AIBE – Evidence Act – Primary and Secondary Evidence

Click the Language Button below to read in your language.

Indian Evidence Act, 1872 – કલમ 62 થી 65 – પ્રાથમિક પુરાવો અને ગૌણ પુરાવો -Primary and Secondary Evidence and Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 – કલમ 57 થી 60

ભારતીય પુરાવા અધિનિયમમાં દસ્તાવેજી પુરાવાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. કોર્ટમાં કોઈ દસ્તાવેજ રજૂ કરવામાં આવે ત્યારે માત્ર દસ્તાવેજ રજૂ કરી દેવાથી તેની સામગ્રી સાબિત થઈ જતી નથી. કાયદા મુજબ તે દસ્તાવેજનો પુરાવો કઈ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે, તે મૂળ દસ્તાવેજ છે કે તેની નકલ છે અને કયા સંજોગોમાં નકલને પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાય છે, તે બાબતો અત્યંત મહત્ત્વની બને છે.

આ જ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને Indian Evidence Act, 1872 ની કલમ 62 થી 65 માં પ્રાથમિક પુરાવો (Primary Evidence) અને ગૌણ પુરાવો (Secondary Evidence) અંગે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

હવે આ જોગવાઈઓને સરળ ઉદાહરણો સાથે સમજીએ અને સાથે નવા Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) ની સંબંધિત કલમોનો પણ અભ્યાસ કરીએ.

પ્રાથમિક પુરાવો એટલે શું? – Primary Evidence – કલમ 62

Indian Evidence Act ની કલમ 62 મુજબ પ્રાથમિક પુરાવો એટલે દસ્તાવેજ પોતે કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે તે.

સામાન્ય રીતે કોઈ દસ્તાવેજની મૂળ નકલ (Original Document) કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે તો તેને પ્રાથમિક પુરાવો કહેવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A અને B વચ્ચે જમીન ખરીદવાનો વેચાણ દસ્તાવેજ (Sale Deed) કરવામાં આવ્યો છે. જો જમીનના માલિકી હક અંગે વિવાદ થાય અને A કોર્ટમાં મૂળ વેચાણ દસ્તાવેજ રજૂ કરે, તો તે પ્રાથમિક પુરાવો ગણાશે.

તેવી જ રીતે, મૂળ કરારનામું, મૂળ વસિયતનામું, મૂળ રસીદ અથવા મૂળ લોન એગ્રીમેન્ટ કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે તો તે પ્રાથમિક પુરાવાના ઉદાહરણો છે.

કલમ 62 નો મહત્ત્વનો સિદ્ધાંત

દસ્તાવેજની સામગ્રી સાબિત કરવા માટે સામાન્ય નિયમ એ છે કે મૂળ દસ્તાવેજ કોર્ટમાં રજૂ કરવો જોઈએ. કારણ કે મૂળ દસ્તાવેજની વિશ્વસનીયતા અને તેની ખરાઈ તપાસવી કોર્ટ માટે વધુ સરળ બને છે.

BSA, 2023 ની કલમ 57 માં પ્રાથમિક પુરાવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ કલમમાં પ્રાથમિક પુરાવાની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે અને દસ્તાવેજના વિવિધ ભાગો, એકસાથે અથવા અલગ-અલગ રીતે તૈયાર થયેલા દસ્તાવેજો તથા ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ સંબંધિત કેટલીક વિશેષ જોગવાઈઓ પણ સામેલ છે.

ગૌણ પુરાવો એટલે શું? Secondary Evidence – કલમ 63

Indian Evidence Act ની કલમ 63 માં ગૌણ પુરાવાના પ્રકારો દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

જ્યારે મૂળ દસ્તાવેજ કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવતો નથી અને તેના બદલે કાયદા દ્વારા માન્ય અન્ય પ્રકારનો પુરાવો રજૂ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેને ગૌણ પુરાવો કહેવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ પાસે જમીનના વેચાણ દસ્તાવેજની મૂળ નકલ હતી, પરંતુ તે દસ્તાવેજ ખોવાઈ ગયો છે. આવી સ્થિતિમાં કાયદામાં દર્શાવેલી શરતો પૂર્ણ થાય તો તેની પ્રમાણિત નકલ અથવા અન્ય માન્ય ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે.

કલમ 63 મુજબ ગૌણ પુરાવાના પ્રકારો

કલમ 63 મુજબ ગૌણ પુરાવામાં નીચેના પ્રકારોનો સમાવેશ થાય છે.

દસ્તાવેજની પ્રમાણિત નકલ (Certified Copy).

મૂળ દસ્તાવેજમાંથી યાંત્રિક પ્રક્રિયા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી નકલો, જે મૂળ દસ્તાવેજની ચોકસાઈ સુનિશ્ચિત કરતી હોય, તથા આવી નકલોની સરખામણી કરીને તૈયાર કરેલી નકલો.

મૂળ દસ્તાવેજમાંથી તૈયાર કરવામાં આવેલી અથવા તેની સાથે સરખામણી કરેલી નકલો.

દસ્તાવેજની સામગ્રી અંગે જાણકારી ધરાવતી વ્યક્તિ દ્વારા આપવામાં આવતી મૌખિક સાક્ષી.

ઉદાહરણ

A પાસે B સાથે થયેલા કરારનું મૂળ દસ્તાવેજ હતું. પરંતુ આગ લાગવાથી તે દસ્તાવેજ નાશ પામ્યો. હવે A કોર્ટમાં કરારની સામગ્રી સાબિત કરવા માટે કાયદેસર રીતે માન્ય નકલ અથવા દસ્તાવેજની સામગ્રી જાણતી વ્યક્તિની સાક્ષી રજૂ કરી શકે છે, જો લાગુ પડતી કાનૂની શરતો પૂર્ણ થતી હોય.

BSA, 2023 ની કલમ 58 માં ગૌણ પુરાવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ કલમમાં ગૌણ પુરાવાના વિવિધ પ્રકારોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

દસ્તાવેજોનો પુરાવો પ્રાથમિક પુરાવાથી જ સાબિત કરવો (Proof of Documents by Primary Evidence – કલમ 64)

Indian Evidence Act ની કલમ 64 મુજબ સામાન્ય નિયમ એવો છે કે દસ્તાવેજોની સામગ્રી પ્રાથમિક પુરાવા દ્વારા જ સાબિત કરવી જોઈએ.

એટલે કે, કોઈ દસ્તાવેજની સામગ્રી કોર્ટમાં સાબિત કરવી હોય તો તેની મૂળ નકલ રજૂ કરવી જરૂરી છે. જોકે, કાયદામાં દર્શાવેલા વિશેષ સંજોગોમાં ગૌણ પુરાવો પણ સ્વીકારવામાં આવી શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A એ B વિરુદ્ધ કોર્ટમાં દાવો દાખલ કર્યો છે અને દાવો સાબિત કરવા માટે કરારનામું રજૂ કરવાનું છે. જો મૂળ કરારનામું ઉપલબ્ધ હોય, તો A એ મૂળ કરારનામું રજૂ કરવું પડશે. માત્ર તેની ફોટોકોપી રજૂ કરવાથી સામાન્ય રીતે પુરાવાની આવશ્યકતા પૂર્ણ થતી નથી.

BSA, 2023 ની કલમ 59 માં પણ આ જ સિદ્ધાંત અપનાવવામાં આવ્યો છે. આ કલમ મુજબ, કાયદામાં દર્શાવેલા અપવાદો સિવાય દસ્તાવેજો પ્રાથમિક પુરાવા દ્વારા સાબિત કરવા જોઈએ.

કયા સંજોગોમાં ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય? (When Secondary Evidence May Be Given – કલમ 65)

Indian Evidence Act ની કલમ 65 એ ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ કલમ છે. આ કલમમાં એવા સંજોગો દર્શાવવામાં આવ્યા છે જેમાં મૂળ દસ્તાવેજ રજૂ કર્યા વગર ગૌણ પુરાવો રજૂ કરવાની પરવાનગી મળે છે.

કાયદા મુજબ નીચેના સંજોગોમાં ગૌણ પુરાવો આપી શકાય છે.

મૂળ દસ્તાવેજ વિરોધી પક્ષના કબજામાં હોય

જો મૂળ દસ્તાવેજ તે વ્યક્તિના કબજામાં હોય, જેની સામે તે દસ્તાવેજનો પુરાવો રજૂ કરવાનો હોય, અને કાયદા મુજબ નોટિસ આપવા છતાં તે વ્યક્તિ દસ્તાવેજ રજૂ ન કરે, તો ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે.

તેવી જ રીતે, મૂળ દસ્તાવેજ એવી વ્યક્તિના કબજામાં હોય જે કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રની બહાર હોય અથવા કોર્ટની પ્રક્રિયાને આધીન ન હોય, તો પણ કાયદાની શરતો પૂર્ણ થવા પર ગૌણ પુરાવો આપી શકાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A એ B સામે કરારભંગનો કેસ કર્યો છે. મૂળ કરારનામું B પાસે છે. A કાયદા મુજબ B ને મૂળ દસ્તાવેજ રજૂ કરવાની નોટિસ આપે છે, પરંતુ B દસ્તાવેજ રજૂ કરતો નથી. આવી સ્થિતિમાં A ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકે છે.

મૂળ દસ્તાવેજના અસ્તિત્વ અથવા સામગ્રી અંગે લેખિત સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હોય

જો જે વ્યક્તિની સામે દસ્તાવેજ સાબિત કરવાનો છે, તે વ્યક્તિ અથવા તેના હિતના પ્રતિનિધિએ મૂળ દસ્તાવેજના અસ્તિત્વ, સ્થિતિ અથવા તેની સામગ્રી અંગે લેખિત સ્વીકાર કર્યો હોય, તો તે લેખિત સ્વીકાર ગૌણ પુરાવા તરીકે રજૂ કરી શકાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A એ લેખિતમાં સ્વીકાર્યું છે કે તેણે B પાસેથી ₹5 લાખ ઉધાર લીધા હતા અને તે અંગે કરારનામું બનાવવામાં આવ્યું હતું. આવી સ્થિતિમાં આ લેખિત સ્વીકાર સંબંધિત કાનૂની જોગવાઈઓ હેઠળ પુરાવા તરીકે રજૂ થઈ શકે છે.

મૂળ દસ્તાવેજ ખોવાઈ ગયો હોય અથવા નાશ પામ્યો હોય

જો મૂળ દસ્તાવેજ ખોવાઈ ગયો હોય અથવા આગ, પૂર કે અન્ય કોઈ કારણસર નાશ પામ્યો હોય અને દસ્તાવેજ રજૂ ન કરી શકનાર વ્યક્તિની પોતાની બેદરકારી કે ભૂલના કારણે તે ઉપલબ્ધ ન હોય, તો ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, A પાસે જમીનના વેચાણ દસ્તાવેજની મૂળ નકલ હતી. પરંતુ ઘરમાં આગ લાગવાથી દસ્તાવેજ બળી ગયો. આવી સ્થિતિમાં A કાયદાની શરતો પૂર્ણ કરીને તેની પ્રમાણિત નકલ અથવા અન્ય માન્ય ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકે છે.

મૂળ દસ્તાવેજ સરળતાથી ખસેડી શકાય તેમ ન હોય

કેટલાક દસ્તાવેજો એવા હોય છે કે જેને કોર્ટમાં રજૂ કરવા માટે ખસેડવા મુશ્કેલ હોય છે. આવા સંજોગોમાં ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ મકાનની દિવાલ પર કોતરવામાં આવેલો શિલાલેખ અથવા કોઈ અસ્થાવર મિલકત સાથે જોડાયેલો દસ્તાવેજી રેકોર્ડ કોર્ટમાં ખસેડીને રજૂ કરવો શક્ય ન હોય, તો કાયદાની શરતો મુજબ તેનો ગૌણ પુરાવો આપી શકાય છે.

મૂળ દસ્તાવેજ જાહેર દસ્તાવેજ (Public Document) હોય

જો મૂળ દસ્તાવેજ કાયદા મુજબ જાહેર દસ્તાવેજ હોય, તો તેની પ્રમાણિત નકલ (Certified Copy) પુરાવા તરીકે રજૂ કરી શકાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, સરકારી કચેરીમાં રહેલો જમીનનો રેકોર્ડ, સરકારી રજિસ્ટરમાં નોંધાયેલો દસ્તાવેજ અથવા જાહેર અધિકારી પાસે રહેલો રેકોર્ડ. આવા દસ્તાવેજોની કાયદેસર પ્રમાણિત નકલ કોર્ટમાં રજૂ કરી શકાય છે.

કાયદા મુજબ પ્રમાણિત નકલ રજૂ કરવાની પરવાનગી હોય

જો Indian Evidence Act અથવા ભારતમાં અમલમાં રહેલા અન્ય કોઈ કાયદા હેઠળ કોઈ દસ્તાવેજની પ્રમાણિત નકલ પુરાવા તરીકે રજૂ કરવાની પરવાનગી આપવામાં આવી હોય, તો આવી પ્રમાણિત નકલ રજૂ કરી શકાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, રજિસ્ટ્રેશન કચેરીમાંથી મેળવવામાં આવેલી વેચાણ દસ્તાવેજની પ્રમાણિત નકલ.

ઘણા બધા દસ્તાવેજો અથવા હિસાબોની તપાસ જરૂરી હોય

જો મૂળ દસ્તાવેજોમાં અસંખ્ય હિસાબો, ખાતાવહી અથવા અન્ય દસ્તાવેજોનો સમાવેશ થતો હોય અને દરેક દસ્તાવેજને કોર્ટમાં તપાસવો વ્યવહારિક રીતે મુશ્કેલ હોય, તો સમગ્ર દસ્તાવેજોના સામાન્ય પરિણામને સાબિત કરવા માટે નિષ્ણાત વ્યક્તિની સાક્ષી રજૂ કરી શકાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ કંપનીના છેલ્લા દસ વર્ષના હજારો નાણાકીય વ્યવહારોની તપાસ કરવાની હોય, તો આ તમામ હિસાબોની તપાસ કરનાર નિષ્ણાત વ્યક્તિ સમગ્ર હિસાબોનું પરિણામ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરી શકે છે.

કલમ 65 નો મહત્ત્વનો ખુલાસો

કલમ 65 માં કયા સંજોગોમાં કયા પ્રકારનો ગૌણ પુરાવો સ્વીકાર્ય છે તે અંગે પણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે.

મૂળ દસ્તાવેજ વિરોધી પક્ષ પાસે હોવા છતાં રજૂ ન કરવામાં આવે, મૂળ દસ્તાવેજ ખોવાઈ ગયો હોય અથવા તે ખસેડી શકાય તેમ ન હોય, તો કાયદાની શરતો મુજબ વિવિધ પ્રકારના ગૌણ પુરાવા રજૂ કરી શકાય છે.

પરંતુ જાહેર દસ્તાવેજ અથવા જે દસ્તાવેજ માટે કાયદા હેઠળ પ્રમાણિત નકલ રજૂ કરવાની જોગવાઈ હોય, તેવા કિસ્સામાં માત્ર પ્રમાણિત નકલ જ સ્વીકાર્ય બને છે.

ઘણા બધા હિસાબો અથવા દસ્તાવેજોનો સામાન્ય હિસાબી પરિણામ સાબિત કરવાનું હોય, ત્યારે તેની તપાસ કરનાર અને તેમાં નિપુણતા ધરાવતી વ્યક્તિની સાક્ષી આપી શકાય છે.

BSA, 2023 ની કલમ 60 માં પણ આ જ પ્રકારની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

Indian Evidence Act અને BSA વચ્ચેની સરખામણી

AIBE પરીક્ષામાં જૂના Indian Evidence Act અને નવા Bharatiya Sakshya Adhiniyam વચ્ચેની કલમોની સરખામણી પૂછવામાં આવી શકે છે. તેથી નીચેની સરખામણી ખાસ યાદ રાખવી.

Indian Evidence Act, 1872 અને Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023

વિષય	Evidence Act	BSA
Primary Evidence	કલમ 62	કલમ 57
Secondary Evidence	કલમ 63	કલમ 58
Proof by Primary Evidence	કલમ 64	કલમ 59
Cases for Secondary Evidence	કલમ 65	કલમ 60

નોંધનીય છે કે BSA, 2023 માં દસ્તાવેજોની સામગ્રી સાબિત કરવા અંગે કલમ 56 પણ છે. આ કલમ મુજબ દસ્તાવેજની સામગ્રી પ્રાથમિક અથવા ગૌણ પુરાવાથી સાબિત કરી શકાય છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવા અને ગૌણ પુરાવા વચ્ચેનો સંબંધ

આધુનિક સમયમાં દસ્તાવેજી પુરાવા માત્ર કાગળ સુધી મર્યાદિત નથી. ઈ-મેઇલ, WhatsApp મેસેજ, CCTV ફૂટેજ, મોબાઇલ રેકોર્ડિંગ, કમ્પ્યુટર ફાઇલ અને અન્ય ડિજિટલ રેકોર્ડ પણ કોર્ટમાં પુરાવા તરીકે રજૂ થઈ શકે છે.

જૂના Indian Evidence Act માં ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા માટે કલમ 65A અને 65B ખાસ મહત્ત્વ ધરાવતી હતી.

નવા Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 માં ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ પુરાવા માટે અલગ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.

BSA ની કલમ 61 ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડને માત્ર ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં હોવાના કારણે પુરાવા તરીકે નકારવામાં ન આવે તે અંગે જોગવાઈ કરે છે.

કલમ 62 ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડ સંબંધિત પુરાવા માટે વિશેષ જોગવાઈ કરે છે.

કલમ 63 ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા (Admissibility of Electronic Records) અંગે જોગવાઈ કરે છે. તેમાં નિર્ધારિત શરતો અને પ્રમાણપત્ર સંબંધિત આવશ્યકતાઓનું પાલન મહત્ત્વનું છે.

ખાસ ધ્યાન રાખવું કે BSA ની કલમ 57 માં યોગ્ય કસ્ટડીમાંથી રજૂ કરવામાં આવેલા ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડને લગતી જોગવાઈ પણ છે. જોકે, વિવાદ ઊભો થાય તો તેની ખરાઈ અને લાગુ પડતી અન્ય કાનૂની શરતો પણ તપાસવી જરૂરી છે.

AIBE – Evidence Act – Primary and Secondary Evidence – AIBE પરીક્ષા માટે મહત્ત્વના મુદ્દા

પ્રાથમિક પુરાવાની વ્યાખ્યા Indian Evidence Act ની કલમ 62 માં આપવામાં આવી છે.

ગૌણ પુરાવાના પ્રકારો Indian Evidence Act ની કલમ 63 માં દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

દસ્તાવેજો સામાન્ય રીતે પ્રાથમિક પુરાવાથી જ સાબિત કરવા જોઈએ. આ જોગવાઈ કલમ 64 માં છે.

મૂળ દસ્તાવેજ ઉપલબ્ધ ન હોય તેવા નિર્ધારિત સંજોગોમાં ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે. આ જોગવાઈ કલમ 65 માં છે.

BSA માં પ્રાથમિક પુરાવા માટે કલમ 57, ગૌણ પુરાવા માટે કલમ 58, પ્રાથમિક પુરાવા દ્વારા દસ્તાવેજ સાબિત કરવા માટે કલમ 59 અને ગૌણ પુરાવા રજૂ કરવાના સંજોગો માટે કલમ 60 છે.

BSA ની કલમ 61 થી 63 ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ રેકોર્ડ સંબંધિત જોગવાઈઓ ધરાવે છે.

BSA, 2023 તારીખ 1 જુલાઈ, 2024 થી અમલમાં આવ્યો છે. India Code+2

પ્રાથમિક પુરાવો અને ગૌણ પુરાવો એ દસ્તાવેજી પુરાવાના બે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ છે. કોર્ટમાં દસ્તાવેજ રજૂ કરતી વખતે મૂળ દસ્તાવેજને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે, પરંતુ દરેક પરિસ્થિતિમાં મૂળ દસ્તાવેજ રજૂ કરવો શક્ય હોતો નથી. તેથી કાયદાએ ચોક્કસ સંજોગોમાં ગૌણ પુરાવા સ્વીકારવાની જોગવાઈ કરી છે.

AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ખાસ કરીને કલમ 62, 63, 64 અને 65 તથા BSA ની કલમ 57, 58, 59 અને 60 વચ્ચેનો તફાવત સારી રીતે સમજવો જોઈએ. આ વિષયમાંથી વ્યાખ્યા, ઉદાહરણો અને કલમોની સરખામણી આધારિત પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.

AIBE – Evidence Act – section 62 to 65 – પ્રાથમિક અને ગૌણ પુરાવા – Primary and Secondary Evidence – MCQ

AIBE – Evidence Act – Primary and Secondary Evidence

પ્રશ્ન 1. Indian Evidence Act, 1872 ની કઈ કલમમાં પ્રાથમિક પુરાવાની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે?

(A) કલમ 60

(B) કલમ 61

(C) કલમ 62

(D) કલમ 63

સાચો જવાબ: (C) કલમ 62

સમજૂતી: Indian Evidence Act ની કલમ 62 મુજબ પ્રાથમિક પુરાવો એટલે દસ્તાવેજ પોતે કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે તે. સામાન્ય રીતે મૂળ દસ્તાવેજને પ્રાથમિક પુરાવો કહેવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 2. Indian Evidence Act ની કઈ કલમમાં ગૌણ પુરાવાના પ્રકારો દર્શાવવામાં આવ્યા છે?

(A) કલમ 61

(B) કલમ 62

(C) કલમ 63

(D) કલમ 64

સાચો જવાબ: (C) કલમ 63

સમજૂતી: કલમ 63 માં ગૌણ પુરાવાના વિવિધ પ્રકારો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. તેમાં પ્રમાણિત નકલ, યાંત્રિક પ્રક્રિયાથી તૈયાર કરેલી નકલ અને દસ્તાવેજની સામગ્રી અંગે જાણકારી ધરાવતી વ્યક્તિની મૌખિક સાક્ષીનો સમાવેશ થાય છે.

પ્રશ્ન 3. દસ્તાવેજની સામગ્રી સામાન્ય રીતે કયા પ્રકારના પુરાવાથી સાબિત કરવી જોઈએ?

(A) મૌખિક પુરાવાથી

(B) ગૌણ પુરાવાથી

(C) પ્રાથમિક પુરાવાથી

(D) પરિસ્થિતિજન્ય પુરાવાથી

સાચો જવાબ: (C) પ્રાથમિક પુરાવાથી

સમજૂતી: કલમ 64 મુજબ દસ્તાવેજોની સામગ્રી પ્રાથમિક પુરાવાથી સાબિત કરવી જોઈએ. જોકે, કલમ 65 માં દર્શાવેલા સંજોગોમાં ગૌણ પુરાવો પણ રજૂ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 4. કોઈ દસ્તાવેજની મૂળ નકલ કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે તો તેને શું કહેવાય?

(A) ગૌણ પુરાવો

(B) પ્રાથમિક પુરાવો

(C) મૌખિક પુરાવો

(D) પરિસ્થિતિજન્ય પુરાવો

સાચો જવાબ: (B) પ્રાથમિક પુરાવો

સમજૂતી: મૂળ દસ્તાવેજ પોતે કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે ત્યારે તે પ્રાથમિક પુરાવો ગણાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, મૂળ વેચાણ દસ્તાવેજ અથવા મૂળ કરારનામું.

પ્રશ્ન 5. નીચેના પૈકી કયું ગૌણ પુરાવાનું ઉદાહરણ છે?

(A) મૂળ વેચાણ દસ્તાવેજ

(B) મૂળ વસિયતનામું

(C) દસ્તાવેજની પ્રમાણિત નકલ

(D) મૂળ કરારનામું

સાચો જવાબ: (C) દસ્તાવેજની પ્રમાણિત નકલ

સમજૂતી: દસ્તાવેજની પ્રમાણિત નકલ ગૌણ પુરાવાનો એક પ્રકાર છે. જોકે, તે કાયદા મુજબ સ્વીકાર્ય હોય તે જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 6. જો મૂળ દસ્તાવેજ વિરોધી પક્ષના કબજામાં હોય અને નોટિસ આપવા છતાં તે રજૂ ન કરે, તો શું કરી શકાય?

(A) કેસ આપોઆપ રદ થઈ જાય

(B) ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય

(C) માત્ર મૌખિક દલીલ કરી શકાય

(D) કોઈ પુરાવો રજૂ કરી શકાય નહીં

સાચો જવાબ: (B) ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય

સમજૂતી: કલમ 65(a) મુજબ, મૂળ દસ્તાવેજ વિરોધી પક્ષના કબજામાં હોય અને કાયદા મુજબ નોટિસ આપવા છતાં તે રજૂ ન કરે, તો ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 7. મૂળ દસ્તાવેજ ખોવાઈ ગયો હોય અથવા નાશ પામ્યો હોય તો કઈ કલમ હેઠળ ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે?

(A) કલમ 62

(B) કલમ 63

(C) કલમ 64

(D) કલમ 65

સાચો જવાબ: (D) કલમ 65

સમજૂતી: કલમ 65(c) મુજબ, મૂળ દસ્તાવેજ ખોવાઈ ગયો હોય અથવા નાશ પામ્યો હોય અને તે રજૂ ન કરી શકવા પાછળ રજૂ કરનારની બેદરકારી ન હોય, તો ગૌણ પુરાવો આપી શકાય છે.

પ્રશ્ન 8. જાહેર દસ્તાવેજ (Public Document) ના કિસ્સામાં સામાન્ય રીતે કયા પ્રકારનો ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે?

(A) કોઈપણ વ્યક્તિની મૌખિક સાક્ષી

(B) પ્રમાણિત નકલ

(C) માત્ર ફોટોગ્રાફ

(D) માત્ર ખાનગી નકલ

સાચો જવાબ: (B) પ્રમાણિત નકલ

સમજૂતી: કલમ 65(e) મુજબ જાહેર દસ્તાવેજના કિસ્સામાં તેની પ્રમાણિત નકલ રજૂ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 9. મૂળ દસ્તાવેજ સરળતાથી ખસેડી શકાય તેમ ન હોય તો શું રજૂ કરી શકાય છે?

(A) ગૌણ પુરાવો

(B) માત્ર મૌખિક પુરાવો

(C) કોઈ પુરાવો નહીં

(D) માત્ર પોલીસ રિપોર્ટ

સાચો જવાબ: (A) ગૌણ પુરાવો

સમજૂતી: કલમ 65(d) મુજબ, મૂળ દસ્તાવેજ સરળતાથી ખસેડી શકાય તેમ ન હોય ત્યારે ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 10. Indian Evidence Act ની કલમ 65 મુજબ મૂળ દસ્તાવેજના અસ્તિત્વ અથવા સામગ્રી અંગે લેખિત સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હોય તો શું કરી શકાય?

(A) ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય

(B) દસ્તાવેજ અમાન્ય બને

(C) માત્ર મૂળ દસ્તાવેજ જ રજૂ કરવો પડે

(D) કોઈ પુરાવો સ્વીકાર્ય નથી

સાચો જવાબ: (A) ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય

સમજૂતી: કલમ 65(b) મુજબ, જે વ્યક્તિની સામે દસ્તાવેજ સાબિત કરવાનો હોય તેણે અથવા તેના હિતના પ્રતિનિધિએ દસ્તાવેજના અસ્તિત્વ, સ્થિતિ અથવા સામગ્રીનો લેખિત સ્વીકાર કર્યો હોય તો ગૌણ પુરાવો રજૂ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 11. Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 માં પ્રાથમિક પુરાવાની જોગવાઈ કઈ કલમમાં છે?

(A) કલમ 56

(B) કલમ 57

(C) કલમ 58

(D) કલમ 59

સાચો જવાબ: (B) કલમ 57

સમજૂતી: BSA, 2023 ની કલમ 57 માં પ્રાથમિક પુરાવા અંગે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 12. BSA, 2023 માં ગૌણ પુરાવાની જોગવાઈ કઈ કલમમાં કરવામાં આવી છે?

(A) કલમ 57

(B) કલમ 58

(C) કલમ 59

(D) કલમ 60

સાચો જવાબ: (B) કલમ 58

સમજૂતી: BSA ની કલમ 58 માં ગૌણ પુરાવાની વ્યાખ્યા અને તેના વિવિધ પ્રકારોનો સમાવેશ થાય છે.

પ્રશ્ન 13. BSA, 2023 ની કઈ કલમ દસ્તાવેજો પ્રાથમિક પુરાવાથી સાબિત કરવા અંગે જોગવાઈ કરે છે?

(A) કલમ 57

(B) કલમ 58

(C) કલમ 59

(D) કલમ 60

સાચો જવાબ: (C) કલમ 59

સમજૂતી: BSA ની કલમ 59 મુજબ, કાયદામાં દર્શાવેલા અપવાદો સિવાય દસ્તાવેજોની સામગ્રી પ્રાથમિક પુરાવાથી સાબિત કરવી જોઈએ.

પ્રશ્ન 14. BSA, 2023 ની કઈ કલમમાં ગૌણ પુરાવો કયા સંજોગોમાં આપી શકાય તેની જોગવાઈ છે?

(A) કલમ 57

(B) કલમ 58

(C) કલમ 59

(D) કલમ 60

સાચો જવાબ: (D) કલમ 60

સમજૂતી: BSA ની કલમ 60 માં એવા સંજોગો દર્શાવવામાં આવ્યા છે જેમાં મૂળ દસ્તાવેજ રજૂ કર્યા વગર ગૌણ પુરાવો આપી શકાય છે.

પ્રશ્ન 15. Indian Evidence Act ની કલમ 62 થી 65 મુજબ મૂળ દસ્તાવેજના બદલે માત્ર ફોટોકોપી રજૂ કરવામાં આવે તો તે ક્યારે સ્વીકાર્ય બની શકે?

(A) દરેક કિસ્સામાં

(B) માત્ર દસ્તાવેજ ખાનગી હોય ત્યારે

(C) કલમ 65 હેઠળની લાગુ પડતી શરતો પૂર્ણ થાય ત્યારે

(D) માત્ર સાક્ષી હાજર હોય ત્યારે

સાચો જવાબ: (C) કલમ 65 હેઠળની લાગુ પડતી શરતો પૂર્ણ થાય ત્યારે

સમજૂતી: માત્ર ફોટોકોપી રજૂ કરવાથી તે આપોઆપ પુરાવા તરીકે સ્વીકાર્ય બનતી નથી. મૂળ દસ્તાવેજ રજૂ ન કરી શકવાના કાયદેસર કારણો સાબિત કરવા જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 16. કોઈ કંપનીના હજારો હિસાબી દસ્તાવેજોનો સામાન્ય હિસાબી પરિણામ સાબિત કરવાનું હોય તો શું કરી શકાય?

(A) દરેક દસ્તાવેજની મૌખિક ચર્ચા કરવી

(B) હિસાબોની તપાસ કરનાર નિષ્ણાત વ્યક્તિની સાક્ષી રજૂ કરવી

(C) કોઈ પુરાવો રજૂ ન કરવો

(D) માત્ર કંપનીના માલિકનું નિવેદન આપવું

સાચો જવાબ: (B) હિસાબોની તપાસ કરનાર નિષ્ણાત વ્યક્તિની સાક્ષી રજૂ કરવી

સમજૂતી: કલમ 65(g) મુજબ, અસંખ્ય દસ્તાવેજો અથવા હિસાબોની તપાસ વ્યવહારિક રીતે મુશ્કેલ હોય ત્યારે નિપુણ વ્યક્તિ દ્વારા સમગ્ર હિસાબનું પરિણામ સાબિત કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 17. Indian Evidence Act માં ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા માટે મુખ્યત્વે કઈ કલમો સંબંધિત છે?

(A) કલમ 45 અને 46

(B) કલમ 62 અને 63

(C) કલમ 65A અને 65B

(D) કલમ 74 અને 75

સાચો જવાબ: (C) કલમ 65A અને 65B

સમજૂતી: જૂના Indian Evidence Act માં ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડના પુરાવા અને તેની સ્વીકાર્યતા અંગે કલમ 65A અને 65B મહત્વપૂર્ણ હતી.

પ્રશ્ન 18. BSA, 2023 ની કઈ કલમ ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા અંગે જોગવાઈ કરે છે?

(A) કલમ 57

(B) કલમ 60

(C) કલમ 62

(D) કલમ 63

સાચો જવાબ: (D) કલમ 63

સમજૂતી: BSA ની કલમ 63 ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા અને તેને રજૂ કરવા માટે જરૂરી શરતો તથા પ્રમાણપત્ર સંબંધિત જોગવાઈઓ ધરાવે છે.

પ્રશ્ન 19. જો મૂળ દસ્તાવેજ કોઈ સરકારી કચેરીમાં રહેલો જાહેર દસ્તાવેજ હોય, તો સામાન્ય રીતે કઈ નકલ રજૂ કરી શકાય?

(A) સાદી ફોટોકોપી

(B) પ્રમાણિત નકલ

(C) કોઈપણ વ્યક્તિએ તૈયાર કરેલી નકલ

(D) માત્ર મૌખિક નિવેદન

સાચો જવાબ: (B) પ્રમાણિત નકલ

સમજૂતી: જાહેર દસ્તાવેજના કિસ્સામાં કલમ 65(e) મુજબ પ્રમાણિત નકલ રજૂ કરી શકાય છે. આવી નકલ કાયદા મુજબ મેળવેલી હોવી જોઈએ.

પ્રશ્ન 20. નીચેના પૈકી કયું નિવેદન પ્રાથમિક અને ગૌણ પુરાવા અંગે સાચું છે?

(A) ગૌણ પુરાવો હંમેશાં પ્રાથમિક પુરાવા કરતાં વધુ મહત્ત્વનો છે.

(B) દરેક કેસમાં ફોટોકોપી સ્વીકારવી ફરજિયાત છે.

(C) સામાન્ય નિયમ મુજબ પ્રાથમિક પુરાવો રજૂ કરવો જોઈએ, પરંતુ કાયદામાં દર્શાવેલા સંજોગોમાં ગૌણ પુરાવો સ્વીકારી શકાય છે.

(D) મૂળ દસ્તાવેજ ક્યારેય રજૂ કરવાની જરૂર નથી.

સાચો જવાબ: (C) સામાન્ય નિયમ મુજબ પ્રાથમિક પુરાવો રજૂ કરવો જોઈએ, પરંતુ કાયદામાં દર્શાવેલા સંજોગોમાં ગૌણ પુરાવો સ્વીકારી શકાય છે.

સમજૂતી: Indian Evidence Act ની કલમ 64 અને BSA ની કલમ 59 આ સામાન્ય નિયમ દર્શાવે છે, જ્યારે જૂના કાયદાની કલમ 65 અને નવા કાયદાની કલમ 60 ગૌણ પુરાવો રજૂ કરવાના સંજોગો દર્શાવે છે.

AIBE પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખો

Indian Evidence Act ની કલમ 62 થી 65 અને BSA ની કલમ 57 થી 60 વચ્ચેનો સંબંધ સારી રીતે યાદ રાખવો. ખાસ કરીને પ્રાથમિક પુરાવા, ગૌણ પુરાવા, પ્રમાણિત નકલ અને મૂળ દસ્તાવેજ ઉપલબ્ધ ન હોય તેવા સંજોગો અંગેના પ્રશ્નો પરીક્ષામાં ઉપયોગી છે.