લાંબા સમય સુધી શારીરિક સંબંધોનો ઇનકાર છૂટાછેડા નું કારણ બની શકે

Click the Language Button below to read in your language.

લાંબા સમય સુધી શારીરિક સંબંધોનો ઇનકાર અને આત્મહત્યાની ધમકી માનસિક ક્રૂરતા બની શકે: રાજસ્થાન હાઇકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો

લગ્નજીવનમાં મતભેદ થાય એ અસામાન્ય નથી. પતિ-પત્ની વચ્ચે નાની-મોટી તકરાર પણ થતી હોય છે. પરંતુ જ્યારે સંબંધોમાં અંતર એટલું વધી જાય કે એકબીજા સાથે રહેવું મુશ્કેલ બની જાય, ત્યારે પ્રશ્ન માત્ર ઘરેલુ ઝઘડાનો રહેતો નથી. કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં આવા વર્તનને કાયદાની નજરે માનસિક ક્રૂરતા તરીકે પણ જોવામાં આવી શકે છે. રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે 6 ઑક્ટોબર, 2026ના રોજ આપેલા એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું કે યોગ્ય કારણ વિના લાંબા સમય સુધી શારીરિક સંબંધોનો સતત ઇનકાર કરવો અને આત્મહત્યા કરવાની ધમકી આપવી, કેસના સંજોગો અને પુરાવાઓના આધારે માનસિક ક્રૂરતા બની શકે છે.

રાજસ્થાન હાઇકોર્ટના આ ચુકાદામાં યોગ્ય કારણ વિના લાંબા સમય સુધી શારીરિક સંબંધોનો ઇનકાર અને આત્મહત્યા કરવાની ધમકીના આક્ષેપોનું મૂલ્યાંકન સમગ્ર પુરાવાઓના આધારે કરવામાં આવ્યું હતું. અદાલતે આ કેસમાં માનસિક ક્રૂરતાના આધારે આપવામાં આવેલા છૂટાછેડાના હુકમને યથાવત્ રાખ્યો હતો.

આ ચુકાદામાં અદાલતે હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની કલમ 13(1)(ia) હેઠળ આપવામાં આવેલા છૂટાછેડાના હુકમને યથાવત્ રાખ્યો હતો.

ચાલો, જાણીએ આ કેસની હકીકતો શું હતી, અદાલતે કયા કાનૂની સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં લીધા અને આ ચુકાદો શા માટે મહત્વનો છે.

કેસની વિગતો

અદાલત: રાજસ્થાન હાઇકોર્ટ, જોધપુર

ચુકાદાની તારીખ: 6 ઑક્ટોબર, 2026

કેસ નંબર: D.B. Civil Miscellaneous Appeal No. 1319/2024 અને તેની સાથે જોડાયેલી D.B. Civil Miscellaneous Appeal No. 1308/2024

ન્યાયમૂર્તિઓ: ન્યાયમૂર્તિ મુન્નુરી લક્ષ્મણ અને ન્યાયમૂર્તિ યોગેન્દ્ર કુમાર પુરોહિત

સંબંધિત કાયદો: હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની કલમ 13(1)(ia) અને કલમ 9.

લગ્નજીવનની શરૂઆત અને પછી ઊભા થયેલા વિવાદો

આ કેસમાં પતિ અને પત્નીનાં લગ્ન 11 ઑક્ટોબર, 2018ના રોજ થયાં હતાં. પત્ની જેસલમેરની નગરપાલિકામાં જુનિયર એકાઉન્ટન્ટ તરીકે નોકરી કરતી હતી, જ્યારે પતિ બાલોત્રામાં કુલ્ફી બનાવવાનો વ્યવસાય કરતો હતો.

લગ્ન પછી પત્ની લગભગ દસ દિવસ પતિ સાથે બાલોત્રામાં રહી હતી. ત્યારબાદ પોતાની નોકરીને કારણે જેસલમેર જતી રહી હતી. થોડા સમય પછી પતિ પણ જેસલમેર ગયો હતો અને લગભગ 15થી 20 દિવસ પત્ની સાથે રહ્યો હતો.

પતિનો આક્ષેપ હતો કે લગ્નજીવનની શરૂઆતથી જ બંને વચ્ચે મતભેદો ઊભા થયા હતા. તેના જણાવ્યા પ્રમાણે, પત્ની તેની સાથે શારીરિક સંબંધો સ્થાપિત કરવા તૈયાર નહોતી અને ઘણી વખત આત્મહત્યા કરવાની ધમકી પણ આપતી હતી.

પતિએ અદાલત સમક્ષ જણાવ્યું હતું કે 25 ઑક્ટોબર, 2018 પછી બંને વચ્ચે શારીરિક સંબંધો રહ્યા નહોતા અને ત્યારથી તેઓ અલગ રહેતા હતા.

જોકે, પત્નીની રજૂઆત અલગ હતી.

પત્નીએ પતિના આક્ષેપોનો વિરોધ કરતાં જણાવ્યું હતું કે પતિ તેની સાથે વારંવાર ઝઘડો કરતો હતો અને તેના પગારમાંથી પૈસા માગતો હતો. પૈસા આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવે ત્યારે વિવાદ થતો હોવાનો પણ તેણે આક્ષેપ કર્યો હતો.

પત્નીના જણાવ્યા પ્રમાણે, પતિ તેને નોકરી છોડીને બાલોત્રા આવી જવા અથવા પોતાના પગારનો અડધો ભાગ આપવા માટે દબાણ કરતો હતો. તેણે એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે પતિએ તેને લાંબા સમય સુધી યોગ્ય સાથ આપ્યો નહોતો.

આમ, બંને પક્ષોએ એકબીજા સામે ગંભીર આક્ષેપો કર્યા હતા. આખરે આ વિવાદ છૂટાછેડાની અરજી સુધી પહોંચ્યો હતો.

ફેમિલી કોર્ટે શું નિર્ણય આપ્યો?

પતિએ હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 13 હેઠળ છૂટાછેડા મેળવવા અરજી કરી હતી. બીજી તરફ, પત્નીએ કલમ 9 હેઠળ વૈવાહિક અધિકારોની પુનઃસ્થાપના માટે અરજી કરી હતી. એટલે કે, પત્ની વૈવાહિક સંબંધ ફરી શરૂ કરવાની માગણી કરી રહી હતી.

જેસલમેરની ફેમિલી કોર્ટ એ 20 ફેબ્રુઆરી, 2024ના રોજ બંને અરજીઓનો નિર્ણય કર્યો હતો.

અદાલતે પતિની છૂટાછેડાની અરજી મંજૂર કરી હતી અને માનસિક ક્રૂરતાના આધારે લગ્નવિચ્છેદનો હુકમ કર્યો હતો. સાથે જ પત્નીની કલમ 9 હેઠળની અરજી નામંજૂર કરી હતી.

આ નિર્ણયથી અસંતુષ્ટ પક્ષકારોએ રાજસ્થાન હાઇકોર્ટમાં અપીલો કરી હતી. હાઇકોર્ટે બંને અપીલોને સાથે સાંભળી નિર્ણય આપ્યો હતો.

મુખ્ય સવાલ: શું આ વર્તન માનસિક ક્રૂરતા ગણાય?

હાઇકોર્ટ સમક્ષ સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન એ હતો કે કેસમાં રજૂ થયેલા પુરાવાઓને ધ્યાનમાં લેતાં પત્નીનું વર્તન હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 13(1)(ia) હેઠળ માનસિક ક્રૂરતા ગણાવી શકાય કે નહીં.

આ સવાલનો જવાબ આપવા માટે અદાલતે માત્ર એક પક્ષના આક્ષેપો પર આધાર રાખ્યો નહોતો. બંને પક્ષોની જુબાનીઓ, ઊલટતપાસ દરમિયાન સામે આવેલી હકીકતો, રજૂ કરાયેલા દસ્તાવેજો અને સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના ચુકાદાઓને ધ્યાનમાં લીધા હતા.

અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે. પતિ-પત્ની વચ્ચે શારીરિક સંબંધો ન હોય એટલા માત્રથી દરેક કેસમાં માનસિક ક્રૂરતા સાબિત થઈ જાય એવું નથી. સંબંધો ન હોવા પાછળનાં કારણો, બંને પક્ષોનું વર્તન અને સમગ્ર પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે.

હિંદુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ 13(1)(ia) શું કહે છે?

હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની કલમ 13(1)(ia) મુજબ, પતિ અથવા પત્ની દ્વારા બીજા જીવનસાથી સાથે ક્રૂરતાભર્યું વર્તન કરવામાં આવે તો તે છૂટાછેડા મેળવવાનો કાનૂની આધાર બની શકે છે.

ક્રૂરતા એટલે માત્ર શારીરિક મારપીટ જ નહીં. કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં સતત અપમાન, ગંભીર માનસિક ત્રાસ, દુર્વ્યવહાર અથવા જીવનસાથીને અસહ્ય માનસિક પીડા પહોંચાડતું વર્તન પણ માનસિક ક્રૂરતા બની શકે છે.

પરંતુ સામાન્ય વૈવાહિક મતભેદો અને કાયદાની નજરે માનસિક ક્રૂરતા વચ્ચે તફાવત છે. રોજિંદા જીવનમાં થતી નાની-મોટી તકરારોને જ છૂટાછેડા માટે પૂરતો આધાર ગણી શકાય નહીં.

અદાલત સમગ્ર વૈવાહિક જીવનની પરિસ્થિતિ અને ઉપલબ્ધ પુરાવાઓને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય કરે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો: Samar Ghosh v. Jaya Ghosh

માનસિક ક્રૂરતા અંગેના કાનૂની સિદ્ધાંતો સમજવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટનો Samar Ghosh v. Jaya Ghosh, (2007) 4 SCC 511 ચુકાદો ખૂબ જ મહત્વનો છે.

રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે પણ આ ચુકાદામાં દર્શાવવામાં આવેલા સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં લીધા હતા.

સુપ્રીમ કોર્ટે સમજાવ્યું હતું કે માનસિક ક્રૂરતા નક્કી કરવા માટે દરેક કેસમાં લાગુ પડે એવો એક જ નિશ્ચિત માપદંડ બનાવી શકાય નહીં. એક દંપતી માટે સામાન્ય લાગતી પરિસ્થિતિ બીજા દંપતીના સંજોગોમાં ગંભીર બની શકે છે. તેથી દરેક કેસની હકીકતો અલગથી તપાસવી જરૂરી છે.

આ ચુકાદામાંથી કેટલાક મહત્વના સિદ્ધાંતો સામે આવે છે.

જો એક જીવનસાથીનું અપમાનજનક અથવા પીડાદાયક વર્તન લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે અને બીજા જીવનસાથી માટે તેની સાથે રહેવું અસહ્ય બની જાય, તો તે માનસિક ક્રૂરતા બની શકે છે.

સતત અવગણના, અપમાન અને દુર્વ્યવહારથી જીવનસાથીના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર થતી હોય, તો અદાલત આ બાબતને ધ્યાનમાં લઈ શકે છે.

બીજી તરફ, માત્ર સામાન્ય ઝઘડા, નાની તકરારો કે રોજિંદા મતભેદો છૂટાછેડા માટે માનસિક ક્રૂરતાનો પૂરતો આધાર બનતા નથી.

અદાલતે સમગ્ર લગ્નજીવનને ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ. લાંબા સમયગાળા દરમિયાન થયેલું વર્તન, તેની ગંભીરતા અને તેની અસરનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે.

આ જ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે એ પણ જણાવ્યું હતું કે યોગ્ય કારણ વિના લાંબા સમય સુધી શારીરિક સંબંધોનો એકતરફી ઇનકાર કરવામાં આવે, તો સંજોગો અનુસાર તે માનસિક ક્રૂરતા બની શકે છે.

Sonal Talpada v. Veerbhan Singh ચુકાદાનો પણ આધાર

રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના Sonal Talpada v. Veerbhan Singh, 2026 INSC 620, તારીખ 2 જૂન, 2026ના ચુકાદાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

આ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના ન્યાયિક સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં રાખીને શારીરિક સંબંધોના સતત ઇનકાર અને માનસિક ક્રૂરતા વચ્ચેના સંબંધની ચર્ચા કરી હતી.

રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે આ કાનૂની સિદ્ધાંતોને વર્તમાન કેસની હકીકતો સાથે સરખાવ્યા હતા.

અહીં મહત્ત્વની વાત એ છે કે શારીરિક સંબંધોનો ઇનકાર થયો હોય એટલા માત્રથી છૂટાછેડા આપવાનો નિયમ લાગુ પડતો નથી. યોગ્ય કારણ હતું કે નહીં, કોઈ શારીરિક અસમર્થતા હતી કે નહીં અને પક્ષકારોના વર્તન અંગેના પુરાવા શું દર્શાવે છે, તે બધું ધ્યાનમાં લેવું પડે છે.

આ કેસમાં અદાલતે આ જ બાબતોને ખાસ મહત્ત્વ આપ્યું હતું.

પુરાવાઓમાં શું સામે આવ્યું?

હાઇકોર્ટે બંને પક્ષોની જુબાનીઓ અને ઊલટતપાસનું વિગતવાર વિશ્લેષણ કર્યું હતું.

પતિએ પોતાની જુબાનીમાં જણાવ્યું હતું કે 25 ઑક્ટોબર, 2018 પછી બંને વચ્ચે શારીરિક સંબંધો રહ્યા નહોતા. પત્નીની જુબાની દરમિયાન પણ કેટલીક બાબતો સામે આવી હતી, જે અદાલતના મૂલ્યાંકન માટે મહત્વપૂર્ણ બની હતી.

પત્નીએ સ્વીકાર્યું હતું કે બંને વચ્ચે કોઈ મોટા મુદ્દે ઝઘડો થયો નહોતો અને સામાન્ય બાબતો અંગે તકરારો થતી હતી. તેણે પોતાની નોકરી અને જેસલમેરમાં રહેવા અંગે પણ નિવેદન આપ્યું હતું.

અદાલતે નોંધ્યું હતું કે પત્નીએ પતિ સાથે રહેવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી, પરંતુ બાલોત્રા જઈને તેની સાથે રહેવા તૈયાર નહોતી.

આ ઉપરાંત, કેસમાં આત્મહત્યા સંબંધિત એક પત્ર પણ પુરાવા તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. અદાલતે આ પત્ર અને અન્ય પુરાવાઓના આધારે આત્મહત્યા કરવાની ધમકીના આક્ષેપનું મૂલ્યાંકન કર્યું હતું.

ચુકાદામાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું હતું કે પતિ-પત્ની વચ્ચે શારીરિક અસમર્થતા હોવાનો કોઈ પુરાવો નહોતો. લાંબા સમયથી શારીરિક સંબંધો ન હોવાની બાબત અને તેના માટે કોઈ માન્ય કારણ દર્શાવવામાં ન આવ્યું હોવાની હકીકતને પણ અદાલતે ધ્યાનમાં લીધી હતી.

આ તમામ બાબતોને એકસાથે જોતાં અદાલતે માનસિક ક્રૂરતાના પ્રશ્ન પર પોતાનો નિર્ણય આપ્યો હતો.

આત્મહત્યા કરવાની ધમકી અંગે અદાલતનો અભિગમ

આ કેસમાં આત્મહત્યા કરવાની ધમકી આપ્યાનો આક્ષેપ પણ મહત્વનો હતો.

વૈવાહિક સંબંધોમાં આવી ધમકીઓ વારંવાર આપવામાં આવે અને તેના કારણે બીજા જીવનસાથી પર ગંભીર માનસિક દબાણ ઊભું થાય, તો તે બાબત અદાલતના ધ્યાન બહાર રહી શકે નહીં.

જોકે, અહીં પણ દરેક કેસની હકીકતો અલગથી જોવી જરૂરી છે. માત્ર આક્ષેપ કરવાથી માનસિક ક્રૂરતા સાબિત થતી નથી. ધમકી આપવામાં આવી હતી કે નહીં, તેના સમર્થનમાં કયા પુરાવા છે અને સમગ્ર પરિસ્થિતિમાં તે વર્તન કેટલું ગંભીર હતું, તે બાબતો મહત્વ ધરાવે છે.

વર્તમાન કેસમાં હાઇકોર્ટે ઉપલબ્ધ પુરાવાઓના આધારે આત્મહત્યાની ધમકીની બાબતને માનસિક ક્રૂરતાના મૂલ્યાંકનમાં મહત્વપૂર્ણ ગણી હતી.

હાઇકોર્ટે અંતે શું નિર્ણય આપ્યો?

તમામ હકીકતો, પુરાવાઓ અને લાગુ પડતા કાનૂની સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં લીધા બાદ રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે કુટુંબ અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલો છૂટાછેડાનો હુકમ પુરાવાઓ અને કાયદા પર આધારિત હતો.

તેથી તેમાં હસ્તક્ષેપ કરવાની જરૂર જણાઈ નહોતી.

હાઇકોર્ટે છૂટાછેડાના હુકમ સામેની અપીલ નામંજૂર કરી હતી.

કલમ 9 હેઠળ વૈવાહિક અધિકારોની પુનઃસ્થાપના અંગેની અપીલ પણ નામંજૂર કરવામાં આવી હતી. અદાલતના જણાવ્યા પ્રમાણે, છૂટાછેડાનો હુકમ યથાવત્ રહેતો હોવાથી આ પરિસ્થિતિમાં વૈવાહિક અધિકારોની પુનઃસ્થાપના માટેની માગણી સ્વીકારી શકાય નહીં.

આમ, બંને અપીલો નામંજૂર કરવામાં આવી અને કુટુંબ અદાલતનો નિર્ણય યથાવત્ રાખવામાં આવ્યો.

આ ચુકાદો શા માટે મહત્વનો છે?

આ ચુકાદો વૈવાહિક વિવાદોમાં માનસિક ક્રૂરતા કેવી રીતે નક્કી કરવામાં આવે છે તે સમજવા માટે ઉપયોગી છે.

સૌથી પહેલાં, અદાલતે ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કર્યું કે માનસિક ક્રૂરતા નક્કી કરવા માટે સમગ્ર વૈવાહિક જીવન અને પુરાવાઓનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે.

બીજું, યોગ્ય કારણ વિના લાંબા સમય સુધી શારીરિક સંબંધોનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હોય, તો તે બાબત અન્ય સંબંધિત સંજોગો સાથે મળીને માનસિક ક્રૂરતાના નિર્ધારણમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

ત્રીજું, આત્મહત્યા કરવાની ધમકી જેવા વર્તનને પણ અદાલત અવગણતી નથી, જો તે અંગે વિશ્વસનીય પુરાવા હોય અને કેસની હકીકતો તેને માનસિક ક્રૂરતા સાથે જોડતી હોય.

ચોથું, સામાન્ય વૈવાહિક મતભેદો અને ગંભીર માનસિક ક્રૂરતા વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. દરેક ઝઘડો છૂટાછેડાનું કારણ બની શકતો નથી.

પાંચમું, Samar Ghosh અને Sonal Talpada જેવા સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ આ વિષયના કાનૂની સિદ્ધાંતો સમજવામાં મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.

લગ્નજીવનમાં મતભેદો થવા સ્વાભાવિક છે, પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં સતત ચાલતું વર્તન સંબંધોને એટલી હદે નુકસાન પહોંચાડી શકે છે કે કાયદાકીય હસ્તક્ષેપ જરૂરી બને.

રાજસ્થાન હાઇકોર્ટના આ ચુકાદામાં યોગ્ય કારણ વિના લાંબા સમય સુધી શારીરિક સંબંધોનો ઇનકાર અને આત્મહત્યા કરવાની ધમકીના આક્ષેપોનું મૂલ્યાંકન સમગ્ર પુરાવાઓના આધારે કરવામાં આવ્યું હતું. અદાલતે આ કેસમાં માનસિક ક્રૂરતાના આધારે આપવામાં આવેલા છૂટાછેડાના હુકમને યથાવત્ રાખ્યો હતો.

પરંતુ આ ચુકાદાનો અર્થ એવો નથી કે દરેક કિસ્સામાં શારીરિક સંબંધોનો ઇનકાર અથવા આત્મહત્યાની ધમકી આપમેળે છૂટાછેડા માટે પૂરતાં બને. અંતિમ નિર્ણય હંમેશાં કેસની હકીકતો, કારણો અને પુરાવાઓ પર આધારિત રહે છે.

રાજસ્થાન હાઇકોર્ટ, માનસિક ક્રૂરતા, છૂટાછેડા, હિંદુ લગ્ન અધિનિયમ 1955, કલમ 13(1)(ia), કલમ 9, વૈવાહિક વિવાદ, પતિ-પત્નીના કાનૂની અધિકારો, શારીરિક સંબંધોનો ઇનકાર, આત્મહત્યાની ધમકી, સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા, Samar Ghosh vs Jaya Ghosh, Sonal Talpada vs Veerbhan Singh, કુટુંબ અદાલત, કાનૂની સમાચાર, હાઇકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો,