AIBE - Evidence Act - કલમ 32 - સાક્ષી ઉપલબ્ધ ન હોય

Number of Share: 15

Listen to this article

Click the Language Button below to read in your language.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 – કલમ 32 : સાક્ષી ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે સંબંધિત હકીકતો અંગેનું નિવેદન (Statements of Persons Who Cannot Be Called as Witnesses) તથા ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (BSA) ની કલમ 26

AIBE પરીક્ષા માટે ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 32 ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને મૃત્યુ પહેલાં વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવેલું નિવેદન, જેને આપણે સામાન્ય ભાષામાં “મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન” (Dying Declaration) કહીએ છીએ, તે આ કલમનો સૌથી જાણીતો ભાગ છે. પરંતુ કલમ 32 માત્ર મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેમાં એવી પરિસ્થિતિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેમાં કોઈ વ્યક્તિનું નિવેદન પુરાવા તરીકે રજૂ કરી શકાય છે, ભલે તે વ્યક્તિ કોર્ટમાં આવીને સાક્ષી આપી શકે તેમ ન હોય.

આ જોગવાઈનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે કોઈ મહત્વપૂર્ણ હકીકત માત્ર એટલા માટે પુરાવામાંથી બાકાત ન રહી જાય કે તે હકીકત જાણનાર વ્યક્તિનું મૃત્યુ થઈ ગયું છે અથવા તે વ્યક્તિને કોર્ટમાં હાજર રાખવી શક્ય નથી.

કલમ 32 નો મૂળભૂત અર્થ

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 32 મુજબ, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનું નિવેદન સંબંધિત હકીકત અંગે હોય અને તે વ્યક્તિનું મૃત્યુ થઈ ગયું હોય, અથવા તેને શોધી શકાતી ન હોય, અથવા તે સાક્ષી આપવા માટે અસમર્થ હોય, અથવા તેને કોર્ટમાં હાજર કરવી અયોગ્ય વિલંબ કે ખર્ચ વગર શક્ય ન હોય, ત્યારે ચોક્કસ સંજોગોમાં તે વ્યક્તિનું લેખિત અથવા મૌખિક નિવેદન પુરાવા તરીકે સંબંધિત બની શકે છે. અહીં ખાસ ધ્યાન રાખવાનું છે કે દરેક મૃત વ્યક્તિનું નિવેદન આપમેળે પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય બની જતું નથી. કલમ 32 માં જણાવેલી ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓ અને શરતો પૂર્ણ થવી જરૂરી છે.

કલમ 32(1) – મૃત્યુનું કારણ અથવા મૃત્યુ તરફ દોરી જનાર વ્યવહાર અંગેનું નિવેદન (Dying Declaration)

આ કલમનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના મૃત્યુનું કારણ જણાવે છે અથવા એવા વ્યવહારના સંજોગો (Circumstances of the Transaction) વિશે નિવેદન આપે છે, જેના પરિણામે તેનું મૃત્યુ થયું હોય, ત્યારે તે નિવેદન પુરાવા તરીકે સંબંધિત બને છે.

આવા નિવેદનને Dying Declaration એટલે કે મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન કહેવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A પર B દ્વારા જીવલેણ હુમલો કરવામાં આવે છે. હોસ્પિટલમાં સારવાર દરમિયાન A કહે છે કે B એ તેના પર છરી વડે હુમલો કર્યો હતો. ત્યારબાદ A નું મૃત્યુ થાય છે. આ પરિસ્થિતિમાં A દ્વારા આપવામાં આવેલું નિવેદન કલમ 32(1) હેઠળ પુરાવા તરીકે રજૂ કરી શકાય છે. અહીં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત સમજવો જરૂરી છે. મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન માન્ય થવા માટે નિવેદન આપનાર વ્યક્તિને એવું લાગતું હોવું જરૂરી નથી કે હવે તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે. ભારતીય કાયદા હેઠળ મૃત્યુની અપેક્ષા (Expectation of Death) હોવી ફરજિયાત શરત નથી.

આ બાબત અંગ્રેજી કાયદાથી અલગ છે, જ્યાં પરંપરાગત રીતે મૃત્યુની નજીક હોવાની માન્યતાને મહત્વ આપવામાં આવતું હતું.

મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન માટે મહત્વપૂર્ણ શરતો

મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન આપનાર વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયું હોવું જોઈએ. નિવેદન તેના પોતાના મૃત્યુના કારણ અથવા તે વ્યવહારના સંજોગો સાથે સંબંધિત હોવું જોઈએ જેના પરિણામે તેનું મૃત્યુ થયું હોય. નિવેદન આપનાર વ્યક્તિ જીવિત હોય તો તેને સામાન્ય રીતે સાક્ષી તરીકે રજૂ કરી શકાય. પરંતુ તેનું મૃત્યુ થયા પછી આ નિવેદન કલમ 32(1) હેઠળ સંબંધિત બને છે.

નિવેદન મૌખિક, લેખિત અથવા અન્ય યોગ્ય રીતે વ્યક્ત કરાયેલું હોઈ શકે છે.

નિવેદન આપતી વખતે વ્યક્તિ માનસિક રીતે સક્ષમ અને સમજવાની સ્થિતિમાં હોવી જોઈએ. નિવેદન સ્વૈચ્છિક અને વિશ્વસનીય હોવું પણ મહત્વપૂર્ણ છે.

મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ જ આપવામાં આવ્યું હોવું જોઈએ એવી કોઈ ફરજિયાત શરત નથી. યોગ્ય સંજોગોમાં ડૉક્ટર, પોલીસ અધિકારી અથવા અન્ય વ્યક્તિ સમક્ષ આપેલું નિવેદન પણ પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય બની શકે છે.

તેવી જ રીતે, મૃત્યુપૂર્વ નિવેદનના આધારે દોષિત ઠરાવવા માટે હંમેશાં અન્ય સ્વતંત્ર પુરાવાની જરૂર પડે એવું નથી. જો કોર્ટને નિવેદન સંપૂર્ણપણે વિશ્વસનીય લાગે, તો તેના આધારે પણ દોષિત ઠરાવી શકાય છે.

કલમ 32(2) – વ્યવસાયના સામાન્ય વ્યવહારમાં કરવામાં આવેલું નિવેદન (Statement Made in Course of Business)

કોઈ વ્યક્તિએ પોતાના વ્યવસાય અથવા રોજિંદા વ્યવહારમાં નિયમિત રીતે કોઈ નિવેદન, નોંધ અથવા નોંધપોથીમાં એન્ટ્રી કરી હોય અને ત્યારબાદ તે વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયું હોય અથવા તેને સાક્ષી તરીકે રજૂ કરવી શક્ય ન હોય, તો ચોક્કસ શરતો હેઠળ આવું નિવેદન પુરાવા તરીકે સંબંધિત બની શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વેપારી પોતાની દુકાનના હિસાબમાં નિયમિત રીતે માલની ખરીદી અને વેચાણની નોંધ રાખે છે. વેપારીનું મૃત્યુ થયા બાદ તેના હિસાબની નોંધો કોઈ વ્યવહાર સાબિત કરવા માટે રજૂ કરવામાં આવે, તો તે કલમ 32(2) હેઠળ સંબંધિત બની શકે છે.આ જોગવાઈમાં વ્યવસાયના સામાન્ય વ્યવહારમાં કરવામાં આવેલી નોંધો, પત્રો, દસ્તાવેજો અને અન્ય નિયમિત વ્યવસાયિક રેકોર્ડનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

કલમ 32(3) – નિવેદન આપનાર વ્યક્તિના હિત વિરુદ્ધનું નિવેદન (Statement Against Interest)

જો કોઈ વ્યક્તિએ એવું નિવેદન કર્યું હોય જે તેના પોતાના નાણાકીય અથવા માલિકી સંબંધિત હિતની વિરુદ્ધ હોય અને તે નિવેદન સાચું ન હોય તો તેના પોતાના હિતને નુકસાન પહોંચાડે તેવી શક્યતા હોય, તો તે નિવેદન સંબંધિત બની શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A પોતાના મિત્ર B ને પત્ર લખે છે કે, “આ જમીન પર મારો કોઈ માલિકી હક નથી અને તે જમીન B ની છે.”

ત્યારબાદ A નું મૃત્યુ થાય છે અને જમીનની માલિકી અંગે વિવાદ ઊભો થાય છે. A દ્વારા કરવામાં આવેલું આ નિવેદન તેના પોતાના હિત વિરુદ્ધ હોવાથી કલમ 32(3) હેઠળ સંબંધિત બની શકે છે.

આ જોગવાઈ પાછળનો તર્ક એ છે કે સામાન્ય રીતે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના જ હિતને નુકસાન પહોંચાડે એવું નિવેદન ખોટું કરવા માટે પ્રેરિત હોય તેવી શક્યતા ઓછી હોય છે.

કલમ 32(4) – જાહેર હક, રૂઢિ અથવા સામાન્ય હિત અંગેનું નિવેદન (Statement as to Public Right or Custom)

જ્યારે કોઈ નિવેદન જાહેર હક (Public Right), રૂઢિ (Custom) અથવા સામાન્ય હિતના પ્રશ્ન અંગે હોય અને તે નિવેદન એવા વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હોય જેને તે હક, રૂઢિ અથવા સામાન્ય હિતની જાણકારી હોવાની સંભાવના હોય, ત્યારે તે સંબંધિત બની શકે છે.

પરંતુ આવું નિવેદન વિવાદ ઊભો થયા પહેલાં કરવામાં આવ્યું હોવું જરૂરી છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ ગામના વડીલ વ્યક્તિએ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન જણાવ્યું હોય કે ગામના તમામ રહેવાસીઓને ચોક્કસ રસ્તાનો જાહેર ઉપયોગ કરવાનો અધિકાર છે. ત્યારબાદ રસ્તાના ઉપયોગ અંગે વિવાદ ઊભો થાય અને તે વ્યક્તિનું મૃત્યુ થઈ ગયું હોય, તો તેનું અગાઉનું નિવેદન સંબંધિત બની શકે છે.

કલમ 32(5) – લોહીના સંબંધ, લગ્ન અથવા દત્તક સંબંધ અંગેનું નિવેદન (Statement as to Relationship)

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિના લોહીના સંબંધ, લગ્ન સંબંધ અથવા દત્તક સંબંધ અંગે કોર્ટ સમક્ષ પ્રશ્ન ઊભો થાય અને તે સંબંધ અંગે નિવેદન આપનાર વ્યક્તિનું મૃત્યુ થઈ ગયું હોય અથવા તેને સાક્ષી તરીકે રજૂ કરી શકાય તેમ ન હોય, ત્યારે ચોક્કસ શરતો હેઠળ તેનું નિવેદન સંબંધિત બની શકે છે.આવા નિવેદન માટે ખાસ શરત એ છે કે નિવેદન આપનાર વ્યક્તિને સંબંધ અંગે જાણકારી હોવી જોઈએ અને નિવેદન સામાન્ય રીતે પરિવારના સભ્યો વચ્ચેના સંબંધ અંગે હોવું જોઈએ.

ઉદાહરણ તરીકે, A ના પિતાએ પોતાના પત્રમાં લખ્યું હતું કે B તેનો પુત્ર છે. ત્યારબાદ A ના પિતાનું મૃત્યુ થાય છે અને B ના પિતૃત્વ અંગે વિવાદ ઊભો થાય છે. તો પિતાએ લખેલો પત્ર કલમ 32(5) હેઠળ સંબંધિત બની શકે છે.

આ જોગવાઈ વારસાઈ હક, લગ્ન સંબંધ, પિતૃત્વ અને દત્તક સંબંધિત વિવાદોમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

કલમ 32(6) – પરિવારની વસિયત અથવા દસ્તાવેજમાં દર્શાવેલ નિવેદન (Statement in Will or Deed Relating to Family Affairs)

કોઈ મૃત વ્યક્તિએ પોતાના પરિવારના સભ્યો વચ્ચેના સંબંધો, લગ્ન, જન્મ, દત્તક અથવા કુટુંબની અન્ય બાબતો અંગે વસિયત (Will), કુટુંબના દસ્તાવેજ અથવા અન્ય દસ્તાવેજમાં નિવેદન કર્યું હોય, તો ચોક્કસ શરતો હેઠળ તે નિવેદન સંબંધિત બની શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિએ પોતાની વસિયતમાં લખ્યું હોય કે B તેની પુત્રી છે અને તેને પોતાની મિલકતમાં હિસ્સો આપવાનો છે. વસિયત કરનાર વ્યક્તિના મૃત્યુ બાદ B ના સંબંધ અંગે વિવાદ થાય, તો તે દસ્તાવેજમાં કરાયેલું નિવેદન સંબંધિત બની શકે છે.

કલમ 32(7) – કલમ 13(a) હેઠળના વ્યવહાર સંબંધિત દસ્તાવેજમાં નિવેદન

આ જોગવાઈ એવી વ્યક્તિના નિવેદનને સંબંધિત બનાવે છે, જે એવા દસ્તાવેજમાં કરવામાં આવ્યું હોય જે ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 13(a) હેઠળ આવતાં વ્યવહાર, હક અથવા પ્રથાની બાબત સાથે સંબંધિત હોય.

કલમ 13(a) મુજબ, જ્યારે કોઈ હક અથવા રૂઢિનું અસ્તિત્વ પ્રશ્ન હેઠળ હોય, ત્યારે એવો વ્યવહાર જેના દ્વારા તે હક અથવા રૂઢિનું સર્જન, દાવો, સ્વીકાર, અમલ, ઇનકાર અથવા અસંગતતા દર્શાવવામાં આવતી હોય તે સંબંધિત બને છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિએ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન એવો દસ્તાવેજ તૈયાર કર્યો હોય જેમાં કોઈ જમીન ઉપર ચોક્કસ પરિવારનો પરંપરાગત હક દર્શાવવામાં આવ્યો હોય. ત્યારબાદ તે વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય અને તે હક અંગે વિવાદ ઊભો થાય, તો યોગ્ય સંજોગોમાં તે દસ્તાવેજમાં કરાયેલું નિવેદન સંબંધિત બની શકે છે.

કલમ 32(8) – સામૂહિક લાગણી અથવા અભિપ્રાય દર્શાવતું નિવેદન (Statement Expressing Feelings or Impressions)

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિએ અનેક લોકો દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવેલી લાગણીઓ અથવા અભિપ્રાય અંગે નિવેદન કર્યું હોય અને તે લાગણીઓ અથવા અભિપ્રાય કેસના વિવાદિત મુદ્દા સાથે સંબંધિત હોય, ત્યારે ચોક્કસ સંજોગોમાં તે નિવેદન સંબંધિત બની શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિએ પોતાના લેખનમાં કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ અંગે ગામના લોકોમાં પ્રવર્તતી લાગણી અથવા અભિપ્રાયનો ઉલ્લેખ કર્યો હોય. જો તે વ્યક્તિનું મૃત્યુ થઈ ગયું હોય અને તે લાગણી કે અભિપ્રાય કેસના મુદ્દા સાથે સંબંધિત હોય, તો યોગ્ય સંજોગોમાં આવું નિવેદન પુરાવા તરીકે રજૂ થઈ શકે છે.

કલમ 32 અને Hearsay Evidence વચ્ચેનો સંબંધ

સામાન્ય કાનૂની સિદ્ધાંત મુજબ Hearsay Evidence એટલે કે કોઈ આધાર પુરાવા વગર ક્યાંક થી સાંભળેલી વાત. આ પ્રકાર નો પુરાવો સામાન્ય રીતે સ્વીકાર્ય નથી.

તેનો અર્થ એ છે કે સાક્ષીએ પોતાની નજરે જોયેલી અથવા પોતાના કાનથી સાંભળેલી હકીકત અંગે સીધી સાક્ષી આપવી જોઈએ. બીજા કોઈ વ્યક્તિએ શું કહ્યું હતું તેના આધારે કરવામાં આવતું નિવેદન સામાન્ય રીતે સીધો પુરાવો ગણાતો નથી.

પરંતુ કલમ 32 આ સામાન્ય નિયમનો એક મહત્વપૂર્ણ અપવાદ છે.

જ્યારે નિવેદન આપનાર વ્યક્તિ ઉપલબ્ધ ન હોય અને કલમ 32 માં જણાવેલી પરિસ્થિતિઓમાંથી કોઈ એક પરિસ્થિતિ લાગુ પડતી હોય, ત્યારે તેનું અગાઉનું નિવેદન કોર્ટમાં સંબંધિત પુરાવા તરીકે રજૂ કરી શકાય છે.

એટલે જ કલમ 32 ને Hearsay Evidence ના નિયમનો મહત્વપૂર્ણ અપવાદ માનવામાં આવે છે.

ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 2023 (BSA) ની કલમ 26 – જૂની કલમ 32 ની સમકક્ષ જોગવાઈ

ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ, 1872 ની કલમ 32 ને નવા Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 માં કલમ 26 તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.

BSA ની કલમ 26 નું શીર્ષક છે:

“Cases in which statement of relevant fact by person who is dead or cannot be found, etc., is relevant.”

આ કલમમાં જૂની કલમ 32 ની જેમ જ આઠ પ્રકારની પરિસ્થિતિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

Indian Evidence Act, 1872	Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023
Section 32(1) – Cause of death	Section 26(a)
Section 32(2) – Course of business	Section 26(b)
Section 32(3) – Against interest	Section 26(c)
Section 32(4) – Public right or custom	Section 26(d)
Section 32(5) – Relationship	Section 26(e)
Section 32(6) – Family affairs	Section 26(f)
Section 32(7) – Transaction under Section 13(a)	Section 26(g)
Section 32(8) – Collective feelings or impressions	Section 26(h)

BSA કલમ 26(a) – મૃત્યુનું કારણ (Dying Declaration)

નવી કલમ 26(a) હેઠળ પણ વ્યક્તિના મૃત્યુનું કારણ અથવા તે વ્યવહારના સંજોગો જેના પરિણામે તેનું મૃત્યુ થયું હોય તે અંગેનું નિવેદન સંબંધિત પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય છે.

આ જોગવાઈમાં મૃત્યુની અપેક્ષા હોવી જરૂરી નથી. એટલે કે વ્યક્તિને એવું લાગતું ન હોય કે તેનું મૃત્યુ નજીક છે, તો પણ તેનું નિવેદન કાયદા હેઠળ સ્વીકાર્ય બની શકે છે.

BSA કલમ 26(b) થી 26(h) – અન્ય નિવેદનો

નવી કલમ 26(b) થી 26(h) માં વ્યવસાયના સામાન્ય વ્યવહારમાં કરાયેલાં નિવેદનો, નિવેદન આપનારના હિત વિરુદ્ધનાં નિવેદનો, જાહેર હક અને રૂઢિ અંગેના નિવેદનો, પારિવારિક સંબંધો, કુટુંબના દસ્તાવેજો, કલમ 13(a) સંબંધિત વ્યવહારો તથા સામૂહિક લાગણીઓ અને અભિપ્રાયો અંગેના નિવેદનોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

આથી, AIBE ની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ યાદ રાખવું કે જૂની કલમ 32 ની નવી સમકક્ષ જોગવાઈ BSA ની કલમ 26 છે.

મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન અંગેના મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક ચુકાદાઓ

Pakala Narayana Swami v. Emperor (1939)

આ કેસમાં Privy Council એ કલમ 32(1) હેઠળ Circumstances of the Transaction શબ્દસમૂહનો વ્યાપ સમજાવ્યો હતો.

કોર્ટે જણાવ્યું કે મૃત્યુનું કારણ દર્શાવતી ઘટના સાથે સીધો સંબંધ ધરાવતા અને તે વ્યવહારની પરિસ્થિતિઓ દર્શાવતા નિવેદનો પણ સંબંધિત બની શકે છે. આથી મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન માત્ર મૃત્યુ પહેલાંના અંતિમ શબ્દો પૂરતું મર્યાદિત નથી.

Khushal Rao v. State of Bombay (1958)

સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે જો મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન સંપૂર્ણપણે વિશ્વસનીય હોય અને કોર્ટને તેમાં કોઈ શંકા ન હોય, તો માત્ર તેના આધારે પણ આરોપીને દોષિત ઠરાવી શકાય છે. અન્ય પુરાવાથી તેની પુષ્ટિ કરવી દરેક કિસ્સામાં ફરજિયાત નથી.

Laxman v. State of Maharashtra (2002)

આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન નોંધતી વખતે ડૉક્ટરનું પ્રમાણપત્ર હોવું અથવા મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા જ નિવેદન નોંધાવવું કાયદાની ફરજિયાત શરત નથી.

મહત્વની બાબત એ છે કે નિવેદન આપનાર વ્યક્તિ નિવેદન આપતી વખતે માનસિક રીતે સ્વસ્થ અને નિવેદન આપવા સક્ષમ હોવી જોઈએ. આ બાબત યોગ્ય પુરાવા દ્વારા સાબિત થઈ શકે છે.

Jayamma v. State of Karnataka (2021)

સુપ્રીમ કોર્ટે મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન નોંધવાની પ્રક્રિયા અને તેની વિશ્વસનીયતાનું મહત્વ સમજાવ્યું હતું. મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા નિવેદન નોંધાવવું વિશ્વસનીયતા વધારવાની દૃષ્ટિએ યોગ્ય છે, પરંતુ તે દરેક કેસમાં ફરજિયાત નથી.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાના મુદ્દાઓ

મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન એટલે Dying Declaration.

જૂના ભારતીય પુરાવા અધિનિયમમાં તેની જોગવાઈ કલમ 32(1) માં હતી.

નવા ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમમાં તેની જોગવાઈ કલમ 26(a) માં છે.

મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન માટે નિવેદન આપનાર વ્યક્તિને પોતાના મૃત્યુની અપેક્ષા હોવી જરૂરી નથી.

મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ જ નોંધાવવું ફરજિયાત નથી.

મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન મૌખિક અથવા લેખિત હોઈ શકે છે.

વિશ્વસનીય મૃત્યુપૂર્વ નિવેદનના આધારે અન્ય સ્વતંત્ર પુષ્ટિકારક પુરાવા વિના પણ દોષિત ઠરાવી શકાય છે.

કલમ 32 એ Hearsay Evidence ના સામાન્ય નિયમનો અપવાદ છે.

કલમ 32 હેઠળ માત્ર મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન જ નહીં, પરંતુ અન્ય સાત પ્રકારનાં નિવેદનો પણ આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

BSA કલમ 26 એ જૂની Evidence Act કલમ 32 ની સમકક્ષ જોગવાઈ છે.

જૂના કાયદા અને નવા કાયદાની અમલવારી અંગે નોંધ

Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 નો અમલ 1 જુલાઈ, 2024 થી શરૂ થયો છે. સામાન્ય રીતે આ તારીખથી શરૂ થયેલી કાર્યવાહી માટે નવો કાયદો લાગુ પડે છે. જોકે, 1 જુલાઈ, 2024 પહેલાંથી પેન્ડિંગ રહેલી અરજી, ટ્રાયલ, તપાસ, કાર્યવાહી અથવા અપીલ માટે BSA ની કલમ 170 માં આપેલી બચત જોગવાઈ (Savings Clause) ધ્યાનમાં લેવાની રહેશે.

આથી AIBE ની તૈયારીમાં જૂના Indian Evidence Act અને નવા Bharatiya Sakshya Adhiniyam બંનેની કલમોનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરવો જરૂરી છે.

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 32 એ પુરાવાના કાયદામાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ છે. ખાસ કરીને ફોજદારી કેસોમાં મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન ઘણી વખત ન્યાય મેળવવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. વ્યક્તિનું મૃત્યુ થઈ ગયું હોય અને તે પોતાની વાત કોર્ટ સમક્ષ કહી શકતી ન હોય, ત્યારે તેના દ્વારા અગાઉ આપવામાં આવેલું વિશ્વસનીય નિવેદન ન્યાય માટે મહત્વપૂર્ણ પુરાવો બની શકે છે.

AIBE પરીક્ષામાં આ વિષયમાંથી ખાસ કરીને Dying Declaration, Circumstances of the Transaction, Hearsay Evidence નો અપવાદ અને BSA ની કલમ 26 અંગે પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.

AIBE પરીક્ષા – Evidence Act ની કલમ 32 અને BSA કલમ 26 – 20 MCQ

પ્રશ્ન 1. Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 32 કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) દસ્તાવેજી પુરાવા

(B) સાક્ષી તરીકે ઉપલબ્ધ ન હોય તેવી વ્યક્તિના નિવેદનો

(D) નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય

સાચો જવાબ: (B) સાક્ષી તરીકે ઉપલબ્ધ ન હોય તેવી વ્યક્તિના નિવેદનો.

સમજૂતી: કલમ 32 એવી વ્યક્તિના નિવેદનોને સંબંધિત બનાવે છે જેનું મૃત્યુ થયું હોય, જેને શોધી ન શકાય અથવા જે અન્ય કારણોસર સાક્ષી તરીકે રજૂ ન થઈ શકે.

પ્રશ્ન 2. Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 માં જૂની કલમ 32 ની સમકક્ષ જોગવાઈ કઈ છે?

(A) કલમ 24

(B) કલમ 25

(D) કલમ 27

સાચો જવાબ: (C) કલમ 26.

સમજૂતી: BSA ની કલમ 26 એ Indian Evidence Act ની કલમ 32 ની સમકક્ષ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 3. Dying Declaration ની જોગવાઈ જૂના Evidence Act ની કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 24

(B) કલમ 30

(D) કલમ 45

સાચો જવાબ: (C) કલમ 32(1).

સમજૂતી: કલમ 32(1) મૃત્યુના કારણ અથવા મૃત્યુ તરફ દોરી જનાર વ્યવહારના સંજોગો અંગેના નિવેદનને આવરી લે છે.

પ્રશ્ન 4. Dying Declaration માન્ય થવા માટે નિવેદન આપનાર વ્યક્તિને પોતાના મૃત્યુની અપેક્ષા હોવી જરૂરી છે?

(A) હા, હંમેશાં

(B) ના, જરૂરી નથી

(D) માત્ર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ જરૂરી

સાચો જવાબ: (B) ના, જરૂરી નથી.

સમજૂતી: ભારતીય કાયદા મુજબ મૃત્યુની નજીક હોવાની કે મૃત્યુની અપેક્ષા હોવાની શરત જરૂરી નથી.

પ્રશ્ન 5. Dying Declaration કોની સમક્ષ નોંધાવી શકાય?

(A) માત્ર મેજિસ્ટ્રેટ

(B) માત્ર પોલીસ અધિકારી

(D) યોગ્ય સંજોગોમાં કોઈપણ વ્યક્તિ સમક્ષ

સાચો જવાબ: (D) યોગ્ય સંજોગોમાં કોઈપણ વ્યક્તિ સમક્ષ.

સમજૂતી: મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા નોંધાવવું યોગ્ય છે, પરંતુ તે ફરજિયાત નથી. નિવેદનની વિશ્વસનીયતા અને નિવેદન આપનારની માનસિક સ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 6. જો Dying Declaration સંપૂર્ણપણે વિશ્વસનીય હોય તો કોર્ટ શું કરી શકે?

(A) તેને અવગણી શકે

(B) માત્ર અન્ય પુરાવા સાથે જ સ્વીકારી શકે

(D) તેનો ઉપયોગ માત્ર સિવિલ કેસમાં કરી શકે

સાચો જવાબ: (C) માત્ર તેના આધારે દોષિત ઠરાવી શકે.

સમજૂતી: Khushal Rao v. State of Bombay (1958) કેસ મુજબ સંપૂર્ણ વિશ્વસનીય Dying Declaration ના આધારે અન્ય પુષ્ટિકારક પુરાવા વિના પણ દોષિત ઠરાવી શકાય છે.

પ્રશ્ન 7. કલમ 32(2) કયા પ્રકારનાં નિવેદન સાથે સંબંધિત છે?

(A) વ્યવસાયના સામાન્ય વ્યવહારમાં કરાયેલું નિવેદન

(B) મૃત્યુનું કારણ

(D) નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય

સાચો જવાબ: (A) વ્યવસાયના સામાન્ય વ્યવહારમાં કરાયેલું નિવેદન.

સમજૂતી: વ્યવસાયના સામાન્ય વ્યવહારમાં નિયમિત રીતે કરવામાં આવેલી નોંધો અને નિવેદનો આ જોગવાઈ હેઠળ સંબંધિત બની શકે છે.

પ્રશ્ન 8. કલમ 32(3) હેઠળ કયા પ્રકારનું નિવેદન સંબંધિત બને છે?

(A) પોતાના હિતમાં નિવેદન

(B) પોતાના હિત વિરુદ્ધ નિવેદન

(D) અફવા

સાચો જવાબ: (B) પોતાના હિત વિરુદ્ધ નિવેદન.

સમજૂતી: Statement Against Interest એટલે નાણાકીય અથવા માલિકી સંબંધિત પોતાના હિતને નુકસાન પહોંચાડે એવું નિવેદન.

પ્રશ્ન 9. જાહેર હક અથવા રૂઢિ અંગેના નિવેદનની જોગવાઈ કઈ છે?

(A) કલમ 32(1)

(B) કલમ 32(3)

(D) કલમ 32(8)

સાચો જવાબ: (C) કલમ 32(4).

સમજૂતી: કલમ 32(4) જાહેર હક, રૂઢિ અથવા સામાન્ય હિત અંગેના નિવેદનને આવરી લે છે. નિવેદન વિવાદ ઊભો થયા પહેલાંનું હોવું જોઈએ.

પ્રશ્ન 10. લોહીના સંબંધ, લગ્ન અથવા દત્તક સંબંધ અંગેના નિવેદનની જોગવાઈ કઈ છે?

(A) કલમ 32(2)

(B) કલમ 32(5)

(D) કલમ 32(8)

સાચો જવાબ: (B) કલમ 32(5).

સમજૂતી: કલમ 32(5) કુટુંબના સભ્યો વચ્ચેના લોહીના સંબંધ, લગ્ન અને દત્તક સંબંધ અંગેના નિવેદનોને આવરી લે છે.

પ્રશ્ન 11. કુટુંબની વસિયત અથવા દસ્તાવેજમાં દર્શાવેલા પારિવારિક સંબંધ અંગેના નિવેદનની જોગવાઈ કઈ છે?

(A) કલમ 32(1)

(B) કલમ 32(4)

(D) કલમ 32(8)

સાચો જવાબ: (C) કલમ 32(6).

સમજૂતી: કલમ 32(6) પરિવારની બાબતો અંગે વસિયત, કુટુંબના દસ્તાવેજ અથવા અન્ય દસ્તાવેજમાં કરાયેલા નિવેદન સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 12. કલમ 32(7) કઈ જોગવાઈ સાથે સંબંધિત છે?

(A) કલમ 13(a) હેઠળના વ્યવહાર

(B) કલમ 45 હેઠળ નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય

(D) કલમ 65 હેઠળ ગૌણ પુરાવો

સાચો જવાબ: (A) કલમ 13(a) હેઠળના વ્યવહાર.

સમજૂતી: કલમ 32(7) હેઠળ કલમ 13(a) માં દર્શાવેલા હક અથવા રૂઢિ સંબંધિત વ્યવહાર સાથે જોડાયેલા દસ્તાવેજમાંનું નિવેદન સંબંધિત બની શકે છે.

પ્રશ્ન 13. સામૂહિક લાગણીઓ અથવા અભિપ્રાયો દર્શાવતા નિવેદનની જોગવાઈ કઈ છે?

(A) કલમ 32(2)

(B) કલમ 32(5)

(D) કલમ 32(8)

સાચો જવાબ: (D) કલમ 32(8).

સમજૂતી: કલમ 32(8) અન્ય વ્યક્તિઓ દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવેલી લાગણીઓ અથવા અભિપ્રાયો અંગેના નિવેદનને ચોક્કસ શરતો હેઠળ સંબંધિત બનાવે છે.

પ્રશ્ન 14. Hearsay Evidence ના સામાન્ય નિયમનો મહત્વપૂર્ણ અપવાદ કઈ કલમ છે?

(A) કલમ 32

(B) કલમ 60

(D) કલમ 73

સાચો જવાબ: (A) કલમ 32.

સમજૂતી: કલમ 32 હેઠળ ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં અન્ય વ્યક્તિ દ્વારા અગાઉ કરવામાં આવેલું નિવેદન પણ પુરાવા તરીકે સંબંધિત બને છે.

પ્રશ્ન 15. Pakala Narayana Swami v. Emperor (1939) કેસ કઈ બાબત માટે મહત્વપૂર્ણ છે?

(A) નિષ્ણાતના અભિપ્રાય

(B) Circumstances of the Transaction નો અર્થ

(D) દસ્તાવેજનું પ્રમાણપત્ર

સાચો જવાબ: (B) Circumstances of the Transaction નો અર્થ.

સમજૂતી: આ કેસમાં Privy Council એ મૃત્યુ તરફ દોરી જનાર વ્યવહારના સંજોગોનો અર્થ સમજાવ્યો હતો.

પ્રશ્ન 16. Khushal Rao v. State of Bombay (1958) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે શું ઠરાવ્યું?

(A) Dying Declaration ક્યારેય પૂરતો પુરાવો નથી.

(B) દરેક Dying Declaration મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા જ નોંધાવવો જોઈએ.

(D) મૃત્યુની અપેક્ષા જરૂરી છે.

સાચો જવાબ: (C) વિશ્વસનીય Dying Declaration એકલા આધારે દોષિત ઠરાવી શકાય.

સમજૂતી: કોર્ટને નિવેદન વિશ્વસનીય લાગે તો અન્ય પુષ્ટિકારક પુરાવા વિના પણ તેના આધારે દોષિત ઠરાવી શકાય છે.

પ્રશ્ન 17. Laxman v. State of Maharashtra (2002) કેસમાં કઈ બાબત સ્પષ્ટ કરવામાં આવી?

(A) ડૉક્ટરનું પ્રમાણપત્ર દરેક કિસ્સામાં ફરજિયાત નથી.

(B) મૃત્યુની અપેક્ષા ફરજિયાત છે.

(D) પોલીસ સમક્ષ નિવેદન અમાન્ય છે.

સાચો જવાબ: (A) ડૉક્ટરનું પ્રમાણપત્ર દરેક કિસ્સામાં ફરજિયાત નથી.

સમજૂતી: નિવેદન આપનાર વ્યક્તિ માનસિક રીતે સક્ષમ હોવી જરૂરી છે, પરંતુ ડૉક્ટરનું પ્રમાણપત્ર દરેક કેસમાં ફરજિયાત નથી.

પ્રશ્ન 18. Dying Declaration કયા સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે?

(A) માત્ર લેખિત

(B) માત્ર મૌખિક

(D) માત્ર વિડિયો રેકોર્ડિંગ

સાચો જવાબ: (C) મૌખિક અથવા લેખિત.

સમજૂતી: મૃત્યુપૂર્વ નિવેદન મૌખિક અથવા લેખિત હોઈ શકે છે. તેની વિશ્વસનીયતા મહત્વપૂર્ણ છે.

પ્રશ્ન 19. કલમ 32(1) હેઠળ નિવેદન કયા વિષય સાથે સંબંધિત હોવું જોઈએ?

(A) કોઈપણ અસંબંધિત ઘટના

(B) મૃત્યુનું કારણ અથવા મૃત્યુ તરફ દોરી જનાર વ્યવહારના સંજોગો

(D) માત્ર વ્યક્તિનો ઇતિહાસ

સાચો જવાબ: (B) મૃત્યુનું કારણ અથવા મૃત્યુ તરફ દોરી જનાર વ્યવહારના સંજોગો.

સમજૂતી: નિવેદન આપનાર વ્યક્તિના મૃત્યુના કારણ અથવા તેના મૃત્યુ તરફ દોરી જનાર વ્યવહારના સંજોગો સાથે સંબંધ હોવો જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 20. Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 કઈ તારીખથી અમલમાં આવ્યો?

(A) 26 જાન્યુઆરી, 2024

(B) 1 એપ્રિલ, 2024

(D) 15 ઑગસ્ટ, 2024

સાચો જવાબ: (C) 1 જુલાઈ, 2024.

સમજૂતી: Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 નો અમલ 1 જુલાઈ, 2024 થી થયો છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખો

Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 32 અને Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 ની કલમ 26 વચ્ચેનો સંબંધ ખાસ યાદ રાખવો.

Dying Declaration માટે જૂના કાયદાની કલમ 32(1) અને નવા કાયદાની કલમ 26(a) મહત્વપૂર્ણ છે.

Dying Declaration માટે મૃત્યુની અપેક્ષા હોવી જરૂરી નથી. મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા નિવેદન નોંધાવવું ફરજિયાત નથી. સંપૂર્ણ વિશ્વસનીય નિવેદનના આધારે અન્ય પુષ્ટિકારક પુરાવા વિના પણ દોષિત ઠરાવી શકાય છે.

આ ત્રણ સિદ્ધાંતો AIBE પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.