AIBE – ભારતીય બંધારણ – આર્ટિકલ 24 : બાળ મજૂરી પર પ્રતિબંધ

Click the Language Button below to read in your language.

ભારતીય બંધારણ બાળકોના અધિકારો, તેમના શિક્ષણ અને તેમના સર્વાંગી વિકાસને વિશેષ મહત્ત્વ આપે છે. બાળકોને જોખમી કામોમાંથી સુરક્ષિત રાખવા માટે બંધારણના આર્ટિકલ 24માં મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. AIBE (All India Bar Examination)ની પરીક્ષાની તૈયારી કરતા ઉમેદવારો માટે આર્ટિકલ 24 નો અર્થ, તેની મર્યાદા અને સંબંધિત કાયદાઓ સમજવા જરૂરી છે.

1. આર્ટિકલ 24 શું કહે છે?

ભારતીય બંધારણના આર્ટિકલ 24 મુજબ, 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના કોઈપણ બાળકને કારખાના, ખાણ અથવા અન્ય જોખમી રોજગારમાં કામે રાખી શકાય નહીં.

આ જોગવાઈનો મુખ્ય હેતુ બાળકોને જોખમી શ્રમથી બચાવવાનો અને તેમના આરોગ્ય, સલામતી તથા વિકાસનું રક્ષણ કરવાનો છે.

બંધારણના આર્ટિકલ 24નો અંગ્રેજી મૂળ પાઠ નીચે મુજબ છે:

“No child below the age of fourteen years shall be employed to work in any factory or mine or engaged in any other hazardous employment.”

ગુજરાતી અર્થ: ચૌદ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના કોઈપણ બાળકને કારખાના અથવા ખાણમાં કામ કરવા માટે કે અન્ય કોઈ જોખમી રોજગારમાં રોકી શકાય નહીં.

2. આર્ટિકલ 24 ની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ

આર્ટિકલ 24 મૂળભૂત અધિકારોના ભાગરૂપે બંધારણના ભાગ IIIમાં સમાવિષ્ટ છે.

તેની મુખ્ય બાબતો નીચે મુજબ છે:

1. આ જોગવાઈ 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને લાગુ પડે છે.
2. કારખાનામાં બાળકોને કામે રાખવા પર પ્રતિબંધ છે.
3. ખાણમાં બાળકોને કામે રાખવા પર પ્રતિબંધ છે.
4. અન્ય જોખમી રોજગારમાં બાળકોને રોકવા પર પ્રતિબંધ છે.
5. આ જોગવાઈનો હેતુ બાળકોના શોષણને અટકાવવાનો અને તેમની સલામતીનું રક્ષણ કરવાનો છે.

નોંધ: આર્ટિકલ 24માં ખાસ ઉલ્લેખિત પ્રતિબંધ 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો અને જોખમી રોજગારને લગતો છે. બાળકોના રોજગાર અંગેના અન્ય પ્રતિબંધો સંબંધિત કાયદાઓ દ્વારા વધુ વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યા છે.

3. આર્ટિકલ 24 અને બાળ મજૂરી

બાળ મજૂરી એટલે બાળકોને તેમની ઉંમર, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને વિકાસને નુકસાન પહોંચાડે તેવા કામમાં રોકવા જેવી પરિસ્થિતિઓ. જોકે કાનૂની દૃષ્ટિએ કયા કામમાં અને કઈ ઉંમરે રોજગાર પર પ્રતિબંધ છે તે સંબંધિત કાયદા અનુસાર નક્કી થાય છે.

બાળ મજૂરીના કેટલાક ઉદાહરણો:

1. જોખમી કારખાનાઓમાં કામ કરાવવું.
2. ખાણમાં કામ કરાવવું.
3. જોખમી રસાયણો અથવા મશીનરી સાથે કામ કરાવવું.
4. બાળકોને એવા કામમાં રોકવા કે જેનાથી તેમના આરોગ્ય અને સલામતીને જોખમ ઊભું થાય.

બાળ મજૂરીને રોકવા માટે માત્ર બંધારણીય જોગવાઈ પૂરતી નથી; તેના અસરકારક અમલીકરણ માટે કાયદા, નિરીક્ષણ અને શિક્ષણની તકો પણ જરૂરી છે.

4. બાળ અને કિશોર શ્રમ (પ્રતિબંધ અને નિયમન) અધિનિયમ, 1986

બાળકોના રોજગાર અંગેનો મુખ્ય કાયદો Child and Adolescent Labour (Prohibition and Regulation) Act, 1986 છે, જેમાં 2016માં મહત્વપૂર્ણ સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા.

આ કાયદાની મુખ્ય જોગવાઈઓ આ પ્રમાણે છે:

બાળક: સામાન્ય રીતે 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમર ધરાવતી વ્યક્તિ. કાયદામાં નિર્ધારિત શૈક્ષણિક અને કુટુંબ આધારિત મર્યાદિત અપવાદોને આધીન રહીને બાળકોના રોજગાર પર પ્રતિબંધ છે.

કિશોર: 14 વર્ષ પૂર્ણ કર્યા હોય પરંતુ 18 વર્ષ પૂર્ણ ન કર્યા હોય તેવી વ્યક્તિ.

કિશોરોને જોખમી વ્યવસાયો અને પ્રક્રિયાઓમાં કામે રાખવા પર કાયદા મુજબ પ્રતિબંધ છે.

AIBE માટે ખાસ નોંધ: 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોના રોજગાર પરનો સામાન્ય કાનૂની પ્રતિબંધ અને કિશોરોના જોખમી રોજગાર પરનો પ્રતિબંધ—આ બંને વચ્ચેનો તફાવત યાદ રાખવો.

AIBE – બંધારણીય કાયદો – આર્ટિકલ 23 : માનવ તસ્કરી અને વેઠ પ્રતિબંધ

5. આર્ટિકલ 24 અને અન્ય બંધારણીય જોગવાઈઓ

આર્ટિકલ 24ને વધુ સારી રીતે સમજવા માટે બાળકોના અધિકારો સંબંધિત અન્ય બંધારણીય જોગવાઈઓ પણ જાણવી જરૂરી છે.

આર્ટિકલ 21A: 6થી 14 વર્ષની ઉંમરના બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો મૂળભૂત અધિકાર આપે છે.

આર્ટિકલ 23: માનવ તસ્કરી, બેગાર અને અન્ય સમાન પ્રકારના બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

આર્ટિકલ 39(e): કામદારોના આરોગ્ય અને શક્તિનો તથા બાળકોની કોમળ ઉંમરનો દુરુપયોગ ન થાય તે માટે રાજ્યને નીતિ ઘડવાની દિશા આપે છે.

આર્ટિકલ 39(f): બાળકોને સ્વસ્થ રીતે વિકાસ કરવાની અને શોષણ તથા નૈતિક અને ભૌતિક ત્યાગથી સુરક્ષિત રહેવાની તકો મળે તે બાબત પર ભાર મૂકે છે.

આર્ટિકલ 24 મૂળભૂત અધિકાર છે, જ્યારે આર્ટિકલ 39 રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોનો ભાગ છે.

6. આર્ટિકલ 24 સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક ચુકાદો

M.C. Mehta v. State of Tamil Nadu (1996)

આ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે શિવકાશી વિસ્તારમાં માચીસ અને ફટાકડાના ઉદ્યોગોમાં કામ કરતા બાળકોના પ્રશ્ન પર વિચાર કર્યો હતો.

કોર્ટે બાળ મજૂરી સામે અસરકારક પગલાં લેવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો અને અસરગ્રસ્ત બાળકોના પુનર્વસન તથા શિક્ષણ માટેના પગલાં અંગે દિશાનિર્દેશો આપ્યા હતા.

AIBE માટે મહત્ત્વ: આ ચુકાદો બાળ મજૂરી, બાળકોની સલામતી, પુનર્વસન અને શિક્ષણના અધિકારના સંદર્ભમાં યાદ રાખવો.

7. AIBE પરીક્ષા માટે ઝડપી પુનરાવર્તન

આર્ટિકલ 24 ભારતીય બંધારણના ભાગ IIIમાં આવે છે.

તે 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને કારખાના, ખાણ અને અન્ય જોખમી રોજગારમાં રોકવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

આર્ટિકલ 21A 6થી 14 વર્ષની ઉંમરના બાળકોના મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ સાથે સંબંધિત છે.

આર્ટિકલ 23 બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ અને માનવ તસ્કરી સામે રક્ષણ આપે છે.

M.C. Mehta v. State of Tamil Nadu (1996) બાળ મજૂરી સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો છે.

આર્ટિકલ 24 પર આધારિત 20 બહુવિકલ્પીય પ્રશ્નો – MCQ

પ્રશ્ન 1 : ભારતીય બંધારણનો આર્ટિકલ 24 કયા વિષય સાથે સંબંધિત છે?

(A) ધાર્મિક સ્વતંત્રતા
(B) બાળ મજૂરી પર પ્રતિબંધ
(C) સમાનતાનો અધિકાર
(D) મિલકતનો અધિકાર

સાચો જવાબ: (B) બાળ મજૂરી પર પ્રતિબંધ.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 24 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને કારખાના, ખાણ અને અન્ય જોખમી રોજગારમાં રોકવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

પ્રશ્ન 2: આર્ટિકલ 24 મુજબ કઈ ઉંમરથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને નિર્દિષ્ટ રોજગારમાં રોકવા પર પ્રતિબંધ છે?

(A) 12 વર્ષ
(B) 14 વર્ષ
(C) 16 વર્ષ
(D) 18 વર્ષ

સાચો જવાબ: (B) 14 વર્ષ.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 24માં સ્પષ્ટ રીતે 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોનો ઉલ્લેખ છે.

પ્રશ્ન 3 : આર્ટિકલ 24 ભારતીય બંધારણના કયા ભાગમાં આવે છે?

(A) ભાગ II
(B) ભાગ III
(C) ભાગ IV
(D) ભાગ IVA

સાચો જવાબ: (B) ભાગ III.

સમજૂતી: ભાગ IIIમાં મૂળભૂત અધિકારોનો સમાવેશ થાય છે.

પ્રશ્ન 4 : નીચેનામાંથી કયું સ્થળ આર્ટિકલ 24માં સ્પષ્ટ રીતે ઉલ્લેખિત છે?

(A) શાળા
(B) પુસ્તકાલય
(C) ખાણ
(D) રમતનું મેદાન

સાચો જવાબ: (C) ખાણ.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 24માં કારખાના, ખાણ અને અન્ય જોખમી રોજગારનો ઉલ્લેખ છે.

પ્રશ્ન 5 : 6 થી 14 વર્ષની ઉંમરના બાળકોના મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો અધિકાર કયા આર્ટિકલમાં છે?

(A) આર્ટિકલ 14
(B) આર્ટિકલ 19
(C) આર્ટિકલ 21A
(D) આર્ટિકલ 24

સાચો જવાબ: (C) આર્ટિકલ 21A.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 21A શિક્ષણના મૂળભૂત અધિકારની જોગવાઈ કરે છે.

પ્રશ્ન 6 : માનવ તસ્કરી અને બેગાર પર પ્રતિબંધ કયા આર્ટિકલમાં છે?

(A) આર્ટિકલ 20
(B) આર્ટિકલ 21
(C) આર્ટિકલ 23
(D) આર્ટિકલ 25

સાચો જવાબ: (C) આર્ટિકલ 23.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 23 માનવ તસ્કરી, બેગાર અને અન્ય સમાન બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

પ્રશ્ન 7 : આર્ટિકલ 24નો મુખ્ય હેતુ કયો છે?

(A) ચૂંટણીનું નિયમન
(B) બાળકોને જોખમી શ્રમથી બચાવવા
(C) કરવેરા વસૂલવા
(D) ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કરવી

સાચો જવાબ: (B) બાળકોને જોખમી શ્રમથી બચાવવા.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 24 બાળકોના આરોગ્ય, સલામતી અને વિકાસનું રક્ષણ કરવા માટે છે.

પ્રશ્ન 8 : આર્ટિકલ 24 હેઠળનો પ્રતિબંધ કયા પ્રકારના અધિકારોમાં આવે છે?

(A) મૂળભૂત અધિકારો
(B) માત્ર કાનૂની અધિકારો
(C) માત્ર નૈતિક અધિકારો
(D) રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો

સાચો જવાબ: (A) મૂળભૂત અધિકારો.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 24 બંધારણના ભાગ IIIમાં હોવાથી મૂળભૂત અધિકાર છે.

પ્રશ્ન 9 : બાળ અને કિશોર શ્રમ (પ્રતિબંધ અને નિયમન) અધિનિયમ કયા વર્ષનો છે?

(A) 1950
(B) 1976
(C) 1986
(D) 2005

સાચો જવાબ: (C) 1986.

સમજૂતી: Child and Adolescent Labour (Prohibition and Regulation) Act, 1986 બાળ અને કિશોર શ્રમ સંબંધિત મુખ્ય કાયદો છે.

AIBE – બંધારણીય કાયદો – આર્ટિકલ 22 : ધરપકડ અને અટકાયત

પ્રશ્ન 10 : 2016માં કયા કાયદામાં બાળ અને કિશોર શ્રમ સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ સુધારા કરવામાં આવ્યા?

(A) ભારતીય દંડ સંહિતા
(B) બાળ અને કિશોર શ્રમ અધિનિયમ, 1986
(C) ભારતીય કરાર અધિનિયમ
(D) કંપની અધિનિયમ

સાચો જવાબ: (B) બાળ અને કિશોર શ્રમ અધિનિયમ, 1986.

સમજૂતી: 2016ના સુધારાથી બાળકો અને કિશોરોના રોજગાર સંબંધિત જોગવાઈઓમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો થયા.

પ્રશ્ન 11 : કાયદા મુજબ કિશોર (adolescent) સામાન્ય રીતે કઈ ઉંમરજૂથમાં આવે છે?

(A) 6 વર્ષથી ઓછી ઉંમર
(B) 10થી 14 વર્ષ
(C) 14 વર્ષ પૂર્ણ પરંતુ 18 વર્ષ પૂર્ણ ન કર્યા હોય
(D) 18થી 21 વર્ષ

સાચો જવાબ: (C) 14 વર્ષ પૂર્ણ પરંતુ 18 વર્ષ પૂર્ણ ન કર્યા હોય.

સમજૂતી: સંબંધિત અધિનિયમમાં કિશોરની વ્યાખ્યા 14થી 18 વર્ષની ઉંમર સાથે જોડાયેલી છે.

પ્રશ્ન 12 : કિશોરોને જોખમી વ્યવસાયોમાં કામે રાખવા અંગે કાયદાની સ્થિતિ શું છે?

(A) કોઈ પ્રતિબંધ નથી
(B) કાયદા મુજબ પ્રતિબંધ છે
(C) માત્ર રવિવારે પ્રતિબંધ છે
(D) માત્ર સરકારી કારખાનામાં પ્રતિબંધ છે

સાચો જવાબ: (B) કાયદા મુજબ પ્રતિબંધ છે.

સમજૂતી: 1986ના અધિનિયમમાં 2016ના સુધારા પછી કિશોરોને નિર્ધારિત જોખમી વ્યવસાયો અને પ્રક્રિયાઓમાં રોજગારમાં રોકવા પર પ્રતિબંધ છે.

પ્રશ્ન 13 : આર્ટિકલ 39(e) મુખ્યત્વે કઈ બાબત પર ભાર મૂકે છે?

(A) બાળકોની ઉંમર અને શક્તિનો દુરુપયોગ અટકાવવો
(B) સંસદની રચના
(C) ન્યાયિક સમીક્ષા
(D) રાષ્ટ્રપતિની સત્તા

સાચો જવાબ: (A) બાળકોની ઉંમર અને શક્તિનો દુરુપયોગ અટકાવવો.

સમજૂતી: આર્ટિકલ 39(e) રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોનો ભાગ છે અને કામદારો તથા બાળકોના આરોગ્યનું રક્ષણ કરવા પર ભાર મૂકે છે.

પ્રશ્ન 14 : આર્ટિકલ 39(f) કઈ બાબત સાથે સંબંધિત છે?

(A) બાળકોના સ્વસ્થ વિકાસ અને શોષણથી રક્ષણ
(B) રાજ્યસભાની ચૂંટણી
(C) નાણાકીય કટોકટી
(D) ન્યાયાધીશોની નિવૃત્તિ

સાચો જવાબ: (A) બાળકોના સ્વસ્થ વિકાસ અને શોષણથી રક્ષણ.

સમજૂતી: આ જોગવાઈ બાળકોને ગૌરવપૂર્ણ રીતે વિકાસ કરવાની તકો અને શોષણથી રક્ષણ આપવાના હેતુ સાથે જોડાયેલી છે.

પ્રશ્ન 15 : M.C. Mehta v. State of Tamil Nadu (1996) કેસ કયા વિષય માટે જાણીતો છે?

(A) પર્યાવરણમાં અવાજનું પ્રદૂષણ
(B) બાળ મજૂરી અને બાળકોના પુનર્વસન
(C) ચૂંટણી સુધારા
(D) મિલકતનું વિભાજન

સાચો જવાબ: (B) બાળ મજૂરી અને બાળકોના પુનર્વસન.

સમજૂતી: આ કેસમાં જોખમી ઉદ્યોગોમાં બાળ મજૂરી અને અસરગ્રસ્ત બાળકોના પુનર્વસન તથા શિક્ષણ સંબંધિત પગલાં પર ભાર મૂકાયો હતો.

AIBE – બંધારણીય કાયદો – આર્ટિકલ 72 – રાષ્ટ્રપતિની ક્ષમાદાનની સત્તા

પ્રશ્ન 16 : આર્ટિકલ 24નો અમલ કોની સામે થઈ શકે છે?

(A) માત્ર વિદેશી નાગરિકો સામે
(B) માત્ર સરકારી કર્મચારીઓ સામે
(C) સંબંધિત બંધારણીય અને કાનૂની જોગવાઈઓ અનુસાર રોજગાર આપનારાઓ સામે
(D) માત્ર શિક્ષકો સામે

સાચો જવાબ: (C) સંબંધિત બંધારણીય અને કાનૂની જોગવાઈઓ અનુસાર રોજગાર આપનારાઓ સામે.

સમજૂતી: બાળ મજૂરીના પ્રતિબંધનો અમલ લાગુ પડતા કાયદાઓ અને બંધારણીય ઉપાયો દ્વારા થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 17 : આર્ટિકલ 24 અને આર્ટિકલ 21A વચ્ચેનો મુખ્ય સંબંધ કયો છે?

(A) બંને કરવેરા અંગે છે
(B) એક બાળકોને નિર્દિષ્ટ જોખમી શ્રમથી બચાવે છે અને બીજો શિક્ષણનો અધિકાર આપે છે
(C) બંને ચૂંટણી અંગે છે
(D) બંને મિલકતના અધિકાર અંગે છે

સાચો જવાબ: (B).

સમજૂતી: આર્ટિકલ 24 બાળકોને જોખમી રોજગારથી સુરક્ષિત રાખે છે, જ્યારે આર્ટિકલ 21A શિક્ષણનો મૂળભૂત અધિકાર આપે છે.

પ્રશ્ન 18 : આર્ટિકલ 24માં “ખાણ” શબ્દનો સમાવેશ શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?

(A) ખાણમાં કામ હંમેશાં સરકારી હોય છે
(B) ખાણમાં જોખમી પરિસ્થિતિઓ હોઈ શકે છે
(C) ખાણો માત્ર બાળકો માટે હોય છે
(D) ખાણોમાં શિક્ષણ આપવામાં આવે છે

સાચો જવાબ: (B).

સમજૂતી: ખાણકામમાં શારીરિક ઈજા અને અન્ય ગંભીર જોખમો હોઈ શકે છે. તેથી બંધારણ તેમાં બાળકોના રોજગાર પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

પ્રશ્ન 19 : આર્ટિકલ 39 રાજ્યનીતિના કયા પ્રકારના સિદ્ધાંતોનો ભાગ છે?

(A) મૂળભૂત અધિકારો
(B) રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો
(C) મૂળભૂત ફરજો
(D) ચૂંટણી સંબંધિત જોગવાઈઓ

સાચો જવાબ: (B).

સમજૂતી: આર્ટિકલ 39 બંધારણના ભાગ IVમાં આવે છે અને રાજ્યને નીતિ ઘડવા માટે માર્ગદર્શન આપે છે.

પ્રશ્ન 20 : આર્ટિકલ 24 અંગે નીચેના પૈકી કયું નિવેદન સાચું છે?

(A) તે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના દરેક વ્યક્તિના દરેક પ્રકારના રોજગાર પર સમાન પ્રતિબંધ મૂકે છે.
(B) તે માત્ર સરકારી કારખાનાઓમાં લાગુ પડે છે.
(C) તે 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને કારખાના, ખાણ અને અન્ય જોખમી રોજગારમાં રોકવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
(D) તે માત્ર શિક્ષણના અધિકાર વિશે છે.

સાચો જવાબ: (C).

સમજૂતી: આર્ટિકલ 24ની ચોક્કસ જોગવાઈ 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોના કારખાના, ખાણ અને અન્ય જોખમી રોજગાર અંગે છે. અન્ય ઉંમરજૂથો માટે લાગુ પડતા નિયમો સંબંધિત કાયદાઓથી નક્કી થાય છે.