CrPC કલમ 154: F I R – પ્રથમ માહિતી અહેવાલ અને BNSS કલમ 173

ભારતીય ફોજદારી ન્યાયપ્રણાલીમાં F I R એટલે કે First Information Report અત્યંત મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. કોઈ વ્યક્તિ સાથે ગુનો બને, કોઈ ગુનાની જાણ થાય અથવા કોઈ ગંભીર ગુનાની માહિતી પોલીસને મળે ત્યારે કાયદેસરની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં F I R ઘણી વખત પ્રથમ મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું બને છે.CrPC કલમ 154: F I R – પ્રથમ માહિતી અહેવાલ અને BNSS કલમ 173.

AIBE પરીક્ષામાં F I R સંબંધિત પ્રશ્નો વારંવાર મહત્ત્વના બની શકે છે. ખાસ કરીને જૂની ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા, 1973 (CrPC)ની કલમ 154 અને નવી ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 (BNSS)ની કલમ 173 વચ્ચેનો સંબંધ સમજવો જરૂરી છે.

આ લેખમાં F I R નો અર્થ, નોંધાવવાની પ્રક્રિયા, પોલીસની ફરજો, ઝીરો F I R, ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી ફરિયાદ અને પરીક્ષાલક્ષી મહત્ત્વના મુદ્દાઓ સરળ ગુજરાતીમાં સમજીએ.

1. F I R એટલે શું?

F I R નું પૂરું નામ First Information Report છે, જેને ગુજરાતીમાં પ્રથમ માહિતી અહેવાલ કહેવામાં આવે છે.

જ્યારે પોલીસને કોઈ સંજ્ઞેય ગુના (Cognizable Offence) અંગે સૌપ્રથમ માહિતી મળે છે અને તે માહિતી કાયદા મુજબ નોંધવામાં આવે છે, ત્યારે તેને F I R કહેવામાં આવે છે.

સંજ્ઞેય ગુનામાં પોલીસ કાયદાની જોગવાઈઓ અનુસાર વોરંટ વિના ધરપકડ કરી શકે છે અને સક્ષમ અદાલતની મંજૂરી વિના તપાસ શરૂ કરી શકે છે. જોકે, ધરપકડ કરવાની સત્તાનો અર્થ એ નથી કે દરેક કેસમાં ધરપકડ કરવી જ પડે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ પોલીસને જણાવે કે તેના ઘરમાં ચોરી થઈ છે અથવા કોઈ વ્યક્તિ પર હુમલો થયો છે, તો હકીકતો અને લાગુ પડતી કાનૂની જોગવાઈઓના આધારે પોલીસ F I R નોંધવાની કાર્યવાહી કરી શકે છે.

યાદ રાખો કે દરેક અરજી કે ફરિયાદ F I R હોતી નથી. F I Rની જોગવાઈ ખાસ કરીને સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી સાથે સંબંધિત છે.

2. CrPC કલમ 154ની મુખ્ય જોગવાઈઓ

CrPC, 1973ની કલમ 154 સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી પોલીસ દ્વારા નોંધવાની પ્રક્રિયા સમજાવે છે.

આ કલમ હેઠળ મુખ્યત્વે નીચેની જોગવાઈઓ હતી.

મૌખિક માહિતી આપવામાં આવે તો પોલીસ અધિકારીએ તેને લેખિતમાં ઉતારવી અને ફરિયાદીને વાંચી સંભળાવવી જરૂરી હતી.

લેખિતમાં તૈયાર કરેલી માહિતી પર માહિતી આપનાર વ્યક્તિની સહી લેવામાં આવતી હતી.

F I R ની નોંધ પોલીસ સ્ટેશનમાં નિર્ધારિત રજિસ્ટરમાં કરવાની રહેતી હતી.

F I Rની નકલ ફરિયાદીને તાત્કાલિક અને વિનામૂલ્યે આપવાની જોગવાઈ હતી.

જો પોલીસ અધિકારી F I R નોંધવાનો ઇનકાર કરે, તો ફરિયાદી સંબંધિત પોલીસ અધિક્ષક (Superintendent of Police) સમક્ષ લેખિતમાં ફરિયાદ કરી શકે છે.

આ જોગવાઈઓનો મુખ્ય હેતુ એ હતો કે સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી પોલીસ સુધી પહોંચે ત્યારે તેની નોંધ કાયદેસર રીતે થાય અને ફરિયાદીને ન્યાય મેળવવા માટેનું પ્રથમ પગલું ભરવામાં મુશ્કેલી ન પડે.

3. BNSS કલમ 173: F I R અંગેની નવી જોગવાઈ

ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023 એટલે કે BNSS, 1 જુલાઈ 2024થી અમલમાં આવી. નવી સંહિતામાં CrPC કલમ 154 ને અનુરૂપ જોગવાઈ BNSSની કલમ 173 માં આપવામાં આવી છે.

BNSS કલમ 173 માં F I R નોંધવાની પરંપરાગત પ્રક્રિયા સાથે કેટલીક મહત્ત્વપૂર્ણ નવી જોગવાઈઓ પણ સામેલ કરવામાં આવી છે.

BNSS કલમ 173(1): F I R નોંધવાની રીત

સંજ્ઞેય ગુના અંગેની માહિતી પોલીસ સ્ટેશનના ઇન્ચાર્જ અધિકારીને મૌખિક અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી આપી શકાય છે.

મૌખિક માહિતી મળે તો તેને લેખિતમાં નોંધવી અને ફરિયાદીને વાંચી સંભળાવવી જરૂરી છે. ત્યારબાદ માહિતી આપનાર વ્યક્તિની સહી લેવામાં આવે છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી માહિતી આપવામાં આવે તો તે માહિતી આપનાર વ્યક્તિએ ત્રણ દિવસની અંદર સહી કરવાની રહે છે, જેથી તેને કાયદેસર રીતે રેકોર્ડ પર લેવામાં આવે.

આ જોગવાઈ ડિજિટલ યુગમાં ફરિયાદ નોંધાવવાની પ્રક્રિયાને વધુ સરળ બનાવે છે.

BNSS કલમ 173(1): ઝીરો F I R (Zero F I R)

ઝીરો F I R એ F I R નોંધવાની એવી વ્યવસ્થા છે જેમાં ગુનો જે પોલીસ સ્ટેશનના વિસ્તારની બહાર બન્યો હોય, તેવા સંજોગોમાં પણ માહિતી પોલીસને આપી શકાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ અમદાવાદમાં રહે છે અને તેની સાથે સુરતમાં ગુનો બને છે. તે અમદાવાદના પોલીસ સ્ટેશનમાં પણ ગુનાની માહિતી આપી શકે છે. માત્ર ગુનો અન્ય વિસ્તારનો છે એટલા માટે માહિતી નોંધવાનો ઇનકાર કરી શકાય નહીં.

આવી F I R નોંધાયા પછી કાયદેસરની પ્રક્રિયા મુજબ સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશનને તપાસ માટે કેસ મોકલવામાં આવી શકે છે.

AIBE માટે ખાસ યાદ રાખવું: BNSS કલમ 173માં ગુનો કયા વિસ્તારમાં બન્યો છે તેનાથી સ્વતંત્ર રીતે માહિતી આપવાની જોગવાઈ છે.

BNSS કલમ 173(2): F I R ની મફત નકલ

આ જોગવાઈ મુજબ નોંધાયેલી F I R ની નકલ ફરિયાદી અથવા પીડિતને તાત્કાલિક અને વિનામૂલ્યે આપવાની રહે છે.

આથી ફરિયાદીને પોતાની ફરિયાદમાં શું નોંધાયું છે તેની જાણકારી મળે છે અને આગળની કાનૂની કાર્યવાહી માટે તે નકલ ઉપયોગી બને છે.

અહીં એક મહત્ત્વનો તફાવત છે: જૂની CrPC કલમ 154(2)માં ફરિયાદીને નકલ આપવાની જોગવાઈ હતી, જ્યારે BNSS કલમ 173(2)માં ફરિયાદી ઉપરાંત પીડિતનો પણ સ્પષ્ટ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

BNSS કલમ 173(3): પ્રાથમિક તપાસ (Preliminary Inquiry)

BNSSમાં ઉમેરાયેલી આ એક મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈ છે.

ત્રણ વર્ષ કે તેથી વધુ, પરંતુ સાત વર્ષથી ઓછા સમયની સજાપાત્રતા ધરાવતા સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી મળે ત્યારે પોલીસ સ્ટેશનનો ઇન્ચાર્જ અધિકારી ગુનાની પ્રકૃતિ અને ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને, ડેપ્યુટી સુપરિન્ટેન્ડન્ટ ઑફ પોલીસ (DSP) અથવા તેનાથી ઉપરના દરજ્જાના અધિકારીની પૂર્વમંજૂરીથી બેમાંથી એક માર્ગ અપનાવી શકે છે.

પ્રથમ, પ્રાથમિક તપાસ કરીને પ્રથમદર્શી કેસ બને છે કે નહીં તે નક્કી કરવું. આવી તપાસ ચૌદ દિવસની અંદર પૂર્ણ કરવાની જોગવાઈ છે.

બીજું, પ્રથમદર્શી કેસ હોવાનું જણાય તો તપાસ આગળ વધારવી.

આ જોગવાઈ દરેક F I R માં પોલીસને મનસ્વી રીતે તપાસ ટાળવાનો અધિકાર આપતી નથી. તે માત્ર કલમમાં નિર્ધારિત સજાની શ્રેણીના સંજ્ઞેય ગુનાઓ માટે, જરૂરી પૂર્વમંજૂરી અને અન્ય શરતોને આધીન લાગુ પડે છે.

BNSS કલમ 173(4): F I R નોંધવાનો ઇનકાર થાય તો શું કરવું?

જો પોલીસ સ્ટેશનનો ઇન્ચાર્જ અધિકારી સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી નોંધવાનો ઇનકાર કરે, તો ફરિયાદી તે માહિતીનો સાર લેખિતમાં અને પોસ્ટ દ્વારા સંબંધિત પોલીસ અધિક્ષક (SP)ને મોકલી શકે છે.

જો SPને લાગે કે માહિતી સંજ્ઞેય ગુનો દર્શાવે છે, તો તેઓ પોતે તપાસ કરી શકે છે અથવા પોતાના તાબાના પોલીસ અધિકારીને તપાસ સોંપી શકે છે.

જો આ ઉપાય પછી પણ ફરિયાદીને રાહત ન મળે, તો તે મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ અરજી કરી શકે છે.

આ જોગવાઈ ફરિયાદીને પોલીસના ઇનકાર સામે કાયદેસર ઉપાય પૂરો પાડે છે.

4. મહિલાઓ અને દિવ્યાંગ પીડિતો માટેની વિશેષ જોગવાઈઓ

BNSS કલમ 173માં અમુક જાતીય ગુનાઓની માહિતી નોંધવા માટે ખાસ જોગવાઈઓ છે.

જ્યારે નિર્ધારિત ગુનાઓનો ભોગ બનેલી મહિલા માહિતી આપે, ત્યારે તેની માહિતી મહિલા પોલીસ અધિકારી અથવા અન્ય મહિલા અધિકારી દ્વારા નોંધવાની જોગવાઈ છે.

જો પીડિત વ્યક્તિ અસ્થાયી અથવા કાયમી શારીરિક કે માનસિક દિવ્યાંગતા ધરાવતી હોય, તો તેની માહિતી તેના નિવાસસ્થાને અથવા તેની પસંદગીના અનુકૂળ સ્થળે નોંધવાની જોગવાઈ છે. જરૂરી હોય ત્યારે દુભાષિયા અથવા વિશેષ શિક્ષકની હાજરી રાખવાની રહે છે.

આવી માહિતી નોંધવાની પ્રક્રિયાનું વિડિયોગ્રાફી દ્વારા રેકોર્ડિંગ કરવાનું અને શક્ય તેટલી વહેલી તકે મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ નિવેદન નોંધાવવાનું પણ જોગવાઈમાં સમાવાયું છે.

આ નિયમોનો હેતુ પીડિત વ્યક્તિને ફરિયાદ નોંધાવતી વખતે સુરક્ષા, સન્માન અને જરૂરી સહાય પૂરી પાડવાનો છે.

5. F I R નોંધાવતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાના મુદ્દા

F I R નોંધાવતી વખતે ઘટનાની તારીખ, સમય, સ્થળ અને બનેલી ઘટનાની હકીકતો શક્ય તેટલી સ્પષ્ટ રીતે જણાવવી જોઈએ.

જો આરોપીનું નામ અથવા ઓળખ જાણીતાં હોય, તો તે માહિતી આપી શકાય. જો આરોપી અજાણ્યો હોય, તો પણ માત્ર આ કારણસર ફરિયાદ નોંધાવવાનો માર્ગ બંધ થતો નથી.

ફરિયાદમાં સાચી અને હકીકત આધારિત માહિતી આપવી જરૂરી છે. અનુમાનને હકીકત તરીકે રજૂ કરવું અથવા જાણીજોઈને ખોટી માહિતી આપવી કાનૂની મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.

F I R નોંધાયા પછી તેની નકલ મેળવી લેવી અને તેમાં લખાયેલી વિગતો ધ્યાનપૂર્વક ચકાસવી ઉપયોગી છે.

એક બીજી વાત યાદ રાખવી જોઈએ: FIR નોંધાઈ એટલે આરોપી ગુનેગાર સાબિત થઈ ગયો એવું નથી. F I R એ ફોજદારી પ્રક્રિયાની શરૂઆત છે. ગુનો સાબિત કરવાની પ્રક્રિયા પુરાવા, તપાસ અને અદાલતી સુનાવણી પર આધારિત છે.

6. F I R અને ફરિયાદ વચ્ચેનો તફાવત

F I R ખાસ કરીને સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી પોલીસ દ્વારા નોંધવાની પ્રક્રિયા છે.

ફરિયાદ શબ્દનો અર્થ વધુ વ્યાપક છે. સામાન્ય ભાષામાં પોલીસને આપવામાં આવેલી અરજીને પણ ફરિયાદ કહેવામાં આવે છે. કાયદાકીય રીતે, જોકે, મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ કરવામાં આવતી ફરિયાદની વ્યાખ્યા અને પ્રક્રિયા અલગ હોઈ શકે છે.

બિનસંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી માટે BNSS કલમ 174 લાગુ પડે છે. આવા કેસમાં પોલીસની તપાસ કરવાની સત્તા સંજ્ઞેય ગુનાથી અલગ હોય છે અને સામાન્ય રીતે મેજિસ્ટ્રેટના આદેશ વિના તપાસ કરી શકાતી નથી.

એટલે દરેક પોલીસ અરજીને F I R માનવી યોગ્ય નથી.

7. CrPC કલમ 154 અને BNSS કલમ 173 વચ્ચેનો તફાવત

મુદ્દો	CrPC કલમ 154	BNSS કલમ 173
મુખ્ય વિષય	સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી	સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી
મૌખિક માહિતી	લેખિતમાં નોંધવાની	લેખિતમાં નોંધવાની
ઇલેક્ટ્રોનિક માહિતી	સ્પષ્ટ જોગવાઈ નહોતી	સ્પષ્ટ જોગવાઈ છે
સહીનો સમય	મૌખિક અથવા લેખિત નોંધ વખતે	ઇલેક્ટ્રોનિક માહિતી માટે ત્રણ દિવસમાં
ઝીરો FIR	કલમમાં સ્પષ્ટ જોગવાઈ નહોતી	વિસ્તારની પરવા કર્યા વિના માહિતી આપી શકાય
મફત નકલ	ફરિયાદીને	ફરિયાદી અથવા પીડિતને
પ્રાથમિક તપાસ	કલમમાં સ્પષ્ટ જોગવાઈ નહોતી	નિર્ધારિત સજાની શ્રેણી માટે કલમ 173(3) હેઠળ
ઇનકાર સામે ઉપાય	SPને લેખિત માહિતી	SPને લેખિત માહિતી; ત્યારબાદ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ અરજીનો ઉપાય

8. AIBE પરીક્ષા માટે યાદ રાખવા જેવા મુદ્દા

CrPC કલમ 154 — સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી અને FIR.

BNSS કલમ 173 — નવી સંહિતામાં F I R સંબંધિત જોગવાઈ.

BNSS કલમ 173(1) — મૌખિક તથા ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી માહિતી અને ઝીરો F I R સંબંધિત જોગવાઈ.

BNSS કલમ 173(2) — F I R ની મફત નકલ.

BNSS કલમ 173(3) — નિર્ધારિત ગુનાઓમાં પૂર્વમંજૂરી સાથે ચૌદ દિવસની અંદર પ્રાથમિક તપાસ કરવાની જોગવાઈ.

BNSS કલમ 173(4) — F I R નોંધવાનો ઇનકાર થાય ત્યારે SP સમક્ષ લેખિતમાં માહિતી મોકલવાનો ઉપાય અને ત્યારબાદ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ અરજી.

BNSS કલમ 174 — બિનસંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી.

F I R ફોજદારી ન્યાયપ્રણાલીમાં એક મૂળભૂત અને મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા છે. CrPC કલમ 154 એ સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી નોંધવાનો આધાર પૂરો પાડ્યો હતો, જ્યારે BNSS કલમ 173 એ આ પ્રક્રિયાને ઇલેક્ટ્રોનિક માહિતી, ઝીરો F I R, પીડિતને મફત નકલ અને ચોક્કસ સંજોગોમાં પ્રાથમિક તપાસ જેવી જોગવાઈઓ સાથે વધુ સ્પષ્ટ બનાવી છે. AIBE પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ માત્ર કલમના નંબર યાદ રાખવા કરતાં બંને કાયદા વચ્ચેના તફાવતો અને દરેક પેટાકલમનો હેતુ સમજવો જોઈએ. ખાસ કરીને BNSS કલમ 173(1), 173(2), 173(3) અને 173(4) પરીક્ષાની તૈયારીમાં અલગથી યાદ રાખવા યોગ્ય છે.

AIBE CrPC કલમ 154 – FIR અને BNSS કલમ 173 પર આધારિત 20 MCQ

પ્રશ્ન 1. CrPC, 1973ની કઈ કલમ F I R નોંધવા અંગેની જોગવાઈ કરે છે?

A. કલમ 151

B. કલમ 154

C. કલમ 156

D. કલમ 161

સાચો જવાબ: B. કલમ 154

સમજૂતી: CrPCની કલમ 154 સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી નોંધવા અંગેની જોગવાઈ કરે છે.

પ્રશ્ન 2. BNSS, 2023માં F I R નોંધવા અંગેની જોગવાઈ કઈ કલમમાં છે?

A. કલમ 170

B. કલમ 172

C. કલમ 173

D. કલમ 175

સાચો જવાબ: C. કલમ 173

સમજૂતી: BNSSની કલમ 173 એ CrPCની કલમ 154 ને અનુરૂપ મુખ્ય જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 3. F I Rનું પૂરું નામ શું છે?

A. First Investigation Record

B. Final Information Report

C. First Information Report

D. Formal Investigation Report

સાચો જવાબ: C. First Information Report

સમજૂતી: F I R નો અર્થ First Information Report એટલે કે પ્રથમ માહિતી અહેવાલ થાય છે.

પ્રશ્ન 4. F I R મુખ્યત્વે કયા પ્રકારના ગુનાની માહિતી સાથે સંબંધિત છે?

A. માત્ર બિનસંજ્ઞેય ગુનો

B. સંજ્ઞેય ગુનો

C. માત્ર દીવાની વિવાદ

D. માત્ર કરારભંગ

સાચો જવાબ: B. સંજ્ઞેય ગુનો

સમજૂતી: F I R નોંધવાની કલમ 154 અને BNSSની કલમ 173 સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 5. CrPC કલમ 154 હેઠળ મૌખિક માહિતી આપવામાં આવે ત્યારે પોલીસ અધિકારીએ શું કરવું જોઈએ?

A. માહિતી નોંધવાનો ઇનકાર કરવો

B. ફરિયાદીને સીધા અદાલતમાં મોકલવો

C. માહિતી લેખિતમાં ઉતારીને વાંચી સંભળાવવી

D. માત્ર મૌખિક નોંધ રાખવી

સાચો જવાબ: C. માહિતી લેખિતમાં ઉતારીને વાંચી સંભળાવવી

સમજૂતી: મૌખિક માહિતી લેખિતમાં ઉતારવાની અને માહિતી આપનારને વાંચી સંભળાવવાની જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 6. BNSS કલમ 173 હેઠળ ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી આપવામાં આવેલી માહિતી પર કેટલા દિવસની અંદર સહી કરવાની હોય છે?

A. 24 કલાકમાં

B. 3 દિવસમાં

C. 7 દિવસમાં

D. 15 દિવસમાં

સાચો જવાબ: B. 3 દિવસમાં

સમજૂતી: BNSS કલમ 173(1) મુજબ ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી આપવામાં આવેલી માહિતી પર માહિતી આપનાર વ્યક્તિએ ત્રણ દિવસની અંદર સહી કરવાની હોય છે.

પ્રશ્ન 7. BNSS કલમ 173(2) મુજબ F I R ની નકલ કોને મફતમાં આપવાની હોય છે?

A. માત્ર આરોપીને

B. માત્ર તપાસ અધિકારીને

C. ફરિયાદી અથવા પીડિતને

D. માત્ર સરકારી વકીલને

સાચો જવાબ: C. ફરિયાદી અથવા પીડિતને

સમજૂતી: FIRની નકલ ફરિયાદી અથવા પીડિતને તાત્કાલિક અને વિનામૂલ્યે આપવાની જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 8. ઝીરો F I R (Zero F I R )નો મુખ્ય હેતુ શું છે?

A. માત્ર ગંભીર ગુનાઓની તપાસ કરવી

B. પોલીસ સ્ટેશનના અધિકારક્ષેત્રની પરવા કર્યા વિના ગુનાની માહિતી નોંધવાનો માર્ગ ઉપલબ્ધ કરાવવો

C. આરોપીને તરત જ જામીન આપવાં

D. અદાલતની કાર્યવાહી બંધ કરવી

સાચો જવાબ: B. પોલીસ સ્ટેશનના અધિકારક્ષેત્રની પરવા કર્યા વિના ગુનાની માહિતી નોંધવાનો માર્ગ ઉપલબ્ધ કરાવવો

સમજૂતી: ઝીરો F I R થી ગુનો અન્ય પોલીસ સ્ટેશનના વિસ્તારમાં બન્યો હોવા છતાં માહિતી નોંધાવવાનો માર્ગ મળે છે. ત્યારબાદ કાયદેસરની પ્રક્રિયા મુજબ સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશનને તપાસ સોંપી શકાય છે.

પ્રશ્ન 9. પોલીસ અધિકારી F I R નોંધવાનો ઇનકાર કરે તો BNSS કલમ 173(4) હેઠળ ફરિયાદી સૌપ્રથમ કોનો સંપર્ક કરી શકે છે?

A. જિલ્લા કલેક્ટર

B. પોલીસ અધિક્ષક (SP)

C. તાલુકા વિકાસ અધિકારી

D. જેલ અધિક્ષક

સાચો જવાબ: B. પોલીસ અધિક્ષક (SP)

સમજૂતી: ફરિયાદી સંબંધિત પોલીસ અધિક્ષકને લેખિતમાં અને પોસ્ટ દ્વારા માહિતી મોકલી શકે છે.

પ્રશ્ન 10. BNSS કલમ 173(3) હેઠળ પ્રાથમિક તપાસ કઈ સજાની શ્રેણીના સંજ્ઞેય ગુનાઓ માટે કરવાની જોગવાઈ છે?

A. એક વર્ષથી ઓછી સજાવાળા ગુનાઓ

B. ત્રણ વર્ષથી ઓછી સજાવાળા ગુનાઓ

C. ત્રણ વર્ષ કે તેથી વધુ, પરંતુ સાત વર્ષથી ઓછી સજાવાળા ગુનાઓ

D. માત્ર મૃત્યુદંડવાળા ગુનાઓ

સાચો જવાબ: C. ત્રણ વર્ષ કે તેથી વધુ, પરંતુ સાત વર્ષથી ઓછી સજાવાળા ગુનાઓ

સમજૂતી: આ જોગવાઈ હેઠળ જરૂરી પૂર્વમંજૂરી અને કાનૂની શરતોને આધીન પ્રાથમિક તપાસ કરી શકાય છે.

પ્રશ્ન 11. BNSS કલમ 173(3) હેઠળ પ્રાથમિક તપાસ શરૂ કરવા માટે કયા અધિકારીની પૂર્વમંજૂરી જરૂરી છે?

A. કોન્સ્ટેબલ

B. પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર

C. DSP અથવા તેનાથી ઉપરના દરજ્જાના અધિકારી

D. સરપંચ

સાચો જવાબ: C. DSP અથવા તેનાથી ઉપરના દરજ્જાના અધિકારી

સમજૂતી: સંબંધિત ગુનાની પ્રકૃતિ અને ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને DSP અથવા તેનાથી ઉપરના દરજ્જાના અધિકારીની પૂર્વમંજૂરી જરૂરી છે.

પ્રશ્ન 12. BNSS કલમ 173(3) હેઠળ પ્રાથમિક તપાસ કેટલા દિવસમાં પૂર્ણ કરવાની જોગવાઈ છે?

A. 3 દિવસ

B. 7 દિવસ

C. 14 દિવસ

D. 30 દિવસ

સાચો જવાબ: C. 14 દિવસ

સમજૂતી: કલમ 173(3) હેઠળ કરવામાં આવતી પ્રાથમિક તપાસ ચૌદ દિવસની અંદર પૂર્ણ કરવાની હોય છે.

પ્રશ્ન 13. બિનસંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી અંગે BNSSની કઈ કલમ લાગુ પડે છે?

A. કલમ 173

B. કલમ 174

C. કલમ 175

D. કલમ 176

સાચો જવાબ: B. કલમ 174

સમજૂતી: BNSS કલમ 174 બિનસંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી અને તે અંગેની પોલીસ પ્રક્રિયા સાથે સંબંધિત છે.

પ્રશ્ન 14. સામાન્ય રીતે બિનસંજ્ઞેય ગુનામાં પોલીસ મેજિસ્ટ્રેટના આદેશ વિના તપાસ કરી શકે છે?

A. હા, દરેક કિસ્સામાં

B. ના, BNSS કલમ 174(2) મુજબ સામાન્ય રીતે મેજિસ્ટ્રેટનો આદેશ જરૂરી છે

C. માત્ર રાત્રે

D. માત્ર ફરિયાદી ગેરહાજર હોય ત્યારે

સાચો જવાબ: B. ના, BNSS કલમ 174(2) મુજબ સામાન્ય રીતે મેજિસ્ટ્રેટનો આદેશ જરૂરી છે

સમજૂતી: બિનસંજ્ઞેય ગુનામાં પોલીસને તપાસ કરવા માટે મેજિસ્ટ્રેટનો આદેશ જરૂરી છે. આદેશ મળ્યા પછી પણ વોરંટ વિના ધરપકડ કરવાની સામાન્ય સત્તા મળતી નથી.

પ્રશ્ન 15. CrPC કલમ 154(2) મુજબ F I R ની નકલ ફરિયાદીને કયા ખર્ચે આપવામાં આવતી હતી?

A. નિર્ધારિત ફી લઈને

B. અદાલતી ફી લઈને

C. વિનામૂલ્યે

D. માત્ર વકીલ મારફતે

સાચો જવાબ: C. વિનામૂલ્યે

સમજૂતી: CrPC કલમ 154(2) હેઠળ ફરિયાદીને FIRની નકલ તાત્કાલિક અને વિનામૂલ્યે આપવાની જોગવાઈ હતી.

પ્રશ્ન 16. નિર્ધારિત જાતીય ગુનાઓની પીડિત મહિલા માહિતી આપે ત્યારે BNSS કલમ 173 મુજબ તેની માહિતી કોણે નોંધવી જોઈએ?

A. માત્ર પુરુષ કોન્સ્ટેબલે

B. મહિલા પોલીસ અધિકારી અથવા અન્ય મહિલા અધિકારીએ

C. માત્ર સરકારી વકીલે

D. માત્ર મેજિસ્ટ્રેટે

સાચો જવાબ: B. મહિલા પોલીસ અધિકારી અથવા અન્ય મહિલા અધિકારીએ

સમજૂતી: નિર્ધારિત ગુનાઓના કિસ્સામાં પીડિત મહિલાની માહિતી મહિલા પોલીસ અધિકારી અથવા અન્ય મહિલા અધિકારી દ્વારા નોંધવાની વિશેષ જોગવાઈ છે.

પ્રશ્ન 17. શારીરિક અથવા માનસિક દિવ્યાંગતા ધરાવતી પીડિત વ્યક્તિની માહિતી નોંધવા માટે BNSS કલમ 173માં કઈ વિશેષ વ્યવસ્થા છે?

A. માહિતી માત્ર પોલીસ સ્ટેશનમાં જ નોંધવી

B. માહિતી નોંધવાનો ઇનકાર કરી શકાય

C. તેના નિવાસસ્થાને અથવા પસંદગીના અનુકૂળ સ્થળે માહિતી નોંધવાની અને જરૂરી સહાય પૂરી પાડવાની જોગવાઈ છે

D. માત્ર લેખિત અરજી સ્વીકારવી

સાચો જવાબ: C. તેના નિવાસસ્થાને અથવા પસંદગીના અનુકૂળ સ્થળે માહિતી નોંધવાની અને જરૂરી સહાય પૂરી પાડવાની જોગવાઈ છે

સમજૂતી: સંબંધિત જોગવાઈનો હેતુ પીડિત વ્યક્તિની પરિસ્થિતિને અનુરૂપ સુલભ અને સંવેદનશીલ પ્રક્રિયા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

પ્રશ્ન 18. F I R નોંધાઈ જવાથી આરોપી ગુનેગાર સાબિત થઈ જાય છે?

A. હા, હંમેશાં

B. હા, જો ફરિયાદી સહી કરે તો

C. ના, ગુનો કાયદેસરની અદાલતી પ્રક્રિયામાં પુરાવાના આધારે સાબિત કરવો પડે છે

D. હા, જો F I R માં આરોપીનું નામ હોય તો

સાચો જવાબ: C. ના, ગુનો કાયદેસરની અદાલતી પ્રક્રિયામાં પુરાવાના આધારે સાબિત કરવો પડે છે

સમજૂતી: F I R એ ફોજદારી પ્રક્રિયાની શરૂઆત છે. માત્ર FIR નોંધાવાથી આરોપી દોષિત ઠરતો નથી.

પ્રશ્ન 19. નીચેના પૈકી કયું નિવેદન સાચું છે?

A. F I R માત્ર લેખિતમાં જ આપી શકાય છે.

B. BNSS કલમ 173 હેઠળ ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી પણ માહિતી આપી શકાય છે.

C. F I R ની નકલ માટે હંમેશાં ફી ચૂકવવી પડે છે.

D. ઝીરો F I R માં તપાસ ક્યારેય થઈ શકતી નથી.

સાચો જવાબ: B. BNSS કલમ 173 હેઠળ ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી પણ માહિતી આપી શકાય છે.

સમજૂતી: BNSS કલમ 173(1) ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી માહિતી આપવાની જોગવાઈ કરે છે. આવી માહિતી પર ત્રણ દિવસની અંદર સહી કરવાની હોય છે.

પ્રશ્ન 20. CrPC કલમ 154 અને BNSS કલમ 173 વચ્ચેનો મુખ્ય સંબંધ કયો છે?

A. બંને માત્ર જામીન અંગે છે.

B. CrPC કલમ 154 ધરપકડ અંગે છે અને BNSS કલમ 173 સજા અંગે છે.

C. બંને સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી નોંધવાની પ્રક્રિયા સાથે સંબંધિત છે, પરંતુ BNSSમાં કેટલીક નવી જોગવાઈઓ ઉમેરાઈ છે.

D. બંને માત્ર બિનસંજ્ઞેય ગુના માટે છે.

સાચો જવાબ: C. બંને સંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી નોંધવાની પ્રક્રિયા સાથે સંબંધિત છે, પરંતુ BNSSમાં કેટલીક નવી જોગવાઈઓ ઉમેરાઈ છે.

સમજૂતી: BNSS કલમ 173માં ઇલેક્ટ્રોનિક માહિતી, ઝીરો FIR અને ચોક્કસ સંજોગોમાં પ્રાથમિક તપાસ જેવી જોગવાઈઓનો સમાવેશ થાય છે.

યાદ રાખવાના મુખ્ય મુદ્દા

CrPC કલમ 154 — F I R.

BNSS કલમ 173 — F I R અને સંબંધિત પ્રક્રિયા.

BNSS કલમ 173(1) — ઇલેક્ટ્રોનિક માહિતી, ત્રણ દિવસમાં સહી અને ઝીરો F I R.

BNSS કલમ 173(2) — F I R ની મફત નકલ.

BNSS કલમ 173(3) — ચોક્કસ સજાની શ્રેણીના ગુનાઓમાં પ્રાથમિક તપાસ અને ચૌદ દિવસની સમયમર્યાદા.

BNSS કલમ 173(4) — પોલીસ F I R નોંધવાનો ઇનકાર કરે તો SP સમક્ષ ઉપાય.

BNSS કલમ 174 — બિનસંજ્ઞેય ગુનાની માહિતી.

આ 20 MCQનો વારંવાર અભ્યાસ કરવાથી AIBE પરીક્ષા માટે F I R સંબંધિત મુખ્ય જોગવાઈઓ અને CrPC તથા BNSS વચ્ચેના મહત્ત્વના તફાવતો યાદ રાખવામાં મદદ મળશે.