સુપ્રીમ કોર્ટના 31 ઓગસ્ટ 2026ના ચુકાદાના આધારે આ લેખ U R VAKIL AI ની મદદ થી તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. ચુકાદામાં નક્કી કરાયેલા કાનૂની સિદ્ધાંતોને સરળ ગુજરાતી ભાષામાં રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.ગેરકાયદેસર હેતુ માટે થયેલા કરાર પર કોર્ટ રાહત આપી શકે નહીં: સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો.
બંને પક્ષો ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિમાં હોય તો એકબીજાની સામે કોર્ટમાં જઈ શકે નહીં .
સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ કરારનો હેતુ અથવા તેના બદલામાં આપવામાં આવનાર consideration કાયદા વિરુદ્ધ, અનૈતિક, જાહેર નીતિની વિરુદ્ધ અથવા છેતરપિંડીપૂર્ણ હોય, તો આવા કરારને કાયદેસર માન્યતા આપી શકાય નહીં. આવા સંજોગોમાં પક્ષકારો કોર્ટ પાસેથી રાહત મેળવી શકતા નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ અહસાનુદ્દીન અમાનુલ્લાહ અને જસ્ટિસ મનમોહનની બેન્ચે Poosa Sri Krishna & Ors. v. Gattu Kishan Rao & Anr. કેસમાં આ મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત પુનઃસ્થાપિત કર્યો હતો. આ કેસમાં કોર્ટ સમક્ષ Order VII Rule 11(d), CPC હેઠળ plaint reject કરવાની અરજીનો પ્રશ્ન હતો.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
આ કેસમાં મૂળ દાવો પૈસાની વસૂલાત સાથે સંબંધિત હતો. દાવા મુજબ વિવિધ બેંકો પાસેથી લોન મેળવવા માટે જરૂરી પ્રક્રિયા અને અન્ય ખર્ચ માટે appellantsને મોટી રકમ આપવામાં આવી હતી.
અપીલકર્તાઓની દલીલ હતી કે plaintમાં જ એવી બાબતોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો જે દર્શાવે છે કે રકમનો એક ભાગ બેંક અધિકારીઓને તેમની વ્યક્તિગત ક્ષમતામાં આપવાનો હતો. એટલે કે, બેંકમાંથી લોન મંજૂર કરાવવા માટે ગેરકાયદેસર રીતે નાણાં આપવાનો હેતુ હતો. વધુમાં, નોટબંધી બાદ demonetized notes એકત્રિત કરીને exchange માટે આપવામાં આવ્યા હોવાનો પણ plaintમાં ઉલ્લેખ હતો.
પ્રતિવાદીઓ તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે રકમ લોન સંબંધિત processing અને formalities માટે હતી અને તેને બેંક અધિકારીઓની ગેરકાયદેસર માંગ સંતોષવા માટેની રકમ તરીકે ગણાવી શકાય નહીં. તેમણે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે જો વ્યવહારનો હેતુ શરૂઆતમાં ગેરકાયદેસર રહ્યો હોય પરંતુ તે પૂર્ણ થયો ન હોય, તો કેટલીક પરિસ્થિતિમાં ચૂકવેલી રકમની વસૂલાત માટે કાયદેસર ઉપાય ઉપલબ્ધ હોઈ શકે છે. આ માટે Sita Ram v. Radha Bai કેસનો આધાર લેવામાં આવ્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટનું મહત્વપૂર્ણ નિરીક્ષણ : ગેરકાયદેસર હેતુ માટે થયેલા કરાર પર કોર્ટ રાહત આપી શકે નહીં.
સુપ્રીમ કોર્ટે plaintમાં કરવામાં આવેલા આક્ષેપોને ધ્યાનમાં લેતા જણાવ્યું કે પક્ષકારો વચ્ચેના Memorandum of Understandingનો consideration અથવા object કાયદા દ્વારા પ્રતિબંધિત હતો, અનૈતિક હતો, public policyની વિરુદ્ધ હતો, કાયદાની જોગવાઈઓને નિષ્ફળ બનાવતો હતો અને fraudulent હતો.
આ કારણે સંબંધિત agreement Indian Contract Act, 1872ની Section 23ના ઉલ્લંઘનને કારણે void હતો.
કોર્ટએ ખાસ કરીને બે બાબતો પર ભાર મૂક્યો.
પ્રથમ, રકમ બેંક અધિકારીઓની વ્યક્તિગત માંગ સંતોષવા માટે આપવાની હતી.
બીજું, નોટબંધી બાદ demonetized notes મેળવીને considerationના બદલામાં exchange માટે આપવામાં આવ્યા હતા, જે કાયદેસર રીતે માન્ય ન હતું.
“In Pari Delicto” સિદ્ધાંત શું છે?
આ ચુકાદાનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું “in pari delicto”નો સિદ્ધાંત છે.
“In pari delicto”નો સામાન્ય અર્થ એવો થાય છે કે જ્યારે વિવાદમાં બંને પક્ષો સમાન પ્રકારની ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિમાં સંકળાયેલા હોય, ત્યારે કોઈ એક પક્ષ પોતાના ગેરકાયદેસર વર્તનમાંથી લાભ મેળવવા માટે કોર્ટની મદદ લઈ શકતો નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટે Black’s Law Dictionaryની વ્યાખ્યાનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું કે wrongdoing માં ભાગ લેનાર plaintiff પોતાના wrongdoingમાંથી થયેલા નુકસાન માટે damages recover કરી શકતો નથી. કોર્ટએ વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે જ્યારે વિવાદના બંને પક્ષો સમાન દોષ અથવા guilt ધરાવતા હોય ત્યારે સામાન્ય રીતે કોઈપણ પક્ષને કોર્ટ તરફથી રાહત મળતી નથી.
કોર્ટ ગેરકાયદેસર વ્યવહારને અમલમાં મૂકવા મદદ નહીં કરે
સુપ્રીમ કોર્ટે G. Pankajakshi Amma v. Mathai Mathew કેસનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે જો વ્યવહાર unaccounted અને illegal હોય, તો કોર્ટ આવા ગેરકાયદેસર વ્યવહારના પક્ષકારને મદદ કરી શકતી નથી. ગેરકાયદેસર વ્યવહારમાં થયેલું નુકસાન જ્યાં થયું હોય ત્યાં જ રહેવું જોઈએ અને કોર્ટ તેના આધારે decree આપી શકતી નથી.
Sita Ram કેસનો આધાર કેમ સ્વીકારાયો નહીં?
પ્રતિવાદીઓએ Sita Ram v. Radha Bai કેસમાં દર્શાવાયેલા કેટલાક exceptionsનો આધાર લીધો હતો. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે તે ચુકાદાના facts હાલના કેસથી અલગ છે અને તેમાં દર્શાવાયેલા exceptionsનો લાભ આ કેસમાં પ્રતિવાદીઓને મળતો નથી.
કોર્ટએ નોંધ્યું કે મૂળ plaintiffએ પોતાની તરફની કામગીરી પૂર્ણ કરીને પૈસા આપી દીધા હતા, જ્યારે appellantsએ લોન મેળવવાની પોતાની તરફની કામગીરી પૂર્ણ કરી નહોતી. વધુમાં, plaintમાં demonetized notes મેળવવાનો ચોક્કસ ઉલ્લેખ પણ હતો. એટલે ગેરકાયદેસર હેતુ માત્ર કલ્પિત કે અધૂરો મુદ્દો નહોતો.
સુપ્રીમ કોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય : ગેરકાયદેસર હેતુ માટે થયેલા કરાર પર કોર્ટ રાહત આપી શકે નહીં.
આ તમામ કારણોને આધારે સુપ્રીમ કોર્ટે appeal મંજૂર કરી હતી.
કોર્ટે Order VII Rule 11 હેઠળની અરજી મંજૂર કરી અને Telanganaના Peddapalli Districtના Godavarikhani ખાતે Additional District Judge સમક્ષ pending O.S. No.18 of 2018 suitને reject કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
ચુકાદાનો કાનૂની સાર : ગેરકાયદેસર હેતુ માટે થયેલા કરાર પર કોર્ટ રાહત આપી શકે નહીં.
આ ચુકાદામાંથી એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ થાય છે કે કોર્ટનો ઉપયોગ ગેરકાયદેસર કરાર અથવા ગેરકાયદેસર વ્યવહારને અમલમાં મૂકવા માટે કરી શકાય નહીં.
જો plaint ને વાંચવાથી જ એવું સ્પષ્ટ થાય કે દાવાનો આધાર કાયદા વિરુદ્ધના હેતુ, ગેરકાયદેસર consideration અથવા fraudulent transaction પર છે, તો CPCના Order VII Rule 11(d) હેઠળ plaint reject થઈ શકે છે.
ખાસ કરીને Indian Contract Act, 1872ની Section 23 હેઠળ જે agreement નો object અથવા consideration forbidden by law, fraudulent, immoral અથવા public policyની વિરુદ્ધ હોય તે void થઈ શકે છે.
આ ચુકાદો એ બાબતનો પણ મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપે છે કે કોઈ વ્યક્તિ ગેરકાયદેસર વ્યવહારમાં સ્વેચ્છાએ ભાગ લઈને પછી તે જ વ્યવહારના આધારે કોર્ટ પાસે રાહત માગી શકતી નથી. “In pari delicto”નો સિદ્ધાંત આવા દાવાઓ સામે મહત્વપૂર્ણ કાનૂની અવરોધ બની શકે છે.
કેસનું નામ: Poosa Sri Krishna & Ors. v. Gattu Kishan Rao & Anr.
કોર્ટ: Supreme Court of India
ચુકાદાની તારીખ: 31 ઓગસ્ટ 2026
બેન્ચ: Justice Ahsanuddin Amanullah અને Justice Manmohan
મુખ્ય કાનૂની જોગવાઈ: Section 23, Indian Contract Act, 1872 અને Order VII Rule 11(d), Code of Civil Procedure, 1908.
ચુકાદાનો મુખ્ય સિદ્ધાંત: ગેરકાયદેસર, fraudulent અથવા public policyની વિરુદ્ધના હેતુ પર આધારિત કરાર માટે કોર્ટ સામાન્ય રીતે કાનૂની રાહત આપશે નહીં અને in pari delictoનો સિદ્ધાંત લાગુ પડી શકે છે.
