AIBE – બંધારણીય કાયદો – આર્ટિકલ 76 – એટર્ની જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા

આર્ટિકલ 76 AIBE પરીક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. નીચે ભારતના મહાન્યાયવાદી (Attorney General of India) ની નિમણૂક, લાયકાત, ફરજો, અધિકારો અને બંધારણીય જોગવાઈઓની સરળ ગુજરાતી ભાષામાં સમજણ આપવામાં આવી છે. ભારતીય બંધારણના આર્ટિકલ 76માં ભારતના મહાન્યાયવાદી વિશે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. મહાન્યાયવાદી ભારત સરકારના સર્વોચ્ચ કાનૂની સલાહકાર છે. તેઓ કેન્દ્ર સરકારને કાનૂની બાબતોમાં સલાહ આપે છે અને જરૂરી હોય ત્યારે અદાલતોમાં કેન્દ્ર સરકારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

Click the Language Button below to read in your language.

AIBE પરીક્ષામાં આર્ટિકલ 76 સાથે મહાન્યાયવાદી એટલે કે એટર્ની જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા ની નિમણૂક, લાયકાત, ફરજો અને સંસદમાં તેમના અધિકારો અંગે પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.

1. ભારતના મહાન્યાયવાદીની નિમણૂક કોણ કરે છે?

આર્ટિકલ 76(1) મુજબ ભારતના રાષ્ટ્રપતિ મહાન્યાયવાદીની નિમણૂક કરે છે.

મહાન્યાયવાદીનું મુખ્ય કાર્ય ભારત સરકારને કાનૂની સલાહ આપવાનું અને રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા સોંપવામાં આવતી કાનૂની ફરજો બજાવવાનું છે. તેઓ બંધારણ અને અન્ય લાગુ કાયદાઓ હેઠળ તેમને સોંપવામાં આવેલી જવાબદારીઓ પણ નિભાવે છે.

2. મહાન્યાયવાદી બનવા માટેની લાયકાત

આર્ટિકલ 76(1) મુજબ મહાન્યાયવાદી એવી વ્યક્તિ હોવી જોઈએ કે જે સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશ તરીકે નિમણૂક પામવા માટે લાયક હોય.

આર્ટિકલ 124(3) મુજબ સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશ બનવા માટે વ્યક્તિ નીચેની લાયકાતોમાંથી કોઈ એક ધરાવતી હોવી જોઈએ.

વ્યક્તિ ભારતની નાગરિક હોવી જોઈએ.

તે ઓછામાં ઓછા પાંચ વર્ષ સુધી કોઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં ન્યાયાધીશ રહી હોય; અથવા ઓછામાં ઓછા દસ વર્ષ સુધી કોઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં વકીલ રહી હોય; અથવા રાષ્ટ્રપતિના અભિપ્રાય મુજબ તે પ્રતિષ્ઠિત કાનૂનવિદ્ હોય.

આથી, મહાન્યાયવાદી માટે બંધારણમાં દર્શાવેલી સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશની લાયકાત લાગુ પડે છે.

3. મહાન્યાયવાદીની મુખ્ય ફરજો

મહાન્યાયવાદી ભારત સરકારના કાનૂની સલાહકાર તરીકે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

તેઓ ભારત સરકારને કાનૂની પ્રશ્નો અંગે સલાહ આપે છે. રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા તેમને સોંપવામાં આવેલી કાનૂની ફરજો બજાવે છે. બંધારણ અથવા અન્ય કાયદા હેઠળ સોંપવામાં આવેલી જવાબદારીઓનું પાલન કરે છે. જરૂરિયાત મુજબ સર્વોચ્ચ અદાલત અને અન્ય અદાલતોમાં ભારત સરકાર વતી હાજર રહે છે.

મહાન્યાયવાદીનું પદ સરકારને કાનૂની માર્ગદર્શન આપવા માટેનું છે. તેઓ સરકારના દરેક નિર્ણયને આપમેળે કાયદેસર જાહેર કરતા નથી; તેમની ભૂમિકા કાનૂની સલાહ અને નિર્ધારિત ફરજો બજાવવાની છે.

4. મહાન્યાયવાદીનો કાર્યકાળ અને પદ પરથી દૂર કરવાની સત્તા

આર્ટિકલ 76માં મહાન્યાયવાદી માટે કોઈ નિશ્ચિત કાર્યકાળ નક્કી કરવામાં આવ્યો નથી.

બંધારણ મુજબ મહાન્યાયવાદી રાષ્ટ્રપતિના પ્રસાદપર્યંત પદ પર રહે છે. એટલે કે, તેમના પદનો અંત રાષ્ટ્રપતિના પ્રસાદ સાથે જોડાયેલો છે.

મહાન્યાયવાદીનું વેતન અને ભથ્થાં રાષ્ટ્રપતિ નક્કી કરે છે.

AIBE પરીક્ષામાં ખાસ યાદ રાખવું કે મહાન્યાયવાદી માટે પાંચ વર્ષનો નિશ્ચિત કાર્યકાળ બંધારણમાં આપવામાં આવ્યો નથી.

5. સંસદમાં મહાન્યાયવાદીના અધિકારો

આર્ટિકલ 88 મહાન્યાયવાદીના સંસદીય અધિકારો સાથે સંબંધિત છે.

મહાન્યાયવાદીને સંસદનાં બંને ગૃહોની કાર્યવાહી અને તેમની સંયુક્ત બેઠકમાં હાજર રહેવાનો તથા બોલવાનો અધિકાર છે. તેઓ સંસદની કોઈ સમિતિમાં પણ હાજર રહી શકે છે, જો તેમને તે સમિતિના સભ્ય તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હોય અથવા બંધારણીય જોગવાઈઓ મુજબ તેમને ભાગ લેવાનો અધિકાર હોય.

પરંતુ મહાન્યાયવાદીને માત્ર આ પદના આધારે સંસદમાં મતદાન કરવાનો અધિકાર મળતો નથી.

આ તફાવત AIBE માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે: મહાન્યાયવાદી સંસદમાં બોલી શકે છે, પરંતુ આર્ટિકલ 88 હેઠળ તેમને મતદાનનો અધિકાર નથી.

6. મહાન્યાયવાદી અને ભારતના નિયંત્રક તથા મહાલેખાપરીક્ષક વચ્ચેનો તફાવત

મહાન્યાયવાદી અને ભારતના નિયંત્રક તથા મહાલેખાપરીક્ષક બંને બંધારણીય પદો સાથે સંબંધિત છે, પરંતુ તેમની ફરજો અલગ છે.

મહાન્યાયવાદીનું પદ આર્ટિકલ 76 હેઠળ આવે છે અને તેઓ કેન્દ્ર સરકારના મુખ્ય કાનૂની સલાહકાર છે.

ભારતના નિયંત્રક તથા મહાલેખાપરીક્ષકનું પદ આર્ટિકલ 148 હેઠળ આવે છે. તેઓ સરકારની આવક અને ખર્ચના હિસાબોની તપાસ સાથે સંબંધિત ફરજો બજાવે છે.

તેથી, મહાન્યાયવાદી કાનૂની સલાહ આપે છે, જ્યારે નિયંત્રક તથા મહાલેખાપરીક્ષક સરકારી હિસાબોની તપાસ કરે છે.

7. મહાન્યાયવાદી અને સોલિસિટર જનરલ વચ્ચેનો તફાવત

મહાન્યાયવાદીનું પદ ભારતીય બંધારણના આર્ટિકલ 76માં સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

સોલિસિટર જનરલ કેન્દ્ર સરકારના મહત્વપૂર્ણ કાનૂની અધિકારી છે, પરંતુ તેમનું પદ આર્ટિકલ 76 હેઠળના મહાન્યાયવાદીના બંધારણીય પદ જેવું નથી.

મહાન્યાયવાદી ભારત સરકારના સર્વોચ્ચ કાનૂની સલાહકાર છે. સોલિસિટર જનરલ સામાન્ય રીતે સરકારી કાનૂની કામગીરીમાં મહાન્યાયવાદીને સહાય કરે છે.

8. AIBE પરીક્ષા માટે સંબંધિત બંધારણીય આર્ટિકલ

આર્ટિકલ 76 — ભારતના મહાન્યાયવાદી.

આર્ટિકલ 88 — મહાન્યાયવાદી અને મંત્રીઓના સંસદમાં હાજર રહેવા તથા બોલવાના અધિકારો.

આર્ટિકલ 124(3) — સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશ બનવાની લાયકાત; આ લાયકાત મહાન્યાયવાદીની લાયકાત નક્કી કરવા માટે પણ સંબંધિત છે.

આર્ટિકલ 148 — ભારતના નિયંત્રક તથા મહાલેખાપરીક્ષક.

નિષ્કર્ષ

ભારતના મહાન્યાયવાદી કેન્દ્ર સરકારના મુખ્ય કાનૂની સલાહકાર છે. તેમની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે છે અને તેઓ રાષ્ટ્રપતિના પ્રસાદપર્યંત પદ પર રહે છે. મહાન્યાયવાદીને સંસદમાં હાજર રહેવા અને બોલવાનો અધિકાર છે, પરંતુ આર્ટિકલ 88 હેઠળ મતદાનનો અધિકાર નથી.