સીલની સરખામણી

Comparison of Signature, Writing or Seal with Others Admitted or Proved

કોઈ દસ્તાવેજ પર કરવામાં આવેલી સહી અથવા હસ્તાક્ષર કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિના છે કે નહીં તે અંગે શંકા હોય તો કોર્ટ તેની સરખામણી તે વ્યક્તિની અગાઉથી સ્વીકારાયેલી અથવા સાબિત થયેલી સહી અને હસ્તાક્ષર સાથે કરી શકે છે.આ કલમ હેઠળ કોર્ટને સહી, હસ્તાક્ષર અથવા સીલની સરખામણી કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે.આ ઉપરાંત, કોર્ટમાં હાજર વ્યક્તિને સરખામણી માટે અમુક શબ્દો અથવા આંકડા લખવાનો આદેશ પણ આપી શકાય છે.આ જોગવાઈ આંગળીઓના નિશાન (Finger Impressions) માટે પણ જરૂરી ફેરફારો સાથે લાગુ પડે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ ચેક પર કરવામાં આવેલી સહી આરોપીની છે કે નહીં તે અંગે વિવાદ હોય તો કોર્ટ તેની સરખામણી આરોપીની અગાઉથી સાબિત થયેલી સહી સાથે કરી શકે છે.

BSAની સંબંધિત કલમ: કલમ 72 – Comparison of Signature, Writing or Seal with Others Admitted or Proved.

BSAની કલમ 73 – ડિજિટલ સહીની ચકાસણી

Proof as to Verification of Digital Signature

AIBEની તૈયારીમાં અહીં એક ખાસ બાબત ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે.

જૂના Evidence Actની કલમ 73માં સહી, હસ્તાક્ષર અને સીલની સરખામણી અંગે જોગવાઈ હતી. જ્યારે BSAમાં આ જોગવાઈ કલમ 72માં રાખવામાં આવી છે.

BSAની કલમ 73માં ડિજિટલ સહીની ચકાસણી અંગેની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

આ કલમ મુજબ કોર્ટ ડિજિટલ સહીની અધિકૃતતા ચકાસવા માટે સંબંધિત વ્યક્તિ, કંટ્રોલર અથવા સર્ટિફાઇંગ ઓથોરિટીને Digital Signature Certificate રજૂ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.

આ ઉપરાંત, ડિજિટલ સહીની ચકાસણી માટે Digital Signature Certificateમાં દર્શાવેલી Public Keyનો ઉપયોગ કરવાનો આદેશ પણ આપી શકાય છે.

આથી જૂના Evidence Actની કલમ 73 અને નવા BSAની કલમ 73 વચ્ચેનો તફાવત ખાસ યાદ રાખવો.

AIBE પરીક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ કલમોની સરખામણી

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 અને ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023ની સંબંધિત કલમો નીચે મુજબ છે.

Evidence Act કલમ 59 – BSA કલમ 54 – મૌખિક પુરાવા દ્વારા હકીકતો સાબિત કરવી.

Evidence Act કલમ 60 – BSA કલમ 55 – મૌખિક પુરાવો પ્રત્યક્ષ હોવો જોઈએ.

Evidence Act કલમ 61 – BSA કલમ 56 – દસ્તાવેજોની સામગ્રી સાબિત કરવી.

Evidence Act કલમ 62 – BSA કલમ 57 – પ્રાથમિક પુરાવો.

Evidence Act કલમ 63 – BSA કલમ 58 – ગૌણ પુરાવો.

Evidence Act કલમ 64 – BSA કલમ 59 – પ્રાથમિક પુરાવા દ્વારા દસ્તાવેજ સાબિત કરવો.

Evidence Act કલમ 65 – BSA કલમ 60 – ગૌણ પુરાવો રજૂ કરવાની પરિસ્થિતિઓ.

Evidence Act કલમ 65A – BSA કલમ 62 – ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ અંગેની વિશેષ જોગવાઈ.

Evidence Act કલમ 65B – BSA કલમ 63 – ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા.

Evidence Act કલમ 66 – BSA કલમ 64 – દસ્તાવેજ રજૂ કરવા માટે નોટિસના નિયમો.

Evidence Act કલમ 67 – BSA કલમ 65 – સહી અને હસ્તાક્ષરનો પુરાવો.

Evidence Act કલમ 67A – BSA કલમ 66 – ઇલેક્ટ્રોનિક સહીનો પુરાવો.

Evidence Act કલમ 68 – BSA કલમ 67 – કાયદા મુજબ સાક્ષીઓથી પ્રમાણિત દસ્તાવેજનો પુરાવો.

Evidence Act કલમ 69 – BSA કલમ 68 – પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષી ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે પુરાવો.

Evidence Act કલમ 70 – BSA કલમ 69 – પક્ષકાર દ્વારા દસ્તાવેજની અમલવારીની કબૂલાત.

Evidence Act કલમ 71 – BSA કલમ 70 – પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષી અમલવારીનો ઇનકાર કરે ત્યારે પુરાવો.

Evidence Act કલમ 72 – BSA કલમ 71 – કાયદા મુજબ પ્રમાણિત કરવો ફરજિયાત ન હોય તેવા દસ્તાવેજનો પુરાવો.

Evidence Act કલમ 73 – BSA કલમ 72 – સહી, હસ્તાક્ષર અથવા સીલની સરખામણી.

BSA કલમ 73 – ડિજિટલ સહીની ચકાસણી.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવી બાબતો

પ્રાથમિક પુરાવાની વ્યાખ્યા Evidence Actની કલમ 62 અને BSAની કલમ 57માં આપવામાં આવી છે.

ગૌણ પુરાવાની વ્યાખ્યા Evidence Actની કલમ 63 અને BSAની કલમ 58માં આપવામાં આવી છે.

સામાન્ય નિયમ મુજબ દસ્તાવેજનો પ્રાથમિક પુરાવો રજૂ કરવો જોઈએ. ગૌણ પુરાવો માત્ર કાયદામાં દર્શાવેલી પરિસ્થિતિઓમાં જ રજૂ કરી શકાય છે.

Hearsay Evidence સામાન્ય રીતે સ્વીકાર્ય નથી, કારણ કે મૌખિક પુરાવો પ્રત્યક્ષ હોવો જરૂરી છે.

Evidence Actની કલમ 65B ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડના પુરાવા માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

વિલ (Will) સાબિત કરવા માટે પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષી અંગેની કલમ 68 ખાસ યાદ રાખવી.

Evidence Actની કલમ 73 સહી, હસ્તાક્ષર અને સીલની સરખામણી અંગે છે, જ્યારે BSAની કલમ 73 ડિજિટલ સહીની ચકાસણી અંગે છે.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 59 થી 73 ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં પુરાવા રજૂ કરવા અને તેની સત્યતા સાબિત કરવા માટે પાયાનું મહત્ત્વ ધરાવે છે. મૌખિક પુરાવાની પ્રત્યક્ષતા, દસ્તાવેજોના પ્રાથમિક અને ગૌણ પુરાવા વચ્ચેનો તફાવત, ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા તથા સહી અને હસ્તાક્ષરની સાબિતી જેવા વિષયો માત્ર કાયદાના વિદ્યાર્થીઓ માટે જ નહીં, પરંતુ વકીલો અને ન્યાયિક અધિકારીઓ માટે પણ અત્યંત ઉપયોગી છે.

AIBE પરીક્ષામાં આ પ્રકરણમાંથી પ્રશ્નો પૂછાય ત્યારે જૂના Evidence Actની કલમ અને નવા BSAની સંબંધિત કલમ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો ખૂબ જરૂરી છે. ખાસ કરીને કલમ 62 અને 63, કલમ 65B, કલમ 68 તથા કલમ 73ના સિદ્ધાંતો સારી રીતે તૈયાર કરવાથી આ પ્રકરણ પર મજબૂત પકડ મેળવી શકાય છે.

AIBE – Evidence Act – કલમ 59 થી 73 – 20 MCQ

નીચે ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872ની કલમ 59થી 73 તથા ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023ની સંબંધિત જોગવાઈઓ આધારિત 20 મહત્વપૂર્ણ MCQ આપવામાં આવ્યા છે. દરેક પ્રશ્નમાં ચાર વિકલ્પો અને સાચા જવાબ સાથે ટૂંકી સમજૂતી આપવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 1. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 59 મુજબ કઈ હકીકતો મૌખિક પુરાવા દ્વારા સાબિત કરી શકાય છે?

(A) તમામ દસ્તાવેજોની સામગ્રી

(B) દસ્તાવેજોની સામગ્રી સિવાયની તમામ હકીકતો

(D) માત્ર ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ

સાચો જવાબ: (B) દસ્તાવેજોની સામગ્રી સિવાયની તમામ હકીકતો.

સમજૂતી: કલમ 59 મુજબ દસ્તાવેજોની સામગ્રી સિવાયની તમામ હકીકતો મૌખિક પુરાવા દ્વારા સાબિત કરી શકાય છે. BSAની કલમ 54માં પણ આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 2. Evidence Actની કલમ 60 કયા સિદ્ધાંત સાથે સંબંધિત છે?

(A) ગૌણ પુરાવો

(B) પ્રાથમિક પુરાવો

(D) જાહેર દસ્તાવેજ

સાચો જવાબ: (C) મૌખિક પુરાવો પ્રત્યક્ષ હોવો જોઈએ.

સમજૂતી: કલમ 60 મુજબ મૌખિક પુરાવો પ્રત્યક્ષ હોવો જોઈએ. જે વ્યક્તિએ ઘટના જોઈ હોય અથવા સાંભળી હોય તે વ્યક્તિએ જ તેના વિશે સાક્ષી આપવી જોઈએ. BSAની કલમ 55માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 3. Hearsay Evidence એટલે શું?

(A) પ્રત્યક્ષ પુરાવો

(B) સાંભળેલી વાતના આધારે આપવામાં આવતો પુરાવો

(D) નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય

સાચો જવાબ: (B) સાંભળેલી વાતના આધારે આપવામાં આવતો પુરાવો.

સમજૂતી: Hearsay Evidence એટલે એવી હકીકત અંગેનો પુરાવો જે સાક્ષીએ પોતાની જાતે જોઈ કે સાંભળી નથી, પરંતુ અન્ય વ્યક્તિ પાસેથી જાણી છે. સામાન્ય નિયમ મુજબ આવો પુરાવો સ્વીકાર્ય નથી. જોકે કાયદામાં કેટલાક અપવાદો છે.

પ્રશ્ન 4. Evidence Actની કલમ 61 મુજબ દસ્તાવેજોની સામગ્રી કયા પ્રકારના પુરાવાથી સાબિત કરી શકાય છે?

(A) માત્ર મૌખિક પુરાવાથી

(B) માત્ર પ્રાથમિક પુરાવાથી

(D) માત્ર નિષ્ણાતના અભિપ્રાયથી

સાચો જવાબ: (C) પ્રાથમિક અથવા ગૌણ પુરાવાથી.

સમજૂતી: કલમ 61 મુજબ દસ્તાવેજોની સામગ્રી પ્રાથમિક અથવા ગૌણ પુરાવાથી સાબિત કરી શકાય છે. BSAની કલમ 56માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 5. Evidence Actની કલમ 62 મુજબ પ્રાથમિક પુરાવો એટલે શું?

(A) દસ્તાવેજની ફોટોકોપી

(B) દસ્તાવેજની મૌખિક સમજૂતી

(D) દસ્તાવેજ અંગેનો સાક્ષીનો અભિપ્રાય

સાચો જવાબ: (C) કોર્ટના નિરીક્ષણ માટે રજૂ કરવામાં આવેલો મૂળ દસ્તાવેજ.

સમજૂતી: પ્રાથમિક પુરાવો એટલે મૂળ દસ્તાવેજ પોતે, જે કોર્ટના નિરીક્ષણ માટે રજૂ કરવામાં આવે છે. BSAની કલમ 57માં પ્રાથમિક પુરાવાની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 6. Evidence Actની કલમ 63 કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) પ્રાથમિક પુરાવો

(B) ગૌણ પુરાવો

(D) નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય

સાચો જવાબ: (B) ગૌણ પુરાવો.

સમજૂતી: કલમ 63માં ગૌણ પુરાવાના વિવિધ પ્રકારોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં પ્રમાણિત નકલો, મૂળ દસ્તાવેજમાંથી તૈયાર કરેલી નકલો અને અન્ય કાયદેસર સ્વીકાર્ય પુરાવાઓનો સમાવેશ થાય છે. BSAની કલમ 58માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 7. સામાન્ય નિયમ મુજબ દસ્તાવેજની સામગ્રી કયા પુરાવાથી સાબિત કરવી જોઈએ?

(A) ગૌણ પુરાવો

(B) મૌખિક પુરાવો

(D) સાંભળેલી વાતનો પુરાવો

સાચો જવાબ: (C) પ્રાથમિક પુરાવો.

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 64 મુજબ દસ્તાવેજો સામાન્ય રીતે પ્રાથમિક પુરાવાથી સાબિત કરવા જોઈએ. જોકે કલમ 65માં દર્શાવેલી પરિસ્થિતિઓમાં ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે. BSAની કલમ 59માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 8. નીચેની કઈ પરિસ્થિતિમાં ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે?

(A) મૂળ દસ્તાવેજ ખોવાઈ ગયો હોય

(B) મૂળ દસ્તાવેજ નષ્ટ થઈ ગયો હોય

(D) ઉપરોક્ત તમામ

સાચો જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ.

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 65માં ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય તેવી વિવિધ પરિસ્થિતિઓ દર્શાવવામાં આવી છે. BSAની કલમ 60માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 9. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 65B કયા પુરાવા સાથે સંબંધિત છે?

(A) મૌખિક પુરાવો

(B) ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ

(D) નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય

સાચો જવાબ: (B) ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ.

સમજૂતી: કલમ 65B કમ્પ્યુટર દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા અંગેની જોગવાઈ છે. તેમાં નિર્ધારિત શરતો અને પ્રમાણપત્રની આવશ્યકતા અંગે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. BSAમાં તેની મુખ્ય સમકક્ષ જોગવાઈ કલમ 63 છે.

પ્રશ્ન 10. Evidence Actની કલમ 66 કયા વિષય અંગે જોગવાઈ કરે છે?

(A) દસ્તાવેજ રજૂ કરવા માટે નોટિસ

(B) હસ્તાક્ષરની સરખામણી

(D) પ્રાથમિક પુરાવો

સાચો જવાબ: (A) દસ્તાવેજ રજૂ કરવા માટે નોટિસ.

સમજૂતી: કલમ 66માં દસ્તાવેજ રજૂ કરવા માટે નોટિસ આપવાના નિયમો આપવામાં આવ્યા છે. BSAની કલમ 64માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 11. Evidence Actની કલમ 67 મુજબ શું સાબિત કરવું જરૂરી છે?

(A) દસ્તાવેજની કિંમત

(B) દસ્તાવેજની તારીખ

(D) દસ્તાવેજનું રજિસ્ટ્રેશન

સાચો જવાબ: (C) દસ્તાવેજ પરની સહી અથવા હસ્તાક્ષર તે વ્યક્તિના જ છે.

સમજૂતી: જો કોઈ દસ્તાવેજ પર ચોક્કસ વ્યક્તિની સહી અથવા હસ્તાક્ષર હોવાનું કહેવામાં આવે તો તે સહી અથવા હસ્તાક્ષર ખરેખર તે વ્યક્તિના જ છે તે સાબિત કરવું પડે છે. BSAની કલમ 65માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 12. Evidence Actની કલમ 67A કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) ડિજિટલ સહીની સરખામણી

(B) ઇલેક્ટ્રોનિક સહીનો પુરાવો

(D) મૌખિક પુરાવો

સાચો જવાબ: (B) ઇલેક્ટ્રોનિક સહીનો પુરાવો.

સમજૂતી: કલમ 67A ઇલેક્ટ્રોનિક સહીની અધિકૃતતા સાબિત કરવા અંગે છે. BSAની કલમ 66માં તેની સમકક્ષ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 13. Evidence Actની કલમ 68 મુજબ કાયદા દ્વારા પ્રમાણિત કરાવવો ફરજિયાત હોય તેવા દસ્તાવેજની અમલવારી સાબિત કરવા સામાન્ય રીતે કેટલા પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીની તપાસ જરૂરી છે?

(A) બે સાક્ષી

(B) ઓછામાં ઓછો એક સાક્ષી

(D) કોઈ સાક્ષીની જરૂર નથી

સાચો જવાબ: (B) ઓછામાં ઓછો એક સાક્ષી.

સમજૂતી: કલમ 68 મુજબ ઓછામાં ઓછા એક પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીને કોર્ટમાં બોલાવવો જરૂરી છે, જો તે જીવિત હોય, કોર્ટની પ્રક્રિયાને આધીન હોય અને સાક્ષી આપવા સક્ષમ હોય. આ જોગવાઈનો વિલ જેવા દસ્તાવેજો માટે વિશેષ મહત્ત્વ છે. BSAની કલમ 67માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 14. નોંધણી અધિનિયમ હેઠળ નોંધાયેલ દસ્તાવેજ માટે કઈ પરિસ્થિતિમાં કલમ 68 મુજબ પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીને બોલાવવો જરૂરી નથી?

(A) દરેક પ્રકારના દસ્તાવેજમાં

(B) નોંધાયેલ વિલમાં

(D) માત્ર મૌખિક કરારમાં

સાચો જવાબ: (C) નોંધાયેલ અને વિલ સિવાયના દસ્તાવેજમાં, જો તેની અમલવારીનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો ન હોય.

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 68ના પરંતુક મુજબ નોંધણી અધિનિયમ હેઠળ નોંધાયેલ દસ્તાવેજ, જે વિલ ન હોય, તેની અમલવારીનો ખાસ ઇનકાર ન થયો હોય તો પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીને બોલાવવો જરૂરી નથી. વિલ માટે આ છૂટ ઉપલબ્ધ નથી.

પ્રશ્ન 15. જો કોઈ દસ્તાવેજના પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષીઓમાંથી કોઈ પણ સાક્ષી મળી ન શકે તો કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 67

(B) કલમ 68

(D) કલમ 70

સાચો જવાબ: (C) કલમ 69.

સમજૂતી: કલમ 69 મુજબ પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષી મળી ન શકે ત્યારે દસ્તાવેજની અમલવારી અને તેના પરની સહી અંગે વૈકલ્પિક પુરાવા દ્વારા સાબિતી આપી શકાય છે. BSAની કલમ 68માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 16. Evidence Actની કલમ 70 મુજબ જો દસ્તાવેજના પક્ષકાર દ્વારા તેની અમલવારી સ્વીકારવામાં આવે તો શું થાય?

(A) દસ્તાવેજ આપોઆપ રદ થાય છે

(B) અમલવારીની કબૂલાત દસ્તાવેજની અમલવારી સાબિત કરવા પૂરતી બને છે

(D) દસ્તાવેજ રજૂ કરી શકાતો નથી

સાચો જવાબ: (B) અમલવારીની કબૂલાત દસ્તાવેજની અમલવારી સાબિત કરવા પૂરતી બને છે.

સમજૂતી: કલમ 70 મુજબ દસ્તાવેજના પક્ષકાર દ્વારા તેની અમલવારીની કબૂલાત કરવામાં આવે તો તે કબૂલાત અમલવારી સાબિત કરવા પૂરતી બની શકે છે. BSAની કલમ 69માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 17. જો પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષી દસ્તાવેજની અમલવારીનો ઇનકાર કરે અથવા તેને યાદ ન હોય તો કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

(A) કલમ 68

(B) કલમ 69

(D) કલમ 71

સાચો જવાબ: (D) કલમ 71.

સમજૂતી: કલમ 71 મુજબ પ્રમાણિત કરનાર સાક્ષી દસ્તાવેજની અમલવારીનો ઇનકાર કરે અથવા તેને યાદ ન હોય તો અન્ય પુરાવા દ્વારા દસ્તાવેજની અમલવારી સાબિત કરી શકાય છે. BSAની કલમ 70માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 18. જે દસ્તાવેજને કાયદા મુજબ પ્રમાણિત કરાવવો ફરજિયાત નથી, પરંતુ તેની ઉપર સાક્ષીઓની સહી લેવામાં આવી હોય, તો તે કઈ રીતે સાબિત કરી શકાય?

(A) કલમ 68 મુજબ જ

(B) સામાન્ય દસ્તાવેજની જેમ

(D) માત્ર ગૌણ પુરાવાથી

સાચો જવાબ: (B) સામાન્ય દસ્તાવેજની જેમ.

સમજૂતી: Evidence Actની કલમ 72 મુજબ કાયદા દ્વારા પ્રમાણિત કરાવવો ફરજિયાત ન હોય તેવા દસ્તાવેજને સામાન્ય દસ્તાવેજની જેમ સાબિત કરી શકાય છે. BSAની કલમ 71માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 19. Evidence Actની કલમ 73 મુજબ કોર્ટ કઈ બાબતની સરખામણી કરી શકે છે?

(A) માત્ર દસ્તાવેજની કિંમત

(B) સહી, હસ્તાક્ષર અથવા સીલ

(D) માત્ર સાક્ષીની ઉંમર

સાચો જવાબ: (B) સહી, હસ્તાક્ષર અથવા સીલ.

સમજૂતી: કલમ 73 મુજબ કોર્ટ વિવાદિત સહી, હસ્તાક્ષર અથવા સીલની સરખામણી અગાઉથી સ્વીકારાયેલી અથવા સાબિત થયેલી સહી, હસ્તાક્ષર અથવા સીલ સાથે કરી શકે છે. BSAની કલમ 72માં આ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 20. ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023ની કલમ 73 કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) મૌખિક પુરાવો

(B) પ્રાથમિક પુરાવો

(D) ગૌણ પુરાવો

સાચો જવાબ: (C) ડિજિટલ સહીની ચકાસણી.

સમજૂતી: BSAની કલમ 73 ડિજિટલ સહીની ચકાસણી અંગેની જોગવાઈ કરે છે. ખાસ નોંધો કે જૂના Evidence Actની કલમ 73 સહી, હસ્તાક્ષર અને સીલની સરખામણી અંગે હતી, જ્યારે નવા BSAમાં આ વિષય કલમ 72માં છે અને કલમ 73 ડિજિટલ સહીની ચકાસણી માટે છે.

Evidence Actની કલમ 59થી 73 અને BSAની કલમ 54થી 73નો અભ્યાસ કરતી વખતે ખાસ કરીને પ્રાથમિક પુરાવો, ગૌણ પુરાવો, ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ, પ્રમાણિત દસ્તાવેજ અને સહીની સરખામણી વચ્ચેનો તફાવત યાદ રાખવો.

ખાસ ધ્યાન આપો: Evidence Actની કલમ 65B અને BSAની કલમ 63, Evidence Actની કલમ 68 અને BSAની કલમ 67 તથા Evidence Actની કલમ 73 અને BSAની કલમ 72-73 વચ્ચેના તફાવતમાંથી પરીક્ષાલક્ષી પ્રશ્નો તૈયાર થઈ શકે છે.