ધાર્મિક સંસ્થા કોર્ટ ની જેમ વૈવાહિક સ્થિતિ નક્કી કરી શકે નહીં.
બિલાસપુર, 7 સપ્ટેમ્બર 2026: છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટે મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈ ખાનગી અથવા ધાર્મિક સંસ્થા પોતાને “કોર્ટ” તરીકે રજૂ કરીને વ્યક્તિની વૈવાહિક સ્થિતિ અથવા કાનૂની હકો નક્કી કરી શકતી નથી. કાયદા હેઠળ રચાયેલી અદાલત સિવાયની સંસ્થા દ્વારા આપવામાં આવેલો એવો નિર્ણય કાનૂની રીતે બાધ્યકર્તા બની શકે નહીં. ધાર્મિક સંસ્થા કોર્ટ ની જેમ વૈવાહિક સ્થિતિ નક્કી કરી શકે નહીં.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
આ મામલો WPC No. 795 of 2022 સાથે સંબંધિત છે અને ચુકાદો માનનીય શ્રી જસ્ટિસ અમિતેન્દ્ર કિશોર પ્રસાદે 7 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ આપ્યો હતો.
અરજદાર મુસ્લિમ મહિલાએ પોતાના પતિ અને સાસરિયાઓ સામે ફરિયાદ કરી હતી. One Stop Sakhi Centre દ્વારા કાઉન્સેલિંગની કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી, પરંતુ સમાધાન ન થતાં FIR નોંધવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ અરજદારના બીજા લગ્ન થયા હતા અને તેના અગાઉના લગ્નથી બાળકો પણ હતા. પતિ તરફથી બાળકો નવા પરિવારમાં એડજસ્ટ ન થઈ શકતા હોવાના કારણનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો અને તલાક સંબંધિત નોટિસો આપવામાં આવી હતી.
અરજદારે શરિયતના આધારે કરવામાં આવતા આવા તલાકનો વિરોધ કર્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે ભારતમાં લાગુ કાયદા ઉપર કોઈ કથિત શરિયત કાયદો પ્રાધાન્ય મેળવી શકે નહીં. દરમિયાન, અરજદાર દ્વારા પતિ તથા તેના પરિવાર સામે કરવામાં આવેલી ફરિયાદના આધારે 1 નવેમ્બર 2021ના રોજ IPCની કલમ 498-A અને 34 હેઠળ FIR પણ નોંધાઈ હતી.
Idara-E-Shariya Islami Courtનો વિવાદાસ્પદ નિર્ણય
આ કાર્યવાહી ચાલુ હોવા છતાં Respondent No.9 તરીકે દર્શાવાયેલી Idara-E-Shariya Islami Court દ્વારા 18 જાન્યુઆરી 2022ના રોજ એક દસ્તાવેજ/નિર્ણય જારી કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં અરજદારને તલાક આપવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવાયું હતું. અરજદારને આ દસ્તાવેજ 21 જાન્યુઆરી 2022ના રોજ મળ્યો હતો. ત્યારબાદ તેમણે હાઈકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હતો.
અરજદારનો મુખ્ય દાવો હતો કે કોઈ ખાનગી અથવા સ્વયંઘોષિત શરિયા કોર્ટને બંધારણ અને કાયદા હેઠળ રચાયેલી અદાલતોને મળેલી સત્તા ધારણ કરવાનો અધિકાર નથી. આવી સંસ્થા કોઈ નાગરિકની કાનૂની સ્થિતિ અથવા અધિકારોમાં ફેરફાર કરી શકે નહીં.
રાજ્ય સરકારનું મહત્વપૂર્ણ વલણ : ધાર્મિક સંસ્થા કોર્ટ ની જેમ વૈવાહિક સ્થિતિ નક્કી કરી શકે નહીં.
રાજ્ય તરફથી હાઈકોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું કે ભારતની બંધારણીય અને કાનૂની વ્યવસ્થા ધર્મના આધારે કોઈ સમાનાંતર ન્યાયિક વ્યવસ્થાને માન્યતા આપતી નથી.
રાજ્યના જણાવ્યા મુજબ “Sharia Courts”, “Darul Qaza” અથવા “Court of Kazi” જેવા અનૌપચારિક મંચોને કોઈ વૈધાનિક માન્યતા કે ન્યાયિક સત્તા પ્રાપ્ત નથી. આવા મંચો દ્વારા આપવામાં આવેલા નિર્ણય, સમાધાન અથવા ડિક્રી કાયદેસર રીતે બાધ્યકર્તા નથી અને રાજ્યની મશીનરી દ્વારા તેનો અમલ કરાવી શકાતો નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટના Vishwa Lochan Madan ચુકાદાનો આધાર
હાઈકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના Vishwa Lochan Madan v. Union of India, (2014) 7 SCC 707ના નિર્ણયની ચર્ચા કરી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે Dar-ul-Qaza અથવા Fatwa આપતી કોઈ સંસ્થા કાયદા દ્વારા રચાયેલી ન્યાયિક વ્યવસ્થાનો ભાગ નથી. તેથી આવા મંચ દ્વારા આપવામાં આવતો નિર્ણય અથવા Fatwa કોર્ટ, રાજ્ય કે વ્યક્તિ ઉપર બાધ્યકર્તા નથી અને તેને કોઈ coercive legal process દ્વારા અમલમાં મૂકી શકાય નહીં.
સુપ્રીમ કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કોઈ ધાર્મિક સંસ્થા વ્યક્તિના અધિકારો, સ્થિતિ અથવા ફરજો અંગે એવો Fatwa કે નિર્ણય ન આપવો જોઈએ જે તે વ્યક્તિએ માંગ્યો ન હોય. ધાર્મિક વિશ્વાસને વ્યક્તિના મૂળભૂત અધિકારો અથવા કાનૂની સ્થિતિ ઉપર હાવી થવા દેવામાં આવી શકે નહીં.
છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટનો મુખ્ય નિષ્કર્ષ
હાઈકોર્ટે સીધો પ્રશ્ન કર્યો કે શું Respondent No.9, એટલે કે Idara-E-Shariya Islami Court, અરજદારની વૈવાહિક સ્થિતિ અથવા તેના કાનૂની અધિકારો નક્કી કરવાની સત્તા ધરાવે છે?
કોર્ટે તેનો જવાબ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં “ના” આપ્યો.
કોર્ટે જણાવ્યું કે Respondent No.9 બંધારણ અથવા કોઈ કાયદા હેઠળ રચાયેલી કોર્ટ નથી. તેથી તેને અરજદારની વૈવાહિક સ્થિતિ અંગે ન્યાયિક નિર્ણય આપવાનો અધિકાર નથી. 18 જાન્યુઆરી 2022નો દસ્તાવેજ કાયદેસર ડિક્રી અથવા લગ્નવિચ્છેદ અંગેની ન્યાયિક ઘોષણા બની શકતો નથી. તે મહત્તમ એક ખાનગી સંસ્થા તરફથી આપવામાં આવેલ ધાર્મિક મત અથવા સંદેશ તરીકે રહી શકે છે.
મહત્વપૂર્ણ રીતે, હાઈકોર્ટે જણાવ્યું કે આવા દસ્તાવેજથી કોઈ કાનૂની હક, કાનૂની સ્થિતિ અથવા પક્ષકારોની કાનૂની ફરજ ઊભી, સમાપ્ત અથવા બદલાતી નથી.
Talaq-e-Hasanની બંધારણીય માન્યતા અંગે હાઈકોર્ટે શું કહ્યું? : ધાર્મિક સંસ્થા કોર્ટ ની જેમ વૈવાહિક સ્થિતિ નક્કી કરી શકે નહીં.
આ ચુકાદાનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પાસો એ છે કે હાઈકોર્ટે Talaq-e-Hasanની બંધારણીય માન્યતા અંગે અંતિમ નિર્ણય આપ્યો નથી.
કોર્ટે નોંધ્યું કે Talaq-e-Hasanની બંધારણીય અને કાનૂની માન્યતા અંગેના પ્રશ્નો સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ ચાલી રહેલી કાર્યવાહી સાથે સંબંધિત છે. તેથી આ મુદ્દા પર નિર્ણય આપવો યોગ્ય નથી અને આ પ્રશ્નને યોગ્ય અદાલત માટે ખુલ્લો રાખવામાં આવ્યો છે.
અર્થાત્, આ ચુકાદાને Talaq-e-Hasanને બંધારણીય રીતે અમાન્ય જાહેર કરતો ચુકાદો માનવો યોગ્ય નથી. હાઈકોર્ટનો નિર્ણય મુખ્યત્વે Idara-E-Shariya Islami Courtને કોર્ટ તરીકે માન્યતા આપી શકાય કે નહીં અને તેના 18 જાન્યુઆરી 2022ના દસ્તાવેજની કાનૂની અસર શું છે તે પ્રશ્ન સુધી મર્યાદિત છે.
હાઈકોર્ટે રિટ પિટિશન આંશિક રીતે મંજૂર કરી
હાઈકોર્ટે રિટ પિટિશનને આંશિક રીતે મંજૂર કરી અને 18 જાન્યુઆરી 2022ના Respondent No.9ના દસ્તાવેજ/કમ્યુનિકેશનને, જ્યાં સુધી તે અરજદારની વૈવાહિક સ્થિતિ નક્કી કરવા અથવા લગ્નવિચ્છેદ જાહેર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યાં સુધી કાયદેસરની સત્તા વિનાનું ગણાવ્યું.
કોર્ટે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે Respondent No.9 બંધારણ અથવા કાયદા હેઠળ રચાયેલી કોર્ટ તરીકે કાર્ય કરી શકે નહીં. તેના દ્વારા આપવામાં આવેલ કોઈ મત, નિર્ણય અથવા Verdictને coercive process દ્વારા અમલમાં મૂકી શકાય નહીં અને તેને પક્ષકારોના નાગરિક અથવા વૈવાહિક અધિકારો અંગે બાધ્યકર્તા ન્યાયિક નિર્ણય તરીકે ગણાવી શકાય નહીં.
સાથે જ, કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ ચુકાદો અરજદાર સામે નોંધાયેલી FIR No.118/2021 અથવા અન્ય ઉપલબ્ધ વૈધાનિક ઉપાયો ઉપર કોઈ અસર કરશે નહીં. સંબંધિત સત્તાધિકારીઓએ તે કાર્યવાહી કાયદા અનુસાર સ્વતંત્ર રીતે ચલાવવાની રહેશે.
ચુકાદાનો વ્યાપક કાનૂની સિદ્ધાંત
આ ચુકાદામાં હાઈકોર્ટે Rule of Law અને બંધારણીય વ્યવસ્થાને સર્વોચ્ચ મહત્વ આપ્યું છે. કોઈ ધાર્મિક સંસ્થા વ્યક્તિની આસ્થા અથવા ધાર્મિક બાબતો અંગે અભિપ્રાય આપી શકે તે મુદ્દો અલગ છે, પરંતુ તે અભિપ્રાયના આધારે પોતાને કાયદેસર કોર્ટ સમજીને વ્યક્તિની કાનૂની સ્થિતિ અથવા અધિકારો નક્કી કરી શકતી નથી.
કોર્ટની અંતિમ નોંધ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે: ધર્મ વ્યક્તિના અંતરાત્મા અને વ્યક્તિગત આસ્થાને માર્ગદર્શન આપી શકે છે, પરંતુ કોઈ ધાર્મિક સંસ્થા અથવા ખાનગી સંસ્થાને કાયદા હેઠળ રચાયેલી કોર્ટની સત્તા ધારણ કરવાની મંજૂરી આપી શકાય નહીં. વ્યક્તિના કાનૂની દરજ્જા અને અધિકારો નક્કી કરવામાં Rule of Law અને બંધારણીય માળખું સર્વોપરી રહેશે.
કેસની મુખ્ય માહિતી
કોર્ટ: છત્તીસગઢ હાઈકોર્ટ, બિલાસપુર
કેસ નંબર: WPC No. 795 of 2022
ચુકાદો અનામત: 12 ઓગસ્ટ 2026
ચુકાદો જાહેર: 7 સપ્ટેમ્બર 2026
માનનીય ન્યાયાધીશ: જસ્ટિસ અમિતેન્દ્ર કિશોર પ્રસાદ
મુખ્ય મુદ્દો: ખાનગી/ધાર્મિક સંસ્થા કાયદેસરની કોર્ટ તરીકે વ્યક્તિની વૈવાહિક સ્થિતિ નક્કી કરી શકે કે નહીં
નિર્ણય: આવી સંસ્થાને કાયદેસર ન્યાયિક સત્તા નથી; તેનો નિર્ણય બાધ્યકર્તા કે અમલપાત્ર નથી.
સંદર્ભ: Vishwa Lochan Madan v. Union of India, (2014) 7 SCC 707.
Chhattisgarh High Court, Bilaspur High Court, Idara-E-Shariya Islami Court, Sharia Court, Dar-ul-Qaza, Talaq-e-Hasan, Triple Talaq, Muslim Women Rights, Muslim Personal Law, Constitutional Law, Family Law, Marriage and Divorce, Rule of Law, Vishwa Lochan Madan, Religious Institutions, Parallel Judicial System, Indian Constitution, Article 25, Legal Rights, Matrimonial Rights, Indian Judiciary, High Court Judgment, Latest Court Judgment, Legal News, U R VAKIL Update